Adhyāya 24

संजय उवाच । अस्यतां यतमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् । संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥

saṁjaya uvāca । asyatāṁ yatamānānāṁ śūrāṇām anivartinām । saṁkalpam akaron moghaṁ gāṇḍīvena dhanaṁjayaḥ ॥

इन्द्राशनिसमस्पर्शानविषह्यान्महौजसः । विसृजन्दृश्यते बाणान्धारा मुञ्चन्निवाम्बुदः ॥

indrāśanisamasparśān aviṣahyān mahaujasaḥ । visr̥jan dr̥śyate bāṇān dhārā muñcann ivāmbudaḥ ॥

तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना । संप्रदुद्राव संग्रामात्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥

tat sainyaṁ bharataśreṣṭha vadhyamānaṁ kirīṭinā । saṁpradudrāva saṁgrāmāt tava putrasya paśyataḥ ॥

हतधुर्या रथाः केचिद्धतसूतास्तथापरे । भग्नाक्षयुगचक्रेषाः केचिदासन्विशां पते ॥

hatadhuryā rathāḥ ke cid dhatasūtās tathāpare । bhagnākṣayugacakreṣāḥ ke cid āsan viśāṁ pate ॥

अन्येषां सायकाः क्षीणास्तथान्ये शरपीडिताः । अक्षता युगपत्केचित्प्राद्रवन्भयपीडिताः ॥

anyeṣāṁ sāyakāḥ kṣīṇās tathānye śarapīḍitāḥ । akṣatā yugapat ke cit prādravan bhayapīḍitāḥ ॥

केचित्पुत्रानुपादाय हतभूयिष्ठवाहनाः । विचुक्रुशुः पितॄनन्ये सहायानपरे पुनः ॥

ke cit putrān upādāya hatabhūyiṣṭhavāhanāḥ । vicukruśuḥ pitr̥̄n anye sahāyān apare punaḥ ॥

बान्धवांश्च नरव्याघ्र भ्रातॄन्संबन्धिनस्तथा । दुद्रुवुः केचिदुत्सृज्य तत्र तत्र विशां पते ॥

bāndhavāṁś ca naravyāghra bhrātr̥̄n saṁbandhinas tathā । dudruvuḥ ke cid utsr̥jya tatra tatra viśāṁ pate ॥

बहवोऽत्र भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः । निष्टनन्तः स्म दृश्यन्ते पार्थबाणहता नराः ॥

bahavo ’tra bhr̥śaṁ viddhā muhyamānā mahārathāḥ । niṣṭanantaḥ sma dr̥śyante pārthabāṇahatā narāḥ ॥

तानन्ये रथमारोप्य समाश्वास्य मुहूर्तकम् । विश्रान्ताश्च वितृष्णाश्च पुनर्युद्धाय जग्मिरे ॥

tān anye ratham āropya samāśvāsya muhūrtakam । viśrāntāś ca vitr̥ṣṇāś ca punar yuddhāya jagmire ॥

तानपास्य गताः केचित्पुनरेव युयुत्सवः । कुर्वन्तस्तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः ॥

tān apāsya gatāḥ ke cit punar eva yuyutsavaḥ । kurvantas tava putrasya śāsanaṁ yuddhadurmadāḥ ॥

पानीयमपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम् । वर्माणि च समारोप्य केचिद्भरतसत्तम ॥

pānīyam apare pītvā paryāśvāsya ca vāhanam । varmāṇi ca samāropya ke cid bharatasattama ॥

समाश्वास्यापरे भ्रातॄन्निक्षिप्य शिबिरेऽपि च । पुत्रानन्ये पितॄनन्ये पुनर्युद्धमरोचयन् ॥

samāśvāsyāpare bhrātr̥̄n nikṣipya śibire ’pi ca । putrān anye pitr̥̄n anye punar yuddham arocayan ॥

सज्जयित्वा रथान्केचिद्यथामुख्यं विशां पते । आप्लुत्य पाण्डवानीकं पुनर्युद्धमरोचयन् ॥

sajjayitvā rathān ke cid yathāmukhyaṁ viśāṁ pate । āplutya pāṇḍavānīkaṁ punar yuddham arocayan ॥

ते शूराः किङ्किणीजालैः समाच्छन्ना बभासिरे । त्रैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः ॥

te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samācchannā babhāsire । trailokyavijaye yuktā yathā daiteyadānavāḥ ॥

आगम्य सहसा केचिद्रथैः स्वर्णविभूषितैः । पाण्डवानामनीकेषु धृष्टद्युम्नमयोधयन् ॥

āgamya sahasā ke cid rathaiḥ svarṇavibhūṣitaiḥ । pāṇḍavānām anīkeṣu dhr̥ṣṭadyumnam ayodhayan ॥

धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः । नाकुलिश्च शतानीको रथानीकमयोधयन् ॥

dhr̥ṣṭadyumno ’pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ । nākuliś ca śatānīko rathānīkam ayodhayan ॥

पाञ्चाल्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन महता वृतः । अभ्यद्रवत्सुसंरब्धस्तावकान्हन्तुमुद्यतः ॥

pāñcālyas tu tataḥ kruddhaḥ sainyena mahatā vr̥taḥ । abhyadravat susaṁrabdhas tāvakān hantum udyataḥ ॥

ततस्त्वापततस्तस्य तव पुत्रो जनाधिप । बाणसंघाननेकान्वै प्रेषयामास भारत ॥

tatas tv āpatatas tasya tava putro janādhipa । bāṇasaṁghān anekān vai preṣayām āsa bhārata ॥

धृष्टद्युम्नस्ततो राजंस्तव पुत्रेण धन्विना । नाराचैर्बहुभिः क्षिप्रं बाह्वोरुरसि चार्पितः ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tato rājaṁs tava putreṇa dhanvinā । nārācair bahubhiḥ kṣipraṁ bāhvor urasi cārpitaḥ ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । तस्याश्वांश्चतुरो बाणैः प्रेषयामास मृत्यवे । सारथेश्चास्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत् ॥

so ’tividdho maheṣvāsas tottrārdita iva dvipaḥ । tasyāśvāṁś caturo bāṇaiḥ preṣayām āsa mr̥tyave । sāratheś cāsya bhallena śiraḥ kāyād apāharat ॥

ततो दुर्योधनो राजा पृष्ठमारुह्य वाजिनः । अपाक्रामद्धतरथो नातिदूरमरिंदमः ॥

tato duryodhano rājā pr̥ṣṭham āruhya vājinaḥ । apākrāmad dhataratho nātidūram ariṁdamaḥ ॥

दृष्ट्वा तु हतविक्रान्तं स्वमनीकं महाबलः । तव पुत्रो महाराज प्रययौ यत्र सौबलः ॥

dr̥ṣṭvā tu hatavikrāntaṁ svam anīkaṁ mahābalaḥ । tava putro mahārāja prayayau yatra saubalaḥ ॥

ततो रथेषु भग्नेषु त्रिसाहस्रा महाद्विपाः । पाण्डवान्रथिनः पञ्च समन्तात्पर्यवारयन् ॥

tato ratheṣu bhagneṣu trisāhasrā mahādvipāḥ । pāṇḍavān rathinaḥ pañca samantāt paryavārayan ॥

ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत । अशोभन्त नरव्याघ्रा ग्रहा व्याप्ता घनैरिव ॥

te vr̥tāḥ samare pañca gajānīkena bhārata । aśobhanta naravyāghrā grahā vyāptā ghanair iva ॥

ततोऽर्जुनो महाराज लब्धलक्षो महाभुजः । विनिर्ययौ रथेनैव श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ॥

tato ’rjuno mahārāja labdhalakṣo mahābhujaḥ । viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ ॥

तैः समन्तात्परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः । नाराचैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्गजानीकमपोथयत् ॥

taiḥ samantāt parivr̥taḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ । nārācair vimalais tīkṣṇair gajānīkam apothayat ॥

तत्रैकबाणनिहतानपश्याम महागजान् । पतितान्पात्यमानांश्च विभिन्नान्सव्यसाचिना ॥

tatraikabāṇanihatān apaśyāma mahāgajān । patitān pātyamānāṁś ca vibhinnān savyasācinā ॥

भीमसेनस्तु तान्दृष्ट्वा नागान्मत्तगजोपमः । करेण गृह्य महतीं गदामभ्यपतद्बली । अवप्लुत्य रथात्तूर्णं दण्डपाणिरिवान्तकः ॥

bhīmasenas tu tān dr̥ṣṭvā nāgān mattagajopamaḥ । kareṇa gr̥hya mahatīṁ gadām abhyapatad balī । avaplutya rathāt tūrṇaṁ daṇḍapāṇir ivāntakaḥ ॥

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम् । वित्रेसुस्तावकाः सैन्याः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः । आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकोदरे ॥

tam udyatagadaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavānāṁ mahāratham । vitresus tāvakāḥ sainyāḥ śakr̥nmūtraṁ prasusruvuḥ । āvignaṁ ca balaṁ sarvaṁ gadāhaste vr̥kodare ॥

गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान्रजस्वलान् । धावमानानपश्याम कुञ्जरान्पर्वतोपमान् ॥

gadayā bhīmasenena bhinnakumbhān rajasvalān । dhāvamānān apaśyāma kuñjarān parvatopamān ॥

प्रधाव्य कुञ्जरास्ते तु भीमसेनगदाहताः । पेतुरार्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥

pradhāvya kuñjarās te tu bhīmasenagadāhatāḥ । petur ārtasvaraṁ kr̥tvā chinnapakṣā ivādrayaḥ ॥

तान्भिन्नकुम्भान्सुबहून्द्रवमाणानितस्ततः । पतमानांश्च संप्रेक्ष्य वित्रेसुस्तव सैनिकाः ॥

tān bhinnakumbhān subahūn dravamāṇān itas tataḥ । patamānāṁś ca saṁprekṣya vitresus tava sainikāḥ ॥

युधिष्ठिरोऽपि संक्रुद्धो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । गृध्रपक्षैः शितैर्बाणैर्जघ्नुर्वै गजयोधिनः ॥

yudhiṣṭhiro ’pi saṁkruddho mādrīputrau ca pāṇḍavau । gr̥dhrapakṣaiḥ śitair bāṇair jaghnur vai gajayodhinaḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्तु समरे पराजित्य नराधिपम् । अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठं समाश्रिते ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu samare parājitya narādhipam । apakrānte tava sute hayapr̥ṣṭhaṁ samāśrite ॥

दृष्ट्वा च पाण्डवान्सर्वान्कुञ्जरैः परिवारितान् । धृष्टद्युम्नो महाराज सह सर्वैः प्रभद्रकैः । पुत्रः पाञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान्ययौ ॥

dr̥ṣṭvā ca pāṇḍavān sarvān kuñjaraiḥ parivāritān । dhr̥ṣṭadyumno mahārāja saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ । putraḥ pāñcālarājasya jighāṁsuḥ kuñjarān yayau ॥

अदृष्ट्वा तु रथानीके दुर्योधनमरिंदमम् । अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । अपृच्छन्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु दुर्योधनो गतः ॥

adr̥ṣṭvā tu rathānīke duryodhanam ariṁdamam । aśvatthāmā kr̥paś caiva kr̥tavarmā ca sātvataḥ । apr̥cchan kṣatriyāṁs tatra kva nu duryodhano gataḥ ॥

अपश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये । मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः । विषण्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम् ॥

apaśyamānā rājānaṁ vartamāne janakṣaye । manvānā nihataṁ tatra tava putraṁ mahārathāḥ । viṣaṇṇavadanā bhūtvā paryapr̥cchanta te sutam ॥

आहुः केचिद्धते सूते प्रयातो यत्र सौबलः । अपरे त्वब्रुवंस्तत्र क्षत्रिया भृशविक्षताः ॥

āhuḥ ke cid dhate sūte prayāto yatra saubalaḥ । apare tv abruvaṁs tatra kṣatriyā bhr̥śavikṣatāḥ ॥

दुर्योधनेन किं कार्यं द्रक्ष्यध्वं यदि जीवति । युध्यध्वं सहिताः सर्वे किं वो राजा करिष्यति ॥

duryodhanena kiṁ kāryaṁ drakṣyadhvaṁ yadi jīvati । yudhyadhvaṁ sahitāḥ sarve kiṁ vo rājā kariṣyati ॥

ते क्षत्रियाः क्षतैर्गात्रैर्हतभूयिष्ठवाहनाः । शरैः संपीड्यमानाश्च नातिव्यक्तमिवाब्रुवन् ॥

te kṣatriyāḥ kṣatair gātrair hatabhūyiṣṭhavāhanāḥ । śaraiḥ saṁpīḍyamānāś ca nātivyaktam ivābruvan ॥

इदं सर्वं बलं हन्मो येन स्म परिवारिताः । एते सर्वे गजान्हत्वा उपयान्ति स्म पाण्डवाः ॥

idaṁ sarvaṁ balaṁ hanmo yena sma parivāritāḥ । ete sarve gajān hatvā upayānti sma pāṇḍavāḥ ॥

श्रुत्वा तु वचनं तेषामश्वत्थामा महाबलः । हित्वा पाञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम् ॥

śrutvā tu vacanaṁ teṣām aśvatthāmā mahābalaḥ । hitvā pāñcālarājasya tad anīkaṁ durutsaham ॥

कृपश्च कृतवर्मा च प्रययुर्यत्र सौबलः । रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढधन्विनः ॥

kr̥paś ca kr̥tavarmā ca prayayur yatra saubalaḥ । rathānīkaṁ parityajya śūrāḥ sudr̥ḍhadhanvinaḥ ॥

ततस्तेषु प्रयातेषु धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । आययुः पाण्डवा राजन्विनिघ्नन्तः स्म तावकान् ॥

tatas teṣu prayāteṣu dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ । āyayuḥ pāṇḍavā rājan vinighnantaḥ sma tāvakān ॥

दृष्ट्वा तु तानापततः संप्रहृष्टान्महारथान् । पराक्रान्तांस्ततो वीरान्निराशाञ्जीविते तदा । विवर्णमुखभूयिष्ठमभवत्तावकं बलम् ॥

dr̥ṣṭvā tu tān āpatataḥ saṁprahr̥ṣṭān mahārathān । parākrāntāṁs tato vīrān nirāśāñ jīvite tadā । vivarṇamukhabhūyiṣṭham abhavat tāvakaṁ balam ॥

परिक्षीणायुधान्दृष्ट्वा तानहं परिवारितान् । राजन्बलेन द्व्यङ्गेन त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥

parikṣīṇāyudhān dr̥ṣṭvā tān ahaṁ parivāritān । rājan balena dvyaṅgena tyaktvā jīvitam ātmanaḥ ॥

आत्मनापञ्चमोऽयुध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह । तस्मिन्देशे व्यवस्थाप्य यत्र शारद्वतः स्थितः ॥

ātmanāpañcamo ’yudhyaṁ pāñcālasya balena ha । tasmin deśe vyavasthāpya yatra śāradvataḥ sthitaḥ ॥

संप्रयुद्धा वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः । धृष्टद्युम्नं महानीकं तत्र नोऽभूद्रणो महान् । जितास्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात्ततः ॥

saṁprayuddhā vayaṁ pañca kirīṭiśarapīḍitāḥ । dhr̥ṣṭadyumnaṁ mahānīkaṁ tatra no ’bhūd raṇo mahān । jitās tena vayaṁ sarve vyapayāma raṇāt tataḥ ॥

अथापश्यं सात्यकिं तमुपायान्तं महारथम् । रथैश्चतुःशतैर्वीरो मां चाभ्यद्रवदाहवे ॥

athāpaśyaṁ sātyakiṁ tam upāyāntaṁ mahāratham । rathaiś catuḥśatair vīro māṁ cābhyadravad āhave ॥

धृष्टद्युम्नादहं मुक्तः कथंचिच्छ्रान्तवाहनः । पतितो माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा । तत्र युद्धमभूद्घोरं मुहूर्तमतिदारुणम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnād ahaṁ muktaḥ kathaṁ cic chrāntavāhanaḥ । patito mādhavānīkaṁ duṣkr̥tī narakaṁ yathā । tatra yuddham abhūd ghoraṁ muhūrtam atidāruṇam ॥

सात्यकिस्तु महाबाहुर्मम हत्वा परिच्छदम् । जीवग्राहमगृह्णान्मां मूर्छितं पतितं भुवि ॥

sātyakis tu mahābāhur mama hatvā paricchadam । jīvagrāham agr̥hṇān māṁ mūrchitaṁ patitaṁ bhuvi ॥

ततो मुहूर्तादिव तद्गजानीकमवध्यत । गदया भीमसेनेन नाराचैरर्जुनेन च ॥

tato muhūrtād iva tad gajānīkam avadhyata । gadayā bhīmasenena nārācair arjunena ca ॥

प्रतिपिष्टैर्महानागैः समन्तात्पर्वतोपमैः । नातिप्रसिद्धेव गतिः पाण्डवानामजायत ॥

pratipiṣṭair mahānāgaiḥ samantāt parvatopamaiḥ । nātiprasiddheva gatiḥ pāṇḍavānām ajāyata ॥

रथमार्गांस्ततश्चक्रे भीमसेनो महाबलः । पाण्डवानां महाराज व्यपकर्षन्महागजान् ॥

rathamārgāṁs tataś cakre bhīmaseno mahābalaḥ । pāṇḍavānāṁ mahārāja vyapakarṣan mahāgajān ॥

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । अपश्यन्तो रथानीके दुर्योधनमरिंदमम् । राजानं मृगयामासुस्तव पुत्रं महारथम् ॥

aśvatthāmā kr̥paś caiva kr̥tavarmā ca sātvataḥ । apaśyanto rathānīke duryodhanam ariṁdamam । rājānaṁ mr̥gayām āsus tava putraṁ mahāratham ॥

परित्यज्य च पाञ्चालं प्रयाता यत्र सौबलः । राज्ञोऽदर्शनसंविग्ना वर्तमाने जनक्षये ॥

parityajya ca pāñcālaṁ prayātā yatra saubalaḥ । rājño ’darśanasaṁvignā vartamāne janakṣaye ॥