Adhyāya 37

जनमेजय उवाच । सप्तसारस्वतं कस्मात्कश्च मङ्कणको मुनिः । कथं सिद्धश्च भगवान्कश्चास्य नियमोऽभवत् ॥

janamejaya uvāca । saptasārasvataṁ kasmāt kaś ca maṅkaṇako muniḥ । kathaṁ siddhaś ca bhagavān kaś cāsya niyamo ’bhavat ॥

कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं द्विजोत्तम । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विधिवद्द्विजसत्तम ॥

kasya vaṁśe samutpannaḥ kiṁ cādhītaṁ dvijottama । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ vidhivad dvijasattama ॥

वैशंपायन उवाच । राजन्सप्त सरस्वत्यो याभिर्व्याप्तमिदं जगत् । आहूता बलवद्भिर्हि तत्र तत्र सरस्वती ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । rājan sapta sarasvatyo yābhir vyāptam idaṁ jagat । āhūtā balavadbhir hi tatra tatra sarasvatī ॥

सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला मानसह्रदा । सरस्वती ओघवती सुवेणुर्विमलोदका ॥

suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā mānasahradā । sarasvatī oghavatī suveṇur vimalodakā ॥

पितामहस्य महतो वर्तमाने महीतले । वितते यज्ञवाटे वै समेतेषु द्विजातिषु ॥

pitāmahasya mahato vartamāne mahītale । vitate yajñavāṭe vai sameteṣu dvijātiṣu ॥

पुण्याहघोषैर्विमलैर्वेदानां निनदैस्तथा । देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तदा ॥

puṇyāhaghoṣair vimalair vedānāṁ ninadais tathā । deveṣu caiva vyagreṣu tasmin yajñavidhau tadā ॥

तत्र चैव महाराज दीक्षिते प्रपितामहे । यजतस्तत्र सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना ॥

tatra caiva mahārāja dīkṣite prapitāmahe । yajatas tatra satreṇa sarvakāmasamr̥ddhinā ॥

मनसा चिन्तिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलैस्तदा । उपतिष्ठन्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह ॥

manasā cintitā hy arthā dharmārthakuśalais tadā । upatiṣṭhanti rājendra dvijātīṁs tatra tatra ha ॥

जगुश्च तत्र गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरञ्जसा ॥

jaguś ca tatra gandharvā nanr̥tuś cāpsarogaṇāḥ । vāditrāṇi ca divyāni vādayām āsur añjasā ॥

तस्य यज्ञस्य संपत्त्या तुतुषुर्देवता अपि । विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः ॥

tasya yajñasya saṁpattyā tutuṣur devatā api । vismayaṁ paramaṁ jagmuḥ kim u mānuṣayonayaḥ ॥

वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे । अब्रुवन्नृषयो राजन्नायं यज्ञो महाफलः । न दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्मादिह सरस्वती ॥

vartamāne tathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe । abruvann r̥ṣayo rājan nāyaṁ yajño mahāphalaḥ । na dr̥śyate saricchreṣṭhā yasmād iha sarasvatī ॥

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम् । पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै । सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती ॥

tac chrutvā bhagavān prītaḥ sasmārātha sarasvatīm । pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai । suprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī ॥

तां दृष्ट्वा मुनयस्तुष्टा वेगयुक्तां सरस्वतीम् । पितामहं मानयन्तीं क्रतुं ते बहु मेनिरे ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā munayas tuṣṭā vegayuktāṁ sarasvatīm । pitāmahaṁ mānayantīṁ kratuṁ te bahu menire ॥

एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती । पितामहार्थं संभूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम् ॥

evam eṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī । pitāmahārthaṁ saṁbhūtā tuṣṭyarthaṁ ca manīṣiṇām ॥

नैमिषे मुनयो राजन्समागम्य समासते । तत्र चित्राः कथा ह्यासन्वेदं प्रति जनेश्वर ॥

naimiṣe munayo rājan samāgamya samāsate । tatra citrāḥ kathā hy āsan vedaṁ prati janeśvara ॥

तत्र ते मुनयो ह्यासन्नानास्वाध्यायवेदिनः । ते समागम्य मुनयः सस्मरुर्वै सरस्वतीम् ॥

tatra te munayo hy āsan nānāsvādhyāyavedinaḥ । te samāgamya munayaḥ sasmarur vai sarasvatīm ॥

सा तु ध्याता महाराज ऋषिभिः सत्रयाजिभिः । समागतानां राजेन्द्र सहायार्थं महात्मनाम् । आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती ॥

sā tu dhyātā mahārāja r̥ṣibhiḥ satrayājibhiḥ । samāgatānāṁ rājendra sahāyārthaṁ mahātmanām । ājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī ॥

नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रयाजिनाम् । आगता सरितां श्रेष्ठा तत्र भारत पूजिता ॥

naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṁ satrayājinām । āgatā saritāṁ śreṣṭhā tatra bhārata pūjitā ॥

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम् । आहूता सरितां श्रेष्ठा गययज्ञे सरस्वती ॥

gayasya yajamānasya gayeṣv eva mahākratum । āhūtā saritāṁ śreṣṭhā gayayajñe sarasvatī ॥

विशालां तु गयेष्वाहुरृषयः संशितव्रताः । सरित्सा हिमवत्पार्श्वात्प्रसूता शीघ्रगामिनी ॥

viśālāṁ tu gayeṣv āhur r̥ṣayaḥ saṁśitavratāḥ । sarit sā himavatpārśvāt prasūtā śīghragāminī ॥

औद्दालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तत्र भारत । समेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा ॥

auddālakes tathā yajñe yajatas tatra bhārata । samete sarvataḥ sphīte munīnāṁ maṇḍale tadā ॥

उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन्महात्मनः । औद्दालकेन यजता पूर्वं ध्याता सरस्वती ॥

uttare kosalābhāge puṇye rājan mahātmanaḥ । auddālakena yajatā pūrvaṁ dhyātā sarasvatī ॥

आजगाम सरिच्छ्रेष्ठा तं देशमृषिकारणात् । पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिनसंवृतैः । मनोह्रदेति विख्याता सा हि तैर्मनसा हृता ॥

ājagāma saricchreṣṭhā taṁ deśam r̥ṣikāraṇāt । pūjyamānā munigaṇair valkalājinasaṁvr̥taiḥ । manohradeti vikhyātā sā hi tair manasā hr̥tā ॥

सुवेणुरृषभद्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते । कुरोश्च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः । आजगाम महाभागा सरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती ॥

suveṇur r̥ṣabhadvīpe puṇye rājarṣisevite । kuroś ca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥ । ājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī ॥

ओघवत्यपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना । समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतोया सरस्वती ॥

oghavaty api rājendra vasiṣṭhena mahātmanā । samāhūtā kurukṣetre divyatoyā sarasvatī ॥

दक्षेण यजता चापि गङ्गाद्वारे सरस्वती । विमलोदा भगवती ब्रह्मणा यजता पुनः । समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ ॥

dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgādvāre sarasvatī । vimalodā bhagavatī brahmaṇā yajatā punaḥ । samāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau ॥

एकीभूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागताः । सप्तसारस्वतं तीर्थं ततस्तत्प्रथितं भुवि ॥

ekībhūtās tatas tās tu tasmiṁs tīrthe samāgatāḥ । saptasārasvataṁ tīrthaṁ tatas tat prathitaṁ bhuvi ॥

इति सप्त सरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिताः । सप्तसारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा स्मृतम् ॥

iti sapta sarasvatyo nāmataḥ parikīrtitāḥ । saptasārasvataṁ caiva tīrthaṁ puṇyaṁ tathā smr̥tam ॥

शृणु मङ्कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिणः । आपगामवगाढस्य राजन्प्रक्रीडितं महत् ॥

śr̥ṇu maṅkaṇakasyāpi kaumārabrahmacāriṇaḥ । āpagām avagāḍhasya rājan prakrīḍitaṁ mahat ॥

दृष्ट्वा यदृच्छया तत्र स्त्रियमम्भसि भारत । स्नायन्तीं रुचिरापाङ्गीं दिग्वाससमनिन्दिताम् । सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि ॥

dr̥ṣṭvā yadr̥cchayā tatra striyam ambhasi bhārata । snāyantīṁ rucirāpāṅgīṁ digvāsasam aninditām । sarasvatyāṁ mahārāja caskande vīryam ambhasi ॥

तद्रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः । सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह । तत्रर्षयः सप्त जाता जज्ञिरे मरुतां गणाः ॥

tad retaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ । saptadhā pravibhāgaṁ tu kalaśasthaṁ jagāma ha । tatrarṣayaḥ sapta jātā jajñire marutāṁ gaṇāḥ ॥

वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डलः । वायुज्वालो वायुरेता वायुचक्रश्च वीर्यवान् । एवमेते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णवः ॥

vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ । vāyujvālo vāyuretā vāyucakraś ca vīryavān । evam ete samutpannā marutāṁ janayiṣṇavaḥ ॥

इदमन्यच्च राजेन्द्र शृण्वाश्चर्यतरं भुवि । महर्षेश्चरितं यादृक्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥

idam anyac ca rājendra śr̥ṇv āścaryataraṁ bhuvi । maharṣeś caritaṁ yādr̥k triṣu lokeṣu viśrutam ॥

पुरा मङ्कणकः सिद्धः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत् । स वि शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान् ॥

purā maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam । kṣataḥ kila kare rājaṁs tasya śākaraso ’sravat । sa vi śākarasaṁ dr̥ṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranr̥ttavān ॥

ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत् । प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम् ॥

tatas tasmin pranr̥tte vai sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca yat । pranr̥ttam ubhayaṁ vīra tejasā tasya mohitam ॥

ब्रह्मादिभिः सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः । विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिप । नायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥

brahmādibhiḥ surai rājann r̥ṣibhiś ca tapodhanaiḥ । vijñapto vai mahādeva r̥ṣer arthe narādhipa । nāyaṁ nr̥tyed yathā deva tathā tvaṁ kartum arhasi ॥

ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव ह । सुराणां हितकामार्थं महादेवोऽभ्यभाषत ॥

tato devo muniṁ dr̥ṣṭvā harṣāviṣṭam atīva ha । surāṇāṁ hitakāmārthaṁ mahādevo ’bhyabhāṣata ॥

भो भो ब्राह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नरिनर्त्सि वै । हर्षस्थानं किमर्थं वै तवेदं मुनिसत्तम । तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम ॥

bho bho brāhmaṇa dharmajña kimarthaṁ narinartsi vai । harṣasthānaṁ kimarthaṁ vai tavedaṁ munisattama । tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama ॥

ऋषिरुवाच । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसं स्रुतम् । यं दृष्ट्वा वै प्रनृत्तोऽहं हर्षेण महता विभो ॥

r̥ṣir uvāca । kiṁ na paśyasi me brahman karāc chākarasaṁ srutam । yaṁ dr̥ṣṭvā vai pranr̥tto ’haṁ harṣeṇa mahatā vibho ॥

तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम् । अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति प्रपश्य माम् ॥

taṁ prahasyābravīd devo muniṁ rāgeṇa mohitam । ahaṁ na vismayaṁ vipra gacchāmīti prapaśya mām ॥

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमता । अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वाङ्गुष्ठस्ताडितोऽभवत् ॥

evam uktvā muniśreṣṭhaṁ mahādevena dhīmatā । aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhas tāḍito ’bhavat ॥

ततो भस्म क्षताद्राजन्निर्गतं हिमसंनिभम् । तद्दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः ॥

tato bhasma kṣatād rājan nirgataṁ himasaṁnibham । tad dr̥ṣṭvā vrīḍito rājan sa muniḥ pādayor gataḥ ॥

ऋषिरुवाच । नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत् । सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक् ॥

r̥ṣir uvāca । nānyaṁ devād ahaṁ manye rudrāt parataraṁ mahat । surāsurasya jagato gatis tvam asi śūladhr̥k ॥

त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणः । त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये ॥

tvayā sr̥ṣṭam idaṁ viśvaṁ vadantīha manīṣiṇaḥ । tvām eva sarvaṁ viśati punar eva yugakṣaye ॥

देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया । त्वयि सर्वे स्म दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोऽनघ ॥

devair api na śakyas tvaṁ parijñātuṁ kuto mayā । tvayi sarve sma dr̥śyante surā brahmādayo ’nagha ॥

सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह । त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः ॥

sarvas tvam asi devānāṁ kartā kārayitā ca ha । tvatprasādāt surāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ ॥

एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽब्रवीत् । भगवंस्त्वत्प्रसादाद्वै तपो मे न क्षरेदिति ॥

evaṁ stutvā mahādevaṁ sa r̥ṣiḥ praṇato ’bravīt । bhagavaṁs tvatprasādād vai tapo me na kṣared iti ॥

ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत् । तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा । आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धमहं सदा ॥

tato devaḥ prītamanās tam r̥ṣiṁ punar abravīt । tapas te vardhatāṁ vipra matprasādāt sahasradhā । āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdham ahaṁ sadā ॥

सप्तसारस्वते चास्मिन्यो मामर्चिष्यते नरः । न तस्य दुर्लभं किंचिद्भवितेह परत्र च । सारस्वतं च लोकं ते गमिष्यन्ति न संशयः ॥

saptasārasvate cāsmin yo mām arciṣyate naraḥ । na tasya durlabhaṁ kiṁ cid bhaviteha paratra ca । sārasvataṁ ca lokaṁ te gamiṣyanti na saṁśayaḥ ॥

एतन्मङ्कणकस्यापि चरितं भूरितेजसः । स हि पुत्रः सजन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना ॥

etan maṅkaṇakasyāpi caritaṁ bhūritejasaḥ । sa hi putraḥ sajanyāyām utpanno mātariśvanā ॥