Adhyāya 36

वैशंपायन उवाच । ततो विनशनं राजन्नाजगाम हलायुधः । शूद्राभीरान्प्रति द्वेषाद्यत्र नष्टा सरस्वती ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato vinaśanaṁ rājann ājagāma halāyudhaḥ । śūdrābhīrān prati dveṣād yatra naṣṭā sarasvatī ॥

यस्मात्सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान्नष्टा सरस्वती । तस्मात्तदृषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति ह ॥

yasmāt sā bharataśreṣṭha dveṣān naṣṭā sarasvatī । tasmāt tad r̥ṣayo nityaṁ prāhur vinaśaneti ha ॥

तच्चाप्युपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः । सुभूमिकं ततोऽगच्छत्सरस्वत्यास्तटे वरे ॥

tac cāpy upaspr̥śya balaḥ sarasvatyāṁ mahābalaḥ । subhūmikaṁ tato ’gacchat sarasvatyās taṭe vare ॥

तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिताः । क्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः ॥

tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālam atandritāḥ । krīḍābhir vimalābhiś ca krīḍanti vimalānanāḥ ॥

तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर । अभिगच्छन्ति तत्तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम् ॥

tatra devāḥ sagandharvā māsi māsi janeśvara । abhigacchanti tat tīrthaṁ puṇyaṁ brāhmaṇasevitam ॥

तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । समेत्य सहिता राजन्यथाप्राप्तं यथासुखम् ॥

tatrādr̥śyanta gandharvās tathaivāpsarasāṁ gaṇāḥ । sametya sahitā rājan yathāprāptaṁ yathāsukham ॥

तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीरुधः । पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः ॥

tatra modanti devāś ca pitaraś ca savīrudhaḥ । puṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ ॥

आक्रीडभूमिः सा राजंस्तासामप्सरसां शुभा । सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे ॥

ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṁs tāsām apsarasāṁ śubhā । subhūmiketi vikhyātā sarasvatyās taṭe vare ॥

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः । श्रुत्वा गीतं च तद्दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम् ॥

tatra snātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥ । śrutvā gītaṁ ca tad divyaṁ vāditrāṇāṁ ca niḥsvanam ॥

छायाश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् । गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद्रोहिणीसुतः ॥

chāyāś ca vipulā dr̥ṣṭvā devagandharvarakṣasām । gandharvāṇāṁ tatas tīrtham āgacchad rohiṇīsutaḥ ॥

विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विताः । नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम् ॥

viśvāvasumukhās tatra gandharvās tapasānvitāḥ । nr̥ttavāditragītaṁ ca kurvanti sumanoramam ॥

तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु । अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा ॥

tatra dattvā haladharo viprebhyo vividhaṁ vasu । ajāvikaṁ gokharoṣṭraṁ suvarṇaṁ rajataṁ tathā ॥

भोजयित्वा द्विजान्कामैः संतर्प्य च महाधनैः । प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः ॥

bhojayitvā dvijān kāmaiḥ saṁtarpya ca mahādhanaiḥ । prayayau sahito vipraiḥ stūyamānaś ca mādhavaḥ ॥

तस्माद्गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदमः । गर्गस्रोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली ॥

tasmād gandharvatīrthāc ca mahābāhur ariṁdamaḥ । gargasroto mahātīrtham ājagāmaikakuṇḍalī ॥

यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना । कालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः ॥

yatra gargeṇa vr̥ddhena tapasā bhāvitātmanā । kālajñānagatiś caiva jyotiṣāṁ ca vyatikramaḥ ॥

उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च जनमेजय । सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना । तस्य नाम्ना च तत्तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम् ॥

utpātā dāruṇāś caiva śubhāś ca janamejaya । sarasvatyāḥ śubhe tīrthe vihitā vai mahātmanā । tasya nāmnā ca tat tīrthaṁ gargasrota iti smr̥tam ॥

तत्र गर्गं महाभागमृषयः सुव्रता नृप । उपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो ॥

tatra gargaṁ mahābhāgam r̥ṣayaḥ suvratā nr̥pa । upāsāṁ cakrire nityaṁ kālajñānaṁ prati prabho ॥

तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः । विधिवद्धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम् ॥

tatra gatvā mahārāja balaḥ śvetānulepanaḥ । vidhivad dhi dhanaṁ dattvā munīnāṁ bhāvitātmanām ॥

उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान्द्विजेभ्यो विप्रदाय सः । नीलवासास्ततोऽगच्छच्छङ्खतीर्थं महायशाः ॥

uccāvacāṁs tathā bhakṣyān dvijebhyo vipradāya saḥ । nīlavāsās tato ’gacchac chaṅkhatīrthaṁ mahāyaśāḥ ॥

तत्रापश्यन्महाशङ्खं महामेरुमिवोच्छ्रितम् । श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम् । सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली ॥

tatrāpaśyan mahāśaṅkhaṁ mahāmerum ivocchritam । śvetaparvatasaṁkāśam r̥ṣisaṁghair niṣevitam । sarasvatyās taṭe jātaṁ nagaṁ tāladhvajo balī ॥

यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसः । पिशाचाश्चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः ॥

yakṣā vidyādharāś caiva rākṣasāś cāmitaujasaḥ । piśācāś cāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ ॥

ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः । व्रतैश्च नियमैश्चैव काले काले स्म भुञ्जते ॥

te sarve hy aśanaṁ tyaktvā phalaṁ tasya vanaspateḥ । vrataiś ca niyamaiś caiva kāle kāle sma bhuñjate ॥

प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर्विचरन्तः पृथक्पृथक् । अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन्पुरुषर्षभ ॥

prāptaiś ca niyamais tais tair vicarantaḥ pr̥thak pr̥thak । adr̥śyamānā manujair vyacaran puruṣarṣabha ॥

एवं ख्यातो नरपते लोकेऽस्मिन्स वनस्पतिः । तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम् ॥

evaṁ khyāto narapate loke ’smin sa vanaspatiḥ । tatra tīrthaṁ sarasvatyāḥ pāvanaṁ lokaviśrutam ॥

तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम् । ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च ॥

tasmiṁś ca yaduśārdūlo dattvā tīrthe yaśasvinām । tāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca ॥

पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैः । पुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुधः ॥

pūjayitvā dvijāṁś caiva pūjitaś ca tapodhanaiḥ । puṇyaṁ dvaitavanaṁ rājann ājagāma halāyudhaḥ ॥

तत्र गत्वा मुनीन्दृष्ट्वा नानावेषधरान्बलः । आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान् ॥

tatra gatvā munīn dr̥ṣṭvā nānāveṣadharān balaḥ । āplutya salile cāpi pūjayām āsa vai dvijān ॥

तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान्सुपुष्कलान् । ततः प्रायाद्बलो राजन्दक्षिणेन सरस्वतीम् ॥

tathaiva dattvā viprebhyaḥ paribhogān supuṣkalān । tataḥ prāyād balo rājan dakṣiṇena sarasvatīm ॥

गत्वा चैव महाबाहुर्नातिदूरं महायशाः । धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युतः ॥

gatvā caiva mahābāhur nātidūraṁ mahāyaśāḥ । dharmātmā nāgadhanvānaṁ tīrtham āgamad acyutaḥ ॥

यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम् । महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैर्वृतम् । यत्रासन्नृषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश ॥

yatra pannagarājasya vāsukeḥ saṁniveśanam । mahādyuter mahārāja bahubhiḥ pannagair vr̥tam । yatrāsann r̥ṣayaḥ siddhāḥ sahasrāṇi caturdaśa ॥

यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् । सर्वपन्नगराजानमभ्यषिञ्चन्यथाविधि । पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म कौरव ॥

yatra devāḥ samāgamya vāsukiṁ pannagottamam । sarvapannagarājānam abhyaṣiñcan yathāvidhi । pannagebhyo bhayaṁ tatra vidyate na sma kaurava ॥

तत्रापि विधिवद्दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान् । प्रायात्प्राचीं दिशं राजन्दीप्यमानः स्वतेजसा ॥

tatrāpi vidhivad dattvā viprebhyo ratnasaṁcayān । prāyāt prācīṁ diśaṁ rājan dīpyamānaḥ svatejasā ॥

आप्लुत्य बहुशो हृष्टस्तेषु तीर्थेषु लाङ्गली । दत्त्वा वसु द्विजातिभ्यो जगामाति तपस्विनः ॥

āplutya bahuśo hr̥ṣṭas teṣu tīrtheṣu lāṅgalī । dattvā vasu dvijātibhyo jagāmāti tapasvinaḥ ॥

तत्रस्थानृषिसंघांस्तानभिवाद्य हलायुधः । ततो रामोऽगमत्तीर्थमृषिभिः सेवितं महत् ॥

tatrasthān r̥ṣisaṁghāṁs tān abhivādya halāyudhaḥ । tato rāmo ’gamat tīrtham r̥ṣibhiḥ sevitaṁ mahat ॥

यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वती । ऋषीणां नैमिषेयाणामवेक्षार्थं महात्मनाम् ॥

yatra bhūyo nivavr̥te prāṅmukhā vai sarasvatī । r̥ṣīṇāṁ naimiṣeyāṇām avekṣārthaṁ mahātmanām ॥

निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली । बभूव विस्मितो राजन्बलः श्वेतानुलेपनः ॥

nivr̥ttāṁ tāṁ saricchreṣṭhāṁ tatra dr̥ṣṭvā tu lāṅgalī । babhūva vismito rājan balaḥ śvetānulepanaḥ ॥

जनमेजय उवाच । कस्मात्सरस्वती ब्रह्मन्निवृत्ता प्राङ्मुखी ततः । व्याख्यातुमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम ॥

janamejaya uvāca । kasmāt sarasvatī brahman nivr̥ttā prāṅmukhī tataḥ । vyākhyātum etad icchāmi sarvam adhvaryusattama ॥

कस्मिंश्च कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः । विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथमेतद्द्विजोत्तम ॥

kasmiṁś ca kāraṇe tatra vismito yadunandanaḥ । vinivr̥ttā saricchreṣṭhā katham etad dvijottama ॥

वैशंपायन उवाच । पूर्वं कृतयुगे राजन्नैमिषेयास्तपस्विनः । वर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिके । ऋषयो बहवो राजंस्तत्र संप्रतिपेदिरे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pūrvaṁ kr̥tayuge rājan naimiṣeyās tapasvinaḥ । vartamāne subahule satre dvādaśavārṣike । r̥ṣayo bahavo rājaṁs tatra saṁpratipedire ॥

उषित्वा च महाभागास्तस्मिन्सत्रे यथाविधि । निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके । आजग्मुरृषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात् ॥

uṣitvā ca mahābhāgās tasmin satre yathāvidhi । nivr̥tte naimiṣeye vai satre dvādaśavārṣike । ājagmur r̥ṣayas tatra bahavas tīrthakāraṇāt ॥

ऋषीणां बहुलत्वात्तु सरस्वत्या विशां पते । तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा ॥

r̥ṣīṇāṁ bahulatvāt tu sarasvatyā viśāṁ pate । tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā ॥

समन्तपञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमाः । तीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः ॥

samantapañcakaṁ yāvat tāvat te dvijasattamāḥ । tīrthalobhān naravyāghra nadyās tīraṁ samāśritāḥ ॥

जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम् । स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः ॥

juhvatāṁ tatra teṣāṁ tu munīnāṁ bhāvitātmanām । svādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ ॥

अग्निहोत्रैस्ततस्तेषां हूयमानैर्महात्मनाम् । अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः ॥

agnihotrais tatas teṣāṁ hūyamānair mahātmanām । aśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ ॥

वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाः । दन्तोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे ॥

vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāś ca tāpasāḥ । dantolūkhalinaś cānye saṁprakṣālās tathāpare ॥

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाः । नानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः ॥

vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāś ca tāpasāḥ । nānāniyamayuktāś ca tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ ॥

आसन्वै मुनयस्तत्र सरस्वत्याः समीपतः । शोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गामिव दिवौकसः ॥

āsan vai munayas tatra sarasvatyāḥ samīpataḥ । śobhayantaḥ saricchreṣṭhāṁ gaṅgām iva divaukasaḥ ॥

ततः पश्चात्समापेतुरृषयः सत्रयाजिनः । तेऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः ॥

tataḥ paścāt samāpetur r̥ṣayaḥ satrayājinaḥ । te ’vakāśaṁ na dadr̥śuḥ kurukṣetre mahāvratāḥ ॥

ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत्तीर्थं निर्मिमाय वै । जुहुवुश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः ॥

tato yajñopavītais te tat tīrthaṁ nirmimāya vai । juhuvuś cāgnihotrāṇi cakruś ca vividhāḥ kriyāḥ ॥

ततस्तमृषिसंघातं निराशं चिन्तयान्वितम् । दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती ॥

tatas tam r̥ṣisaṁghātaṁ nirāśaṁ cintayānvitam । darśayām āsa rājendra teṣām arthe sarasvatī ॥

ततः कुञ्जान्बहून्कृत्वा संनिवृत्ता सरिद्वरा । ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय ॥

tataḥ kuñjān bahūn kr̥tvā saṁnivr̥ttā saridvarā । r̥ṣīṇāṁ puṇyatapasāṁ kāruṇyāj janamejaya ॥

ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती । भूयः प्रतीच्यभिमुखी सुस्राव सरितां वरा ॥

tato nivr̥tya rājendra teṣām arthe sarasvatī । bhūyaḥ pratīcyabhimukhī susrāva saritāṁ varā ॥

अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्यहम् । इत्यद्भुतं महच्चक्रे ततो राजन्महानदी ॥

amoghā gamanaṁ kr̥tvā teṣāṁ bhūyo vrajāmy aham । ity adbhutaṁ mahac cakre tato rājan mahānadī ॥

एवं स कुञ्जो राजेन्द्र नैमिषेय इति स्मृतः । कुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः क्रियाः ॥

evaṁ sa kuñjo rājendra naimiṣeya iti smr̥taḥ । kurukṣetre kuruśreṣṭha kuruṣva mahatīḥ kriyāḥ ॥

तत्र कुञ्जान्बहून्दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम् । बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मनः ॥

tatra kuñjān bahūn dr̥ṣṭvā saṁnivr̥ttāṁ ca tāṁ nadīm । babhūva vismayas tatra rāmasyātha mahātmanaḥ ॥

उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद्यदुनन्दनः । दत्त्वा दायान्द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च । भक्ष्यं पेयं च विविधं ब्राह्मणान्प्रत्यपादयत् ॥

upaspr̥śya tu tatrāpi vidhivad yadunandanaḥ । dattvā dāyān dvijātibhyo bhāṇḍāni vividhāni ca । bhakṣyaṁ peyaṁ ca vividhaṁ brāhmaṇān pratyapādayat ॥

ततः प्रायाद्बलो राजन्पूज्यमानो द्विजातिभिः । सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम् ॥

tataḥ prāyād balo rājan pūjyamāno dvijātibhiḥ । sarasvatītīrthavaraṁ nānādvijagaṇāyutam ॥

बदरेङ्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्वत्थविभीतकैः । पनसैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा ॥

badareṅgudakāśmaryaplakṣāśvatthavibhītakaiḥ । panasaiś ca palāśaiś ca karīraiḥ pīlubhis tathā ॥

सरस्वतीतीररुहैर्बन्धनैः स्यन्दनैस्तथा । परूषकवनैश्चैव बिल्वैराम्रातकैस्तथा ॥

sarasvatītīraruhair bandhanaiḥ syandanais tathā । parūṣakavanaiś caiva bilvair āmrātakais tathā ॥

अतिमुक्तकषण्डैश्च पारिजातैश्च शोभितम् । कदलीवनभूयिष्ठमिष्टं कान्तं मनोरमम् ॥

atimuktakaṣaṇḍaiś ca pārijātaiś ca śobhitam । kadalīvanabhūyiṣṭham iṣṭaṁ kāntaṁ manoramam ॥

वाय्वम्बुफलपर्णादैर्दन्तोलूखलिकैरपि । तथाश्मकुट्टैर्वानेयैर्मुनिभिर्बहुभिर्वृतम् ॥

vāyvambuphalaparṇādair dantolūkhalikair api । tathāśmakuṭṭair vāneyair munibhir bahubhir vr̥tam ॥

स्वाध्यायघोषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम् । अहिंस्रैर्धर्मपरमैर्नृभिरत्यन्तसेवितम् ॥

svādhyāyaghoṣasaṁghuṣṭaṁ mr̥gayūthaśatākulam । ahiṁsrair dharmaparamair nr̥bhir atyantasevitam ॥

सप्तसारस्वतं तीर्थमाजगाम हलायुधः । यत्र मङ्कणकः सिद्धस्तपस्तेपे महामुनिः ॥

saptasārasvataṁ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ । yatra maṅkaṇakaḥ siddhas tapas tepe mahāmuniḥ ॥