Adhyāya 38

वैशंपायन उवाच । उषित्वा तत्र रामस्तु संपूज्याश्रमवासिनः । तथा मङ्कणके प्रीतिं शुभां चक्रे हलायुधः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । uṣitvā tatra rāmas tu saṁpūjyāśramavāsinaḥ । tathā maṅkaṇake prītiṁ śubhāṁ cakre halāyudhaḥ ॥

दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो रजनीं तामुपोष्य च । पूजितो मुनिसंघैश्च प्रातरुत्थाय लाङ्गली ॥

dattvā dānaṁ dvijātibhyo rajanīṁ tām upoṣya ca । pūjito munisaṁghaiś ca prātar utthāya lāṅgalī ॥

अनुज्ञाप्य मुनीन्सर्वान्स्पृष्ट्वा तोयं च भारत । प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबलः ॥

anujñāpya munīn sarvān spr̥ṣṭvā toyaṁ ca bhārata । prayayau tvarito rāmas tīrthahetor mahābalaḥ ॥

तत औशनसं तीर्थमाजगाम हलायुधः । कपालमोचनं नाम यत्र मुक्तो महामुनिः ॥

tata auśanasaṁ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ । kapālamocanaṁ nāma yatra mukto mahāmuniḥ ॥

महता शिरसा राजन्ग्रस्तजङ्घो महोदरः । राक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा ॥

mahatā śirasā rājan grastajaṅgho mahodaraḥ । rākṣasasya mahārāja rāmakṣiptasya vai purā ॥

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं काव्येन सुमहात्मना । यत्रास्य नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मनः । तत्रस्थश्चिन्तयामास दैत्यदानवविग्रहम् ॥

tatra pūrvaṁ tapas taptaṁ kāvyena sumahātmanā । yatrāsya nītir akhilā prādurbhūtā mahātmanaḥ । tatrasthaś cintayām āsa daityadānavavigraham ॥

तत्प्राप्य च बलो राजंस्तीर्थप्रवरमुत्तमम् । विधिवद्धि ददौ वित्तं ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

tat prāpya ca balo rājaṁs tīrthapravaram uttamam । vidhivad dhi dadau vittaṁ brāhmaṇānāṁ mahātmanām ॥

जनमेजय उवाच । कपालमोचनं ब्रह्मन्कथं यत्र महामुनिः । मुक्तः कथं चास्य शिरो लग्नं केन च हेतुना ॥

janamejaya uvāca । kapālamocanaṁ brahman kathaṁ yatra mahāmuniḥ । muktaḥ kathaṁ cāsya śiro lagnaṁ kena ca hetunā ॥

वैशंपायन उवाच । पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना । वसता राजशार्दूल राक्षसास्तत्र हिंसिताः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā । vasatā rājaśārdūla rākṣasās tatra hiṁsitāḥ ॥

जनस्थाने शिरश्छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः । क्षुरेण शितधारेण तत्पपात महावने ॥

janasthāne śiraś chinnaṁ rākṣasasya durātmanaḥ । kṣureṇa śitadhāreṇa tat papāta mahāvane ॥

महोदरस्य तल्लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छया । वने विचरतो राजन्नस्थि भित्त्वास्फुरत्तदा ॥

mahodarasya tal lagnaṁ jaṅghāyāṁ vai yadr̥cchayā । vane vicarato rājann asthi bhittvāsphurat tadā ॥

स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर्न शशाक ह । अभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्थान्यायतनानि च ॥

sa tena lagnena tadā dvijātir na śaśāka ha । abhigantuṁ mahāprājñas tīrthāny āyatanāni ca ॥

स पूतिना विस्रवता वेदनार्तो महामुनिः । जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्यामिति नः श्रुतम् ॥

sa pūtinā visravatā vedanārto mahāmuniḥ । jagāma sarvatīrthāni pr̥thivyām iti naḥ śrutam ॥

स गत्वा सरितः सर्वाः समुद्रांश्च महातपाः । कथयामास तत्सर्वमृषीणां भावितात्मनाम् ॥

sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṁś ca mahātapāḥ । kathayām āsa tat sarvam r̥ṣīṇāṁ bhāvitātmanām ॥

आप्लुतः सर्वतीर्थेषु न च मोक्षमवाप्तवान् । स तु शुश्राव विप्रेन्द्रो मुनीनां वचनं महत् ॥

āplutaḥ sarvatīrtheṣu na ca mokṣam avāptavān । sa tu śuśrāva viprendro munīnāṁ vacanaṁ mahat ॥

सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातमौशनसं तदा । सर्वपापप्रशमनं सिद्धक्षेत्रमनुत्तमम् ॥

sarasvatyās tīrthavaraṁ khyātam auśanasaṁ tadā । sarvapāpapraśamanaṁ siddhakṣetram anuttamam ॥

स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमौशनसं द्विजः । तत औशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदा । तच्छिरश्चरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा ॥

sa tu gatvā tatas tatra tīrtham auśanasaṁ dvijaḥ । tata auśanase tīrthe tasyopaspr̥śatas tadā । tac chiraś caraṇaṁ muktvā papātāntarjale tadā ॥

ततः स विरुजो राजन्पूतात्मा वीतकल्मषः । आजगामाश्रमं प्रीतः कृतकृत्यो महोदरः ॥

tataḥ sa virujo rājan pūtātmā vītakalmaṣaḥ । ājagāmāśramaṁ prītaḥ kr̥takr̥tyo mahodaraḥ ॥

सोऽथ गत्वाश्रमं पुण्यं विप्रमुक्तो महातपाः । कथयामास तत्सर्वमृषीणां भावितात्मनाम् ॥

so ’tha gatvāśramaṁ puṇyaṁ vipramukto mahātapāḥ । kathayām āsa tat sarvam r̥ṣīṇāṁ bhāvitātmanām ॥

ते श्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानद । कपालमोचनमिति नाम चक्रुः समागताः ॥

te śrutvā vacanaṁ tasya tatas tīrthasya mānada । kapālamocanam iti nāma cakruḥ samāgatāḥ ॥

तत्र दत्त्वा बहून्दायान्विप्रान्संपूज्य माधवः । जगाम वृष्णिप्रवरो रुषङ्गोराश्रमं तदा ॥

tatra dattvā bahūn dāyān viprān saṁpūjya mādhavaḥ । jagāma vr̥ṣṇipravaro ruṣaṅgor āśramaṁ tadā ॥

यत्र तप्तं तपो घोरमार्ष्टिषेणेन भारत । ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तत्र विश्वामित्रो महामुनिः ॥

yatra taptaṁ tapo ghoram ārṣṭiṣeṇena bhārata । brāhmaṇyaṁ labdhavāṁs tatra viśvāmitro mahāmuniḥ ॥

ततो हलधरः श्रीमान्ब्राह्मणैः परिवारितः । जगाम यत्र राजेन्द्र रुषङ्गुस्तनुमत्यजत् ॥

tato haladharaḥ śrīmān brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ । jagāma yatra rājendra ruṣaṅgus tanum atyajat ॥

रुषङ्गुर्ब्राह्मणो वृद्धस्तपोनित्यश्च भारत । देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा बहु ॥

ruṣaṅgur brāhmaṇo vr̥ddhas taponityaś ca bhārata । dehanyāse kr̥tamanā vicintya bahudhā bahu ॥

ततः सर्वानुपादाय तनयान्वै महातपाः । रुषङ्गुरब्रवीत्तत्र नयध्वं मा पृथूदकम् ॥

tataḥ sarvān upādāya tanayān vai mahātapāḥ । ruṣaṅgur abravīt tatra nayadhvaṁ mā pr̥thūdakam ॥

विज्ञायातीतवयसं रुषङ्गुं ते तपोधनाः । तं वै तीर्थमुपानिन्युः सरस्वत्यास्तपोधनम् ॥

vijñāyātītavayasaṁ ruṣaṅguṁ te tapodhanāḥ । taṁ vai tīrtham upāninyuḥ sarasvatyās tapodhanam ॥

स तैः पुत्रैस्तदा धीमानानीतो वै सरस्वतीम् । पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसंघैर्निषेविताम् ॥

sa taiḥ putrais tadā dhīmān ānīto vai sarasvatīm । puṇyāṁ tīrthaśatopetāṁ viprasaṁghair niṣevitām ॥

स तत्र विधिना राजन्नाप्लुतः सुमहातपाः । ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्चैव प्राहेदमृषिसत्तमः । सुप्रीतः पुरुषव्याघ्र सर्वान्पुत्रानुपासतः ॥

sa tatra vidhinā rājann āplutaḥ sumahātapāḥ । jñātvā tīrthaguṇāṁś caiva prāhedam r̥ṣisattamaḥ । suprītaḥ puruṣavyāghra sarvān putrān upāsataḥ ॥

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत् ॥

sarasvatyuttare tīre yas tyajed ātmanas tanum । pr̥thūdake japyaparo nainaṁ śvomaraṇaṁ tapet ॥

तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुधः । दत्त्वा चैव बहून्दायान्विप्राणां विप्रवत्सलः ॥

tatrāplutya sa dharmātmā upaspr̥śya halāyudhaḥ । dattvā caiva bahūn dāyān viprāṇāṁ vipravatsalaḥ ॥

ससर्ज यत्र भगवाँल्लोकाँल्लोकपितामहः । यत्रार्ष्टिषेणः कौरव्य ब्राह्मण्यं संशितव्रतः । तपसा महता राजन्प्राप्तवानृषिसत्तमः ॥

sasarja yatra bhagavām̐l lokām̐l lokapitāmahaḥ । yatrārṣṭiṣeṇaḥ kauravya brāhmaṇyaṁ saṁśitavrataḥ । tapasā mahatā rājan prāptavān r̥ṣisattamaḥ ॥

सिन्धुद्वीपश्च राजर्षिर्देवापिश्च महातपाः । ब्राह्मण्यं लब्धवान्यत्र विश्वामित्रो महामुनिः । महातपस्वी भगवानुग्रतेजा महातपाः ॥

sindhudvīpaś ca rājarṣir devāpiś ca mahātapāḥ । brāhmaṇyaṁ labdhavān yatra viśvāmitro mahāmuniḥ । mahātapasvī bhagavān ugratejā mahātapāḥ ॥

तत्राजगाम बलवान्बलभद्रः प्रतापवान् ॥

tatrājagāma balavān balabhadraḥ pratāpavān ॥