Adhyāya 31

धृतराष्ट्र उवाच । एवं संतर्ज्यमानस्तु मम पुत्रो महीपतिः । प्रकृत्या मन्युमान्वीरः कथमासीत्परंतपः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । evaṁ saṁtarjyamānas tu mama putro mahīpatiḥ । prakr̥tyā manyumān vīraḥ katham āsīt paraṁtapaḥ ॥

न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कदाचन । राजभावेन मान्यश्च सर्वलोकस्य सोऽभवत् ॥

na hi saṁtarjanā tena śrutapūrvā kadā cana । rājabhāvena mānyaś ca sarvalokasya so ’bhavat ॥

इयं च पृथिवी सर्वा सम्लेच्छाटविका भृशम् । प्रसादाद्ध्रियते यस्य प्रत्यक्षं तव संजय ॥

iyaṁ ca pr̥thivī sarvā samlecchāṭavikā bhr̥śam । prasādād dhriyate yasya pratyakṣaṁ tava saṁjaya ॥

स तथा तर्ज्यमानस्तु पाण्डुपुत्रैर्विशेषतः । विहीनश्च स्वकैर्भृत्यैर्निर्जने चावृतो भृशम् ॥

sa tathā tarjyamānas tu pāṇḍuputrair viśeṣataḥ । vihīnaś ca svakair bhr̥tyair nirjane cāvr̥to bhr̥śam ॥

श्रुत्वा स कटुका वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः । किमब्रवीत्पाण्डवेयांस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

śrutvā sa kaṭukā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ । kim abravīt pāṇḍaveyāṁs tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । तर्ज्यमानस्तदा राजन्नुदकस्थस्तवात्मजः । युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितेन ह ॥

saṁjaya uvāca । tarjyamānas tadā rājann udakasthas tavātmajaḥ । yudhiṣṭhireṇa rājendra bhrātr̥bhiḥ sahitena ha ॥

श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो जनाधिपः । दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः ॥

śrutvā sa kaṭukā vāco viṣamastho janādhipaḥ । dīrgham uṣṇaṁ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥ punaḥ ॥

सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन्हस्तौ पुनः पुनः । मनश्चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत ॥

salilāntargato rājā dhunvan hastau punaḥ punaḥ । manaś cakāra yuddhāya rājānaṁ cābhyabhāṣata ॥

यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथवाहनाः । अहमेकः परिद्यूनो विरथो हतवाहनः ॥

yūyaṁ sasuhr̥daḥ pārthāḥ sarve sarathavāhanāḥ । aham ekaḥ paridyūno viratho hatavāhanaḥ ॥

आत्तशस्त्रै रथगतैर्बहुभिः परिवारितः । कथमेकः पदातिः सन्नशस्त्रो योद्धुमुत्सहे ॥

āttaśastrai rathagatair bahubhiḥ parivāritaḥ । katham ekaḥ padātiḥ sann aśastro yoddhum utsahe ॥

एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर । न ह्येको बहुभिर्वीरैर्न्याय्यं योधयितुं युधि ॥

ekaikena tu māṁ yūyaṁ yodhayadhvaṁ yudhiṣṭhira । na hy eko bahubhir vīrair nyāyyaṁ yodhayituṁ yudhi ॥

विशेषतो विकवचः श्रान्तश्चापः समाश्रितः । भृशं विक्षतगात्रश्च श्रान्तवाहनसैनिकः ॥

viśeṣato vikavacaḥ śrāntaś cāpaḥ samāśritaḥ । bhr̥śaṁ vikṣatagātraś ca śrāntavāhanasainikaḥ ॥

न मे त्वत्तो भयं राजन्न च पार्थाद्वृकोदरात् । फल्गुनाद्वासुदेवाद्वा पाञ्चालेभ्योऽथ वा पुनः ॥

na me tvatto bhayaṁ rājan na ca pārthād vr̥kodarāt । phalgunād vāsudevād vā pāñcālebhyo ’tha vā punaḥ ॥

यमाभ्यां युयुधानाद्वा ये चान्ये तव सैनिकाः । एकः सर्वानहं क्रुद्धो न तान्योद्धुमिहोत्सहे ॥

yamābhyāṁ yuyudhānād vā ye cānye tava sainikāḥ । ekaḥ sarvān ahaṁ kruddho na tān yoddhum ihotsahe ॥

धर्ममूला सतां कीर्तिर्मनुष्याणां जनाधिप । धर्मं चैवेह कीर्तिं च पालयन्प्रब्रवीम्यहम् ॥

dharmamūlā satāṁ kīrtir manuṣyāṇāṁ janādhipa । dharmaṁ caiveha kīrtiṁ ca pālayan prabravīmy aham ॥

अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे । अन्वंशाभ्यागतान्सर्वानृतून्संवत्सरो यथा ॥

aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṁyuge । anvaṁśābhyāgatān sarvān r̥tūn saṁvatsaro yathā ॥

अद्य वः सरथान्साश्वानशस्त्रो विरथोऽपि सन् । नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये । तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवाः ॥

adya vaḥ sarathān sāśvān aśastro viratho ’pi san । nakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṁkṣaye । tejasā nāśayiṣyāmi sthirībhavata pāṇḍavāḥ ॥

अद्यानृण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम् । बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः ॥

adyānr̥ṇyaṁ gamiṣyāmi kṣatriyāṇāṁ yaśasvinām । bāhlīkadroṇabhīṣmāṇāṁ karṇasya ca mahātmanaḥ ॥

जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयोः । मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च ॥

jayadrathasya śūrasya bhagadattasya cobhayoḥ । madrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca ॥

पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च । मित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च ॥

putrāṇāṁ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya ca । mitrāṇāṁ suhr̥dāṁ caiva bāndhavānāṁ tathaiva ca ॥

आनृण्यमद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभिः सह । एतावदुक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः ॥

ānr̥ṇyam adya gacchāmi hatvā tvāṁ bhrātr̥bhiḥ saha । etāvad uktvā vacanaṁ virarāma janādhipaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । दिष्ट्या त्वमपि जानीषे क्षत्रधर्मं सुयोधन । दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर्युद्धायैव महाभुज ॥

yudhiṣṭhira uvāca । diṣṭyā tvam api jānīṣe kṣatradharmaṁ suyodhana । diṣṭyā te vartate buddhir yuddhāyaiva mahābhuja ॥

दिष्ट्या शूरोऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम् । यस्त्वमेको हि नः सर्वान्संयुगे योद्धुमिच्छसि ॥

diṣṭyā śūro ’si kauravya diṣṭyā jānāsi saṁgaram । yas tvam eko hi naḥ sarvān saṁyuge yoddhum icchasi ॥

एक एकेन संगम्य यत्ते संमतमायुधम् । तत्त्वमादाय युध्यस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिताः ॥

eka ekena saṁgamya yat te saṁmatam āyudham । tat tvam ādāya yudhyasva prekṣakās te vayaṁ sthitāḥ ॥

अयमिष्टं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम् । हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गमाप्नुहि ॥

ayam iṣṭaṁ ca te kāmaṁ vīra bhūyo dadāmy aham । hatvaikaṁ bhavato rājyaṁ hato vā svargam āpnuhi ॥

दुर्योधन उवाच । एकश्चेद्योद्धुमाक्रन्दे वरोऽद्य मम दीयते । आयुधानामियं चापि वृता त्वत्संमते गदा ॥

duryodhana uvāca । ekaś ced yoddhum ākrande varo ’dya mama dīyate । āyudhānām iyaṁ cāpi vr̥tā tvatsaṁmate gadā ॥

भ्रातॄणां भवतामेकः शक्यं मां योऽभिमन्यते । पदातिर्गदया संख्ये स युध्यतु मया सह ॥

bhrātr̥̄ṇāṁ bhavatām ekaḥ śakyaṁ māṁ yo ’bhimanyate । padātir gadayā saṁkhye sa yudhyatu mayā saha ॥

वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे । इदमेकं गदायुद्धं भवत्वद्याद्भुतं महत् ॥

vr̥ttāni rathayuddhāni vicitrāṇi pade pade । idam ekaṁ gadāyuddhaṁ bhavatv adyādbhutaṁ mahat ॥

अन्नानामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवाः । युद्धानामपि पर्यायो भवत्वनुमते तव ॥

annānām api paryāyaṁ kartum icchanti mānavāḥ । yuddhānām api paryāyo bhavatv anumate tava ॥

गदया त्वां महाबाहो विजेष्यामि सहानुजम् । पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव ये चान्ये तव सैनिकाः ॥

gadayā tvāṁ mahābāho vijeṣyāmi sahānujam । pāñcālān sr̥ñjayāṁś caiva ye cānye tava sainikāḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन । एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली ॥

yudhiṣṭhira uvāca । uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāre māṁ yodhaya suyodhana । eka ekena saṁgamya saṁyuge gadayā balī ॥

पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः । अद्य ते जीवितं नास्ति यद्यपि त्वं मनोजवः ॥

puruṣo bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥ । adya te jīvitaṁ nāsti yady api tvaṁ manojavaḥ ॥

संजय उवाच । एतत्स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मजः । सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन् ॥

saṁjaya uvāca । etat sa naraśārdūlo nāmr̥ṣyata tavātmajaḥ । salilāntargataḥ śvabhre mahānāga iva śvasan ॥

तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः । वाचं न ममृषे धीमानुत्तमाश्वः कशामिव ॥

tathāsau vākpratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ । vācaṁ na mamr̥ṣe dhīmān uttamāśvaḥ kaśām iva ॥

संक्षोभ्य सलिलं वेगाद्गदामादाय वीर्यवान् । अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम् । अन्तर्जलात्समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन् ॥

saṁkṣobhya salilaṁ vegād gadām ādāya vīryavān । adrisāramayīṁ gurvīṁ kāñcanāṅgadabhūṣaṇām । antarjalāt samuttasthau nāgendra iva niḥśvasan ॥

स भित्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन्धे कृत्वायसीं गदाम् । उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन्रश्मिमानिव ॥

sa bhittvā stambhitaṁ toyaṁ skandhe kr̥tvāyasīṁ gadām । udatiṣṭhata putras te pratapan raśmimān iva ॥

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं जातरूपपरिष्कृताम् । गदां परामृशद्धीमान्धार्तराष्ट्रो महाबलः ॥

tataḥ śaikyāyasīṁ gurvīṁ jātarūpapariṣkr̥tām । gadāṁ parāmr̥śad dhīmān dhārtarāṣṭro mahābalaḥ ॥

गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम् । प्रजानामिव संक्रुद्धं शूलपाणिमवस्थितम् । सगदो भारतो भाति प्रतपन्भास्करो यथा ॥

gadāhastaṁ tu taṁ dr̥ṣṭvā saśr̥ṅgam iva parvatam । prajānām iva saṁkruddhaṁ śūlapāṇim avasthitam । sagado bhārato bhāti pratapan bhāskaro yathā ॥

तमुत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तमरिंदमम् । मेनिरे सर्वभूतानि दण्डहस्तमिवान्तकम् ॥

tam uttīrṇaṁ mahābāhuṁ gadāhastam ariṁdamam । menire sarvabhūtāni daṇḍahastam ivāntakam ॥

वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम् । ददृशुः सर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप ॥

vajrahastaṁ yathā śakraṁ śūlahastaṁ yathā haram । dadr̥śuḥ sarvapāñcālāḥ putraṁ tava janādhipa ॥

तमुत्तीर्णं तु संप्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशः । पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च तेऽन्योन्यस्य तलान्ददुः ॥

tam uttīrṇaṁ tu saṁprekṣya samahr̥ṣyanta sarvaśaḥ । pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca te ’nyonyasya talān daduḥ ॥

अवहासं तु तं मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव । उद्वृत्य नयने क्रुद्धो दिधक्षुरिव पाण्डवान् ॥

avahāsaṁ tu taṁ matvā putro duryodhanas tava । udvr̥tya nayane kruddho didhakṣur iva pāṇḍavān ॥

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छदः । प्रत्युवाच ततस्तान्वै पाण्डवान्सहकेशवान् ॥

triśikhāṁ bhrukuṭīṁ kr̥tvā saṁdaṣṭadaśanacchadaḥ । pratyuvāca tatas tān vai pāṇḍavān sahakeśavān ॥

अवहासस्य वोऽस्याद्य प्रतिवक्तास्मि पाण्डवाः । गमिष्यथ हताः सद्यः सपाञ्चाला यमक्षयम् ॥

avahāsasya vo ’syādya prativaktāsmi pāṇḍavāḥ । gamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapāñcālā yamakṣayam ॥

उत्थितस्तु जलात्तस्मात्पुत्रो दुर्योधनस्तव । अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः ॥

utthitas tu jalāt tasmāt putro duryodhanas tava । atiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ ॥

तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम् । शरीरं स्म तदा भाति स्रवन्निव महीधरः ॥

tasya śoṇitadigdhasya salilena samukṣitam । śarīraṁ sma tadā bhāti sravann iva mahīdharaḥ ॥

तमुद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः । वैवस्वतमिव क्रुद्धं किंकरोद्यतपाणिनम् ॥

tam udyatagadaṁ vīraṁ menire tatra pāṇḍavāḥ । vaivasvatam iva kruddhaṁ kiṁkarodyatapāṇinam ॥

स मेघनिनदो हर्षान्नदन्निव च गोवृषः । आजुहाव ततः पार्थान्गदया युधि वीर्यवान् ॥

sa meghaninado harṣān nadann iva ca govr̥ṣaḥ । ājuhāva tataḥ pārthān gadayā yudhi vīryavān ॥

दुर्योधन उवाच । एकैकेन च मां यूयमासीदत युधिष्ठिर । न ह्येको बहुभिर्न्याय्यो वीर योधयितुं युधि ॥

duryodhana uvāca । ekaikena ca māṁ yūyam āsīdata yudhiṣṭhira । na hy eko bahubhir nyāyyo vīra yodhayituṁ yudhi ॥

न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्चाप्सु परिप्लुतः । भृशं विक्षतगात्रश्च हतवाहनसैनिकः ॥

nyastavarmā viśeṣeṇa śrāntaś cāpsu pariplutaḥ । bhr̥śaṁ vikṣatagātraś ca hatavāhanasainikaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । नाभूदियं तव प्रज्ञा कथमेवं सुयोधन । यदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर्युधि महारथाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । nābhūd iyaṁ tava prajñā katham evaṁ suyodhana । yadābhimanyuṁ bahavo jaghnur yudhi mahārathāḥ ॥

आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान्यमयस्व च । यच्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्स्व भारत । इममेकं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम् ॥

āmuñca kavacaṁ vīra mūrdhajān yamayasva ca । yac cānyad api te nāsti tad apy ādatsva bhārata । imam ekaṁ ca te kāmaṁ vīra bhūyo dadāmy aham ॥

पञ्चानां पाण्डवेयानां येन योद्धुमिहेच्छसि । तं हत्वा वै भवान्राजा हतो वा स्वर्गमाप्नुहि । ऋते च जीविताद्वीर युद्धे किं कुर्म ते प्रियम् ॥

pañcānāṁ pāṇḍaveyānāṁ yena yoddhum ihecchasi । taṁ hatvā vai bhavān rājā hato vā svargam āpnuhi । r̥te ca jīvitād vīra yuddhe kiṁ kurma te priyam ॥

संजय उवाच । ततस्तव सुतो राजन्वर्म जग्राह काञ्चनम् । विचित्रं च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥

saṁjaya uvāca । tatas tava suto rājan varma jagrāha kāñcanam । vicitraṁ ca śirastrāṇaṁ jāmbūnadapariṣkr̥tam ॥

सोऽवबद्धशिरस्त्राणः शुभकाञ्चनवर्मभृत् । रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव ॥

so ’vabaddhaśirastrāṇaḥ śubhakāñcanavarmabhr̥t । rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva ॥

संनद्धः स गदी राजन्सज्जः संग्राममूर्धनि । अब्रवीत्पाण्डवान्सर्वान्पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥

saṁnaddhaḥ sa gadī rājan sajjaḥ saṁgrāmamūrdhani । abravīt pāṇḍavān sarvān putro duryodhanas tava ॥

भ्रातॄणां भवतामेको युध्यतां गदया मया । सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा ॥

bhrātr̥̄ṇāṁ bhavatām eko yudhyatāṁ gadayā mayā । sahadevena vā yotsye bhīmena nakulena vā ॥

अथ वा फल्गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ । योत्स्येऽहं संगरं प्राप्य विजेष्ये च रणाजिरे ॥

atha vā phalgunenādya tvayā vā bharatarṣabha । yotsye ’haṁ saṁgaraṁ prāpya vijeṣye ca raṇājire ॥

अहमद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम् । गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टविनद्धया ॥

aham adya gamiṣyāmi vairasyāntaṁ sudurgamam । gadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭavinaddhayā ॥

गदायुद्धे न मे कश्चित्सदृशोऽस्तीति चिन्तय । गदया वो हनिष्यामि सर्वानेव समागतान् । गृह्णातु स गदां यो वै युध्यतेऽद्य मया सह ॥

gadāyuddhe na me kaś cit sadr̥śo ’stīti cintaya । gadayā vo haniṣyāmi sarvān eva samāgatān । gr̥hṇātu sa gadāṁ yo vai yudhyate ’dya mayā saha ॥