Adhyāya 30

संजय उवाच । ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः । तं ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत् ॥

saṁjaya uvāca । tatas teṣv apayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥ । taṁ hradaṁ pratyapadyanta yatra duryodhano ’bhavat ॥

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनह्रदम् । स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम् । वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुनन्दनः ॥

āsādya ca kuruśreṣṭha tadā dvaipāyanahradam । stambhitaṁ dhārtarāṣṭreṇa dr̥ṣṭvā taṁ salilāśayam । vāsudevam idaṁ vākyam abravīt kurunandanaḥ ॥

पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम् । विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम् ॥

paśyemāṁ dhārtarāṣṭreṇa māyām apsu prayojitām । viṣṭabhya salilaṁ śete nāsya mānuṣato bhayam ॥

दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम् । निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन्विमोक्ष्यते ॥

daivīṁ māyām imāṁ kr̥tvā salilāntargato hy ayam । nikr̥tyā nikr̥tiprajño na me jīvan vimokṣyate ॥

यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम् । तथाप्येनं हतं युद्धे लोको द्रक्ष्यति माधव ॥

yady asya samare sāhyaṁ kurute vajrabhr̥t svayam । tathāpy enaṁ hataṁ yuddhe loko drakṣyati mādhava ॥

श्रीवासुदेव उवाच । मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत । मायावी मायया वध्यः सत्यमेतद्युधिष्ठिर ॥

śrīvāsudeva uvāca । māyāvina imāṁ māyāṁ māyayā jahi bhārata । māyāvī māyayā vadhyaḥ satyam etad yudhiṣṭhira ॥

क्रियाभ्युपायैर्बहुलैर्मायामप्सु प्रयोज्य ह । जहि त्वं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुयोधनम् ॥

kriyābhyupāyair bahulair māyām apsu prayojya ha । jahi tvaṁ bharataśreṣṭha pāpātmānaṁ suyodhanam ॥

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः । क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलिर्बद्धो महात्मना ॥

kriyābhyupāyair indreṇa nihatā daityadānavāḥ । kriyābhyupāyair bahubhir balir baddho mahātmanā ॥

क्रियाभ्युपायैः पूर्वं हि हिरण्याक्षो महासुरः । हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ । वृत्रश्च निहतो राजन्क्रिययैव न संशयः ॥

kriyābhyupāyaiḥ pūrvaṁ hi hiraṇyākṣo mahāsuraḥ । hiraṇyakaśipuś caiva kriyayaiva niṣūditau । vr̥traś ca nihato rājan kriyayaiva na saṁśayaḥ ॥

तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः । रामेण निहतो राजन्सानुबन्धः सहानुगः । क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम ॥

tathā paulastyatanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ । rāmeṇa nihato rājan sānubandhaḥ sahānugaḥ । kriyayā yogam āsthāya tathā tvam api vikrama ॥

क्रियाभ्युपायैर्निहतो मया राजन्पुरातने । तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान् ॥

kriyābhyupāyair nihato mayā rājan purātane । tārakaś ca mahādaityo vipracittiś ca vīryavān ॥

वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो । सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ ॥

vātāpir ilvalaś caiva triśirāś ca tathā vibho । sundopasundāv asurau kriyayaiva niṣūditau ॥

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो । क्रिया बलवती राजन्नान्यत्किंचिद्युधिष्ठिर ॥

kriyābhyupāyair indreṇa tridivaṁ bhujyate vibho । kriyā balavatī rājan nānyat kiṁ cid yudhiṣṭhira ॥

दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा । क्रियाभ्युपायैर्निहताः क्रियां तस्मात्समाचर ॥

daityāś ca dānavāś caiva rākṣasāḥ pārthivās tathā । kriyābhyupāyair nihatāḥ kriyāṁ tasmāt samācara ॥

संजय उवाच । इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः । जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम् । अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत ॥

saṁjaya uvāca । ity ukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṁśitavrataḥ । jalasthaṁ taṁ mahārāja tava putraṁ mahābalam । abhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasann iva bhārata ॥

सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु कृतस्त्वया । सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशां पते ॥

suyodhana kimartho ’yam ārambho ’psu kr̥tas tvayā । sarvaṁ kṣatraṁ ghātayitvā svakulaṁ ca viśāṁ pate ॥

जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनः । उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन ॥

jalāśayaṁ praviṣṭo ’dya vāñchañ jīvitam ātmanaḥ । uttiṣṭha rājan yudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana ॥

स च दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः । यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्व्यवस्थितः ॥

sa ca darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥ । yas tvaṁ saṁstabhya salilaṁ bhīto rājan vyavasthitaḥ ॥

सर्वे त्वां शूर इत्येव जना जल्पन्ति संसदि । व्यर्थं तद्भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः ॥

sarve tvāṁ śūra ity eva janā jalpanti saṁsadi । vyarthaṁ tad bhavato manye śauryaṁ salilaśāyinaḥ ॥

उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व क्षत्रियोऽसि कुलोद्भवः । कौरवेयो विशेषेण कुले जन्म च संस्मर ॥

uttiṣṭha rājan yudhyasva kṣatriyo ’si kulodbhavaḥ । kauraveyo viśeṣeṇa kule janma ca saṁsmara ॥

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनः । युद्धाद्भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि ॥

sa kathaṁ kaurave vaṁśe praśaṁsañ janma cātmanaḥ । yuddhād bhītas tatas toyaṁ praviśya pratitiṣṭhasi ॥

अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं रणे राजन्पलायनम् ॥

ayuddham avyavasthānaṁ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ । anāryajuṣṭam asvargyaṁ raṇe rājan palāyanam ॥

कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः । इमान्निपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंस्तथा ॥

kathaṁ pāram agatvā hi yuddhe tvaṁ vai jijīviṣuḥ । imān nipatitān dr̥ṣṭvā putrān bhrātr̥̄n pitr̥̄ṁs tathā ॥

संबन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान्बान्धवांस्तथा । घातयित्वा कथं तात ह्रदे तिष्ठसि सांप्रतम् ॥

saṁbandhino vayasyāṁś ca mātulān bāndhavāṁs tathā । ghātayitvā kathaṁ tāta hrade tiṣṭhasi sāṁpratam ॥

शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्या वदसि भारत । शूरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः ॥

śūramānī na śūras tvaṁ mithyā vadasi bhārata । śūro ’ham iti durbuddhe sarvalokasya śr̥ṇvataḥ ॥

न हि शूराः पलायन्ते शत्रून्दृष्ट्वा कथंचन । ब्रूहि वा त्वं यया धृत्या शूर त्यजसि संगरम् ॥

na hi śūrāḥ palāyante śatrūn dr̥ṣṭvā kathaṁ cana । brūhi vā tvaṁ yayā dhr̥tyā śūra tyajasi saṁgaram ॥

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मनः । घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन ॥

sa tvam uttiṣṭha yudhyasva vinīya bhayam ātmanaḥ । ghātayitvā sarvasainyaṁ bhrātr̥̄ṁś caiva suyodhana ॥

नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया । क्षत्रधर्ममपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन ॥

nedānīṁ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā । kṣatradharmam apāśritya tvadvidhena suyodhana ॥

यत्तत्कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम् । अमर्त्य इव संमोहात्त्वमात्मानं न बुद्धवान् ॥

yat tat karṇam upāśritya śakuniṁ cāpi saubalam । amartya iva saṁmohāt tvam ātmānaṁ na buddhavān ॥

तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतियुध्यस्व भारत । कथं हि त्वद्विधो मोहाद्रोचयेत पलायनम् ॥

tat pāpaṁ sumahat kr̥tvā pratiyudhyasva bhārata । kathaṁ hi tvadvidho mohād rocayeta palāyanam ॥

क्व ते तत्पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधन । क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत् ॥

kva te tat pauruṣaṁ yātaṁ kva ca mānaḥ suyodhana । kva ca vikrāntatā yātā kva ca visphūrjitaṁ mahat ॥

क्व ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशये । स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत ॥

kva te kr̥tāstratā yātā kiṁ ca śeṣe jalāśaye । sa tvam uttiṣṭha yudhyasva kṣatradharmeṇa bhārata ॥

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् । अथ वा निहतोऽस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत ॥

asmān vā tvaṁ parājitya praśādhi pr̥thivīm imām । atha vā nihato ’smābhir bhūmau svapsyasi bhārata ॥

एष ते प्रथमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना । तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ ॥

eṣa te prathamo dharmaḥ sr̥ṣṭo dhātrā mahātmanā । taṁ kuruṣva yathātathyaṁ rājā bhava mahāratha ॥

दुर्योधन उवाच । नैतच्चित्रं महाराज यद्भीः प्राणिनमाविशेत् । न च प्राणभयाद्भीतो व्यपयातोऽस्मि भारत ॥

duryodhana uvāca । naitac citraṁ mahārāja yad bhīḥ prāṇinam āviśet । na ca prāṇabhayād bhīto vyapayāto ’smi bhārata ॥

अरथश्चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः । एकश्चाप्यगणः संख्ये प्रत्याश्वासमरोचयम् ॥

arathaś cāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥ । ekaś cāpy agaṇaḥ saṁkhye pratyāśvāsam arocayam ॥

न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद्विशां पते । इदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात्त्विदमनुष्ठितम् ॥

na prāṇahetor na bhayān na viṣādād viśāṁ pate । idam ambhaḥ praviṣṭo ’smi śramāt tv idam anuṣṭhitam ॥

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव । अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे ॥

tvaṁ cāśvasihi kaunteya ye cāpy anugatās tava । aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṁyuge ॥

युधिष्ठिर उवाच । आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे । तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन ॥

yudhiṣṭhira uvāca । āśvastā eva sarve sma ciraṁ tvāṁ mr̥gayāmahe । tad idānīṁ samuttiṣṭha yudhyasveha suyodhana ॥

हत्वा वा समरे पार्थान्स्फीतं राज्यमवाप्नुहि । निहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि ॥

hatvā vā samare pārthān sphītaṁ rājyam avāpnuhi । nihato vā raṇe ’smābhir vīralokam avāpsyasi ॥

दुर्योधन उवाच । यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन । त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर ॥

duryodhana uvāca । yadarthaṁ rājyam icchāmi kurūṇāṁ kurunandana । ta ime nihatāḥ sarve bhrātaro me janeśvara ॥

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुंगवाम् । नाभ्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम् ॥

kṣīṇaratnāṁ ca pr̥thivīṁ hatakṣatriyapuṁgavām । nābhyutsahāmy ahaṁ bhoktuṁ vidhavām iva yoṣitam ॥

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर । भङ्क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ ॥

adyāpi tv aham āśaṁse tvāṁ vijetuṁ yudhiṣṭhira । bhaṅktvā pāñcālapāṇḍūnām utsāhaṁ bharatarṣabha ॥

न त्विदानीमहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित् । द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे ॥

na tv idānīm ahaṁ manye kāryaṁ yuddhena karhi cit । droṇe karṇe ca saṁśānte nihate ca pitāmahe ॥

अस्त्विदानीमियं राजन्केवला पृथिवी तव । असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्प्रशासितुम् ॥

astv idānīm iyaṁ rājan kevalā pr̥thivī tava । asahāyo hi ko rājā rājyam icchet praśāsitum ॥

सुहृदस्तादृशान्हित्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि । भवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥

suhr̥das tādr̥śān hitvā putrān bhrātr̥̄n pitr̥̄n api । bhavadbhiś ca hr̥te rājye ko nu jīveta mādr̥śaḥ ॥

अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितः । रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत ॥

ahaṁ vanaṁ gamiṣyāmi hy ajinaiḥ prativāsitaḥ । ratir hi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata ॥

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा । एषा ते पृथिवी राजन्भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः ॥

hatabāndhavabhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarā । eṣā te pr̥thivī rājan bhuṅkṣvaināṁ vigatajvaraḥ ॥

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी । न हि मे निर्जितस्यास्ति जीवितेऽद्य स्पृहा विभो ॥

vanam eva gamiṣyāmi vasāno mr̥gacarmaṇī । na hi me nirjitasyāsti jīvite ’dya spr̥hā vibho ॥

गच्छ त्वं भुङ्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम् । हतयोधां नष्टरत्नां क्षीणवप्रां यथासुखम् ॥

gaccha tvaṁ bhuṅkṣva rājendra pr̥thivīṁ nihateśvarām । hatayodhāṁ naṣṭaratnāṁ kṣīṇavaprāṁ yathāsukham ॥

युधिष्ठिर उवाच । आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थः प्रभाषथाः । नैतन्मनसि मे राजन्वाशितं शकुनेरिव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ārtapralāpān mā tāta salilasthaḥ prabhāṣathāḥ । naitan manasi me rājan vāśitaṁ śakuner iva ॥

यदि चापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधन । नाहमिच्छेयमवनिं त्वया दत्तां प्रशासितुम् ॥

yadi cāpi samarthaḥ syās tvaṁ dānāya suyodhana । nāham iccheyam avaniṁ tvayā dattāṁ praśāsitum ॥

अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम् । न हि धर्मः स्मृतो राजन्क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः ॥

adharmeṇa na gr̥hṇīyāṁ tvayā dattāṁ mahīm imām । na hi dharmaḥ smr̥to rājan kṣatriyasya pratigrahaḥ ॥

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम् । त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम् ॥

tvayā dattāṁ na ceccheyaṁ pr̥thivīm akhilām aham । tvāṁ tu yuddhe vinirjitya bhoktāsmi vasudhām imām ॥

अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि । त्वयेयं पृथिवी राजन्किं न दत्ता तदैव हि ॥

anīśvaraś ca pr̥thivīṁ kathaṁ tvaṁ dātum icchasi । tvayeyaṁ pr̥thivī rājan kiṁ na dattā tadaiva hi ॥

धर्मतो याचमानानां शमार्थं च कुलस्य नः । वार्ष्णेयं प्रथमं राजन्प्रत्याख्याय महाबलम् ॥

dharmato yācamānānāṁ śamārthaṁ ca kulasya naḥ । vārṣṇeyaṁ prathamaṁ rājan pratyākhyāya mahābalam ॥

किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रमः । अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम् ॥

kim idānīṁ dadāsi tvaṁ ko hi te cittavibhramaḥ । abhiyuktas tu ko rājā dātum icched dhi medinīm ॥

न त्वमद्य महीं दातुमीशः कौरवनन्दन । आच्छेत्तुं वा बलाद्राजन्स कथं दातुमिच्छसि । मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुंधराम् ॥

na tvam adya mahīṁ dātum īśaḥ kauravanandana । ācchettuṁ vā balād rājan sa kathaṁ dātum icchasi । māṁ tu nirjitya saṁgrāme pālayemāṁ vasuṁdharām ॥

सूच्यग्रेणापि यद्भूमेरपि ध्रीयेत भारत । तन्मात्रमपि नो मह्यं न ददाति पुरा भवान् ॥

sūcyagreṇāpi yad bhūmer api dhrīyeta bhārata । tanmātram api no mahyaṁ na dadāti purā bhavān ॥

स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशां पते । सूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम् ॥

sa kathaṁ pr̥thivīm etāṁ pradadāsi viśāṁ pate । sūcyagraṁ nātyajaḥ pūrvaṁ sa kathaṁ tyajasi kṣitim ॥

एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्य पृथिवीमिमाम् । को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर्दातुं वसुंधराम् ॥

evam aiśvaryam āsādya praśāsya pr̥thivīm imām । ko hi mūḍho vyavasyeta śatror dātuṁ vasuṁdharām ॥

त्वं तु केवलमौर्ख्येण विमूढो नावबुध्यसे । पृथिवीं दातुकामोऽपि जीवितेनाद्य मोक्ष्यसे ॥

tvaṁ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍho nāvabudhyase । pr̥thivīṁ dātukāmo ’pi jīvitenādya mokṣyase ॥

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् । अथ वा निहतोऽस्माभिर्व्रज लोकाननुत्तमान् ॥

asmān vā tvaṁ parājitya praśādhi pr̥thivīm imām । atha vā nihato ’smābhir vraja lokān anuttamān ॥

आवयोर्जीवतो राजन्मयि च त्वयि च ध्रुवम् । संशयः सर्वभूतानां विजये नो भविष्यति ॥

āvayor jīvato rājan mayi ca tvayi ca dhruvam । saṁśayaḥ sarvabhūtānāṁ vijaye no bhaviṣyati ॥

जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि संप्रति वर्तते । जीवयेयं त्वहं कामं न तु त्वं जीवितुं क्षमः ॥

jīvitaṁ tava duṣprajña mayi saṁprati vartate । jīvayeyaṁ tv ahaṁ kāmaṁ na tu tvaṁ jīvituṁ kṣamaḥ ॥

दहने हि कृतो यत्नस्त्वयास्मासु विशेषतः । आशीविषैर्विषैश्चापि जले चापि प्रवेशनैः । त्वया विनिकृता राजन्राज्यस्य हरणेन च ॥

dahane hi kr̥to yatnas tvayāsmāsu viśeṣataḥ । āśīviṣair viṣaiś cāpi jale cāpi praveśanaiḥ । tvayā vinikr̥tā rājan rājyasya haraṇena ca ॥

एतस्मात्कारणात्पाप जीवितं ते न विद्यते । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युध्यस्व तत्ते श्रेयो भविष्यति ॥

etasmāt kāraṇāt pāpa jīvitaṁ te na vidyate । uttiṣṭhottiṣṭha yudhyasva tat te śreyo bhaviṣyati ॥

संजय उवाच । एवं तु विविधा वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः । कीर्तयन्ति स्म ते वीरास्तत्र तत्र जनाधिप ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ tu vividhā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ । kīrtayanti sma te vīrās tatra tatra janādhipa ॥