Adhyāya 32

संजय उवाच । एवं दुर्योधने राजन्गर्जमाने मुहुर्मुहुः । युधिष्ठिरस्य संक्रुद्धो वासुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ duryodhane rājan garjamāne muhur muhuḥ । yudhiṣṭhirasya saṁkruddho vāsudevo ’bravīd idam ॥

यदि नाम ह्ययं युद्धे वरयेत्त्वां युधिष्ठिर । अर्जुनं नकुलं वापि सहदेवमथापि वा ॥

yadi nāma hy ayaṁ yuddhe varayet tvāṁ yudhiṣṭhira । arjunaṁ nakulaṁ vāpi sahadevam athāpi vā ॥

किमिदं साहसं राजंस्त्वया व्याहृतमीदृशम् । एकमेव निहत्याजौ भव राजा कुरुष्विति ॥

kim idaṁ sāhasaṁ rājaṁs tvayā vyāhr̥tam īdr̥śam । ekam eva nihatyājau bhava rājā kuruṣv iti ॥

एतेन हि कृता योग्या वर्षाणीह त्रयोदश । आयसे पुरुषे राजन्भीमसेनजिघांसया ॥

etena hi kr̥tā yogyā varṣāṇīha trayodaśa । āyase puruṣe rājan bhīmasenajighāṁsayā ॥

कथं नाम भवेत्कार्यमस्माभिर्भरतर्षभ । साहसं कृतवांस्त्वं तु ह्यनुक्रोशान्नृपोत्तम ॥

kathaṁ nāma bhavet kāryam asmābhir bharatarṣabha । sāhasaṁ kr̥tavāṁs tvaṁ tu hy anukrośān nr̥pottama ॥

नान्यमस्यानुपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे । ऋते वृकोदरात्पार्थात्स च नातिकृतश्रमः ॥

nānyam asyānupaśyāmi pratiyoddhāram āhave । r̥te vr̥kodarāt pārthāt sa ca nātikr̥taśramaḥ ॥

तदिदं द्यूतमारब्धं पुनरेव यथा पुरा । विषमं शकुनेश्चैव तव चैव विशां पते ॥

tad idaṁ dyūtam ārabdhaṁ punar eva yathā purā । viṣamaṁ śakuneś caiva tava caiva viśāṁ pate ॥

बली भीमः समर्थश्च कृती राजा सुयोधनः । बलवान्वा कृती वेति कृती राजन्विशिष्यते ॥

balī bhīmaḥ samarthaś ca kr̥tī rājā suyodhanaḥ । balavān vā kr̥tī veti kr̥tī rājan viśiṣyate ॥

सोऽयं राजंस्त्वया शत्रुः समे पथि निवेशितः । न्यस्तश्चात्मा सुविषमे कृच्छ्रमापादिता वयम् ॥

so ’yaṁ rājaṁs tvayā śatruḥ same pathi niveśitaḥ । nyastaś cātmā suviṣame kr̥cchram āpāditā vayam ॥

को नु सर्वान्विनिर्जित्य शत्रूनेकेन वैरिणा । पणित्वा चैकपाणेन रोचयेदेवमाहवम् ॥

ko nu sarvān vinirjitya śatrūn ekena vairiṇā । paṇitvā caikapāṇena rocayed evam āhavam ॥

न हि पश्यामि तं लोके गदाहस्तं नरोत्तमम् । युध्येद्दुर्योधनं संख्ये कृतित्वाद्धि विशेषयेत् ॥

na hi paśyāmi taṁ loke gadāhastaṁ narottamam । yudhyed duryodhanaṁ saṁkhye kr̥titvād dhi viśeṣayet ॥

फल्गुनं वा भवन्तं वा माद्रीपुत्रावथापि वा । न समर्थानहं मन्ये गदाहस्तस्य संयुगे ॥

phalgunaṁ vā bhavantaṁ vā mādrīputrāv athāpi vā । na samarthān ahaṁ manye gadāhastasya saṁyuge ॥

स कथं वदसे शत्रुं युध्यस्व गदयेति ह । एकं च नो निहत्याजौ भव राजेति भारत ॥

sa kathaṁ vadase śatruṁ yudhyasva gadayeti ha । ekaṁ ca no nihatyājau bhava rājeti bhārata ॥

वृकोदरं समासाद्य संशयो विजये हि नः । न्यायतो युध्यमानानां कृती ह्येष महाबलः ॥

vr̥kodaraṁ samāsādya saṁśayo vijaye hi naḥ । nyāyato yudhyamānānāṁ kr̥tī hy eṣa mahābalaḥ ॥

भीम उवाच । मधुसूदन मा कार्षीर्विषादं यदुनन्दन । अद्य पारं गमिष्यामि वैरस्य भृशदुर्गमम् ॥

bhīma uvāca । madhusūdana mā kārṣīr viṣādaṁ yadunandana । adya pāraṁ gamiṣyāmi vairasya bhr̥śadurgamam ॥

अहं सुयोधनं संख्ये हनिष्यामि न संशयः । विजयो वै ध्रुवं कृष्ण धर्मराजस्य दृश्यते ॥

ahaṁ suyodhanaṁ saṁkhye haniṣyāmi na saṁśayaḥ । vijayo vai dhruvaṁ kr̥ṣṇa dharmarājasya dr̥śyate ॥

अध्यर्धेन गुणेनेयं गदा गुरुतरी मम । न तथा धार्तराष्ट्रस्य मा कार्षीर्माधव व्यथाम् ॥

adhyardhena guṇeneyaṁ gadā gurutarī mama । na tathā dhārtarāṣṭrasya mā kārṣīr mādhava vyathām ॥

सामरानपि लोकांस्त्रीन्नानाशस्त्रधरान्युधि । योधयेयं रणे हृष्टः किमुताद्य सुयोधनम् ॥

sāmarān api lokāṁs trīn nānāśastradharān yudhi । yodhayeyaṁ raṇe hr̥ṣṭaḥ kim utādya suyodhanam ॥

संजय उवाच । तथा संभाषमाणं तु वासुदेवो वृकोदरम् । हृष्टः संपूजयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । tathā saṁbhāṣamāṇaṁ tu vāsudevo vr̥kodaram । hr̥ṣṭaḥ saṁpūjayām āsa vacanaṁ cedam abravīt ॥

त्वामाश्रित्य महाबाहो धर्मराजो युधिष्ठिरः । निहतारिः स्वकां दीप्तां श्रियं प्राप्तो न संशयः ॥

tvām āśritya mahābāho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । nihatāriḥ svakāṁ dīptāṁ śriyaṁ prāpto na saṁśayaḥ ॥

त्वया विनिहताः सर्वे धृतराष्ट्रसुता रणे । राजानो राजपुत्राश्च नागाश्च विनिपातिताः ॥

tvayā vinihatāḥ sarve dhr̥tarāṣṭrasutā raṇe । rājāno rājaputrāś ca nāgāś ca vinipātitāḥ ॥

कलिङ्गा मागधाः प्राच्या गान्धाराः कुरवस्तथा । त्वामासाद्य महायुद्धे निहताः पाण्डुनन्दन ॥

kaliṅgā māgadhāḥ prācyā gāndhārāḥ kuravas tathā । tvām āsādya mahāyuddhe nihatāḥ pāṇḍunandana ॥

हत्वा दुर्योधनं चापि प्रयच्छोर्वीं ससागराम् । धर्मराजाय कौन्तेय यथा विष्णुः शचीपतेः ॥

hatvā duryodhanaṁ cāpi prayacchorvīṁ sasāgarām । dharmarājāya kaunteya yathā viṣṇuḥ śacīpateḥ ॥

त्वां च प्राप्य रणे पापो धार्तराष्ट्रो विनङ्क्ष्यति । त्वमस्य सक्थिनी भङ्क्त्वा प्रतिज्ञां पारयिष्यसि ॥

tvāṁ ca prāpya raṇe pāpo dhārtarāṣṭro vinaṅkṣyati । tvam asya sakthinī bhaṅktvā pratijñāṁ pārayiṣyasi ॥

यत्नेन तु सदा पार्थ योद्धव्यो धृतराष्ट्रजः । कृती च बलवांश्चैव युद्धशौण्डश्च नित्यदा ॥

yatnena tu sadā pārtha yoddhavyo dhr̥tarāṣṭrajaḥ । kr̥tī ca balavāṁś caiva yuddhaśauṇḍaś ca nityadā ॥

ततस्तु सात्यकी राजन्पूजयामास पाण्डवम् । विविधाभिश्च तां वाग्भिः पूजयामास माधवः ॥

tatas tu sātyakī rājan pūjayām āsa pāṇḍavam । vividhābhiś ca tāṁ vāgbhiḥ pūjayām āsa mādhavaḥ ॥

पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च धर्मराजपुरोगमाः । तद्वचो भीमसेनस्य सर्व एवाभ्यपूजयन् ॥

pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca dharmarājapurogamāḥ । tad vaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan ॥

ततो भीमबलो भीमो युधिष्ठिरमथाब्रवीत् । सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥

tato bhīmabalo bhīmo yudhiṣṭhiram athābravīt । sr̥ñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṁ tapantam iva bhāskaram ॥

अहमेतेन संगम्य संयुगे योद्धुमुत्सहे । न हि शक्तो रणे जेतुं मामेष पुरुषाधमः ॥

aham etena saṁgamya saṁyuge yoddhum utsahe । na hi śakto raṇe jetuṁ mām eṣa puruṣādhamaḥ ॥

अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम् । सुयोधने धार्तराष्ट्रे खाण्डवेऽग्निमिवार्जुनः ॥

adya krodhaṁ vimokṣyāmi nihitaṁ hr̥daye bhr̥śam । suyodhane dhārtarāṣṭre khāṇḍave ’gnim ivārjunaḥ ॥

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम् । निहत्य गदया पापमद्य राजन्सुखी भव ॥

śalyam adyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hr̥cchayam । nihatya gadayā pāpam adya rājan sukhī bhava ॥

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्ये तवानघ । प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च मोक्ष्यतेऽद्य सुयोधनः ॥

adya kīrtimayīṁ mālāṁ pratimokṣye tavānagha । prāṇāñ śriyaṁ ca rājyaṁ ca mokṣyate ’dya suyodhanaḥ ॥

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम् । स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम् ॥

rājā ca dhr̥tarāṣṭro ’dya śrutvā putraṁ mayā hatam । smariṣyaty aśubhaṁ karma yat tac chakunibuddhijam ॥

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो गदामुद्यम्य वीर्यवान् । उदतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन् ॥

ity uktvā bharataśreṣṭho gadām udyamya vīryavān । udatiṣṭhata yuddhāya śakro vr̥tram ivāhvayan ॥

तमेकाकिनमासाद्य धार्तराष्ट्रं महाबलम् । निर्यूथमिव मातङ्गं समहृष्यन्त पाण्डवाः ॥

tam ekākinam āsādya dhārtarāṣṭraṁ mahābalam । niryūtham iva mātaṅgaṁ samahr̥ṣyanta pāṇḍavāḥ ॥

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् । भीमसेनस्तदा राजन्दुर्योधनमथाब्रवीत् ॥

tam udyatagadaṁ dr̥ṣṭvā kailāsam iva śr̥ṅgiṇam । bhīmasenas tadā rājan duryodhanam athābravīt ॥

राज्ञापि धृतराष्ट्रेण त्वया चास्मासु यत्कृतम् । स्मर तद्दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते ॥

rājñāpi dhr̥tarāṣṭreṇa tvayā cāsmāsu yat kr̥tam । smara tad duṣkr̥taṁ karma yad vr̥ttaṁ vāraṇāvate ॥

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभामध्ये रजस्वला । द्यूते यद्विजितो राजा शकुनेर्बुद्धिनिश्चयात् ॥

draupadī ca parikliṣṭā sabhāmadhye rajasvalā । dyūte yad vijito rājā śakuner buddhiniścayāt ॥

यानि चान्यानि दुष्टात्मन्पापानि कृतवानसि । अनागःसु च पार्थेषु तस्य पश्य महत्फलम् ॥

yāni cānyāni duṣṭātman pāpāni kr̥tavān asi । anāgaḥsu ca pārtheṣu tasya paśya mahat phalam ॥

त्वत्कृते निहतः शेते शरतल्पे महायशाः । गाङ्गेयो भरतश्रेष्ठः सर्वेषां नः पितामहः ॥

tvatkr̥te nihataḥ śete śaratalpe mahāyaśāḥ । gāṅgeyo bharataśreṣṭhaḥ sarveṣāṁ naḥ pitāmahaḥ ॥

हतो द्रोणश्च कर्णश्च हतः शल्यः प्रतापवान् । वैरस्य चादिकर्तासौ शकुनिर्निहतो युधि ॥

hato droṇaś ca karṇaś ca hataḥ śalyaḥ pratāpavān । vairasya cādikartāsau śakunir nihato yudhi ॥

भ्रातरस्ते हताः शूराः पुत्राश्च सहसैनिकाः । राजानश्च हताः शूराः समरेष्वनिवर्तिनः ॥

bhrātaras te hatāḥ śūrāḥ putrāś ca sahasainikāḥ । rājānaś ca hatāḥ śūrāḥ samareṣv anivartinaḥ ॥

एते चान्ये च निहता बहवः क्षत्रियर्षभाः । प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः ॥

ete cānye ca nihatā bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ । prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakr̥d dhataḥ ॥

अवशिष्टस्त्वमेवैकः कुलघ्नोऽधमपूरुषः । त्वामप्यद्य हनिष्यामि गदया नात्र संशयः ॥

avaśiṣṭas tvam evaikaḥ kulaghno ’dhamapūruṣaḥ । tvām apy adya haniṣyāmi gadayā nātra saṁśayaḥ ॥

अद्य तेऽहं रणे दर्पं सर्वं नाशयिता नृप । राज्याशां विपुलां राजन्पाण्डवेषु च दुष्कृतम् ॥

adya te ’haṁ raṇe darpaṁ sarvaṁ nāśayitā nr̥pa । rājyāśāṁ vipulāṁ rājan pāṇḍaveṣu ca duṣkr̥tam ॥

दुर्योधन उवाच । किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्वाद्य मया सह । अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां वृकोदर ॥

duryodhana uvāca । kiṁ katthitena bahudhā yudhyasvādya mayā saha । adya te ’haṁ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṁ vr̥kodara ॥

किं न पश्यसि मां पाप गदायुद्धे व्यवस्थितम् । हिमवच्छिखराकारां प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥

kiṁ na paśyasi māṁ pāpa gadāyuddhe vyavasthitam । himavacchikharākārāṁ pragr̥hya mahatīṁ gadām ॥

गदिनं कोऽद्य मां पाप जेतुमुत्सहते रिपुः । न्यायतो युध्यमानस्य देवेष्वपि पुरंदरः ॥

gadinaṁ ko ’dya māṁ pāpa jetum utsahate ripuḥ । nyāyato yudhyamānasya deveṣv api puraṁdaraḥ ॥

मा वृथा गर्ज कौन्तेय शारदाभ्रमिवाजलम् । दर्शयस्व बलं युद्धे यावत्तत्तेऽद्य विद्यते ॥

mā vr̥thā garja kaunteya śāradābhram ivājalam । darśayasva balaṁ yuddhe yāvat tat te ’dya vidyate ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पाञ्चालाः सहसृञ्जयाः । सर्वे संपूजयामासुस्तद्वचो विजिगीषवः ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā pāñcālāḥ sahasr̥ñjayāḥ । sarve saṁpūjayām āsus tad vaco vijigīṣavaḥ ॥

तं मत्तमिव मातङ्गं तलशब्देन मानवाः । भूयः संहर्षयामासू राजन्दुर्योधनं नृपम् ॥

taṁ mattam iva mātaṅgaṁ talaśabdena mānavāḥ । bhūyaḥ saṁharṣayām āsū rājan duryodhanaṁ nr̥pam ॥

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत् । शस्त्राणि संप्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥

br̥ṁhanti kuñjarās tatra hayā heṣanti cāsakr̥t । śastrāṇi saṁpradīpyante pāṇḍavānāṁ jayaiṣiṇām ॥