Adhyāya 25

संजय उवाच । गजानीके हते तस्मिन्पाण्डुपुत्रेण भारत । वध्यमाने बले चैव भीमसेनेन संयुगे ॥

saṁjaya uvāca । gajānīke hate tasmin pāṇḍuputreṇa bhārata । vadhyamāne bale caiva bhīmasenena saṁyuge ॥

चरन्तं च तथा दृष्ट्वा भीमसेनमरिंदमम् । दण्डहस्तं यथा क्रुद्धमन्तकं प्राणहारिणम् ॥

carantaṁ ca tathā dr̥ṣṭvā bhīmasenam ariṁdamam । daṇḍahastaṁ yathā kruddham antakaṁ prāṇahāriṇam ॥

समेत्य समरे राजन्हतशेषाः सुतास्तव । अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्योधने तव । सोदर्याः सहिता भूत्वा भीमसेनमुपाद्रवन् ॥

sametya samare rājan hataśeṣāḥ sutās tava । adr̥śyamāne kauravye putre duryodhane tava । sodaryāḥ sahitā bhūtvā bhīmasenam upādravan ॥

दुर्मर्षणो महाराज जैत्रो भूरिबलो रविः । इत्येते सहिता भूत्वा तव पुत्राः समन्ततः । भीमसेनमभिद्रुत्य रुरुधुः सर्वतोदिशम् ॥

durmarṣaṇo mahārāja jaitro bhūribalo raviḥ । ity ete sahitā bhūtvā tava putrāḥ samantataḥ । bhīmasenam abhidrutya rurudhuḥ sarvatodiśam ॥

ततो भीमो महाराज स्वरथं पुनरास्थितः । मुमोच निशितान्बाणान्पुत्राणां तव मर्मसु ॥

tato bhīmo mahārāja svarathaṁ punar āsthitaḥ । mumoca niśitān bāṇān putrāṇāṁ tava marmasu ॥

ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास्तव महारणे । भीमसेनमपासेधन्प्रवणादिव कुञ्जरम् ॥

te kīryamāṇā bhīmena putrās tava mahāraṇe । bhīmasenam apāsedhan pravaṇād iva kuñjaram ॥

ततः क्रुद्धो रणे भीमः शिरो दुर्मर्षणस्य ह । क्षुरप्रेण प्रमथ्याशु पातयामास भूतले ॥

tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ śiro durmarṣaṇasya ha । kṣurapreṇa pramathyāśu pātayām āsa bhūtale ॥

ततोऽपरेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना । श्रुतान्तमवधीद्भीमस्तव पुत्रं महारथः ॥

tato ’pareṇa bhallena sarvāvaraṇabhedinā । śrutāntam avadhīd bhīmas tava putraṁ mahārathaḥ ॥

जयत्सेनं ततो विद्ध्वा नाराचेन हसन्निव । पातयामास कौरव्यं रथोपस्थादरिंदमः । स पपात रथाद्राजन्भूमौ तूर्णं ममार च ॥

jayatsenaṁ tato viddhvā nārācena hasann iva । pātayām āsa kauravyaṁ rathopasthād ariṁdamaḥ । sa papāta rathād rājan bhūmau tūrṇaṁ mamāra ca ॥

श्रुतर्वा तु ततो भीमं क्रुद्धो विव्याध मारिष । शतेन गृध्रवाजानां शराणां नतपर्वणाम् ॥

śrutarvā tu tato bhīmaṁ kruddho vivyādha māriṣa । śatena gr̥dhravājānāṁ śarāṇāṁ nataparvaṇām ॥

ततः क्रुद्धो रणे भीमो जैत्रं भूरिबलं रविम् । त्रीनेतांस्त्रिभिरानर्छद्विषाग्निप्रतिमैः शरैः ॥

tataḥ kruddho raṇe bhīmo jaitraṁ bhūribalaṁ ravim । trīn etāṁs tribhir ānarchad viṣāgnipratimaiḥ śaraiḥ ॥

ते हता न्यपतन्भूमौ स्यन्दनेभ्यो महारथाः । वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुकाः ॥

te hatā nyapatan bhūmau syandanebhyo mahārathāḥ । vasante puṣpaśabalā nikr̥ttā iva kiṁśukāḥ ॥

ततोऽपरेण तीक्ष्णेन नाराचेन परंतपः । दुर्विमोचनमाहत्य प्रेषयामास मृत्यवे ॥

tato ’pareṇa tīkṣṇena nārācena paraṁtapaḥ । durvimocanam āhatya preṣayām āsa mr̥tyave ॥

स हतः प्रापतद्भूमौ स्वरथाद्रथिनां वरः । गिरेस्तु कूटजो भग्नो मारुतेनेव पादपः ॥

sa hataḥ prāpatad bhūmau svarathād rathināṁ varaḥ । gires tu kūṭajo bhagno māruteneva pādapaḥ ॥

दुष्प्रधर्षं ततश्चैव सुजातं च सुतौ तव । एकैकं न्यवधीत्संख्ये द्वाभ्यां द्वाभ्यां चमूमुखे । तौ शिलीमुखविद्धाङ्गौ पेततू रथसत्तमौ ॥

duṣpradharṣaṁ tataś caiva sujātaṁ ca sutau tava । ekaikaṁ nyavadhīt saṁkhye dvābhyāṁ dvābhyāṁ camūmukhe । tau śilīmukhaviddhāṅgau petatū rathasattamau ॥

ततो यतन्तमपरमभिवीक्ष्य सुतं तव । भल्लेन युधि विव्याध भीमो दुर्विषहं रणे । स पपात हतो वाहात्पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥

tato yatantam aparam abhivīkṣya sutaṁ tava । bhallena yudhi vivyādha bhīmo durviṣahaṁ raṇe । sa papāta hato vāhāt paśyatāṁ sarvadhanvinām ॥

दृष्ट्वा तु निहतान्भ्रातॄन्बहूनेकेन संयुगे । अमर्षवशमापन्नः श्रुतर्वा भीममभ्ययात् ॥

dr̥ṣṭvā tu nihatān bhrātr̥̄n bahūn ekena saṁyuge । amarṣavaśam āpannaḥ śrutarvā bhīmam abhyayāt ॥

विक्षिपन्सुमहच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् । विसृजन्सायकांश्चैव विषाग्निप्रतिमान्बहून् ॥

vikṣipan sumahac cāpaṁ kārtasvaravibhūṣitam । visr̥jan sāyakāṁś caiva viṣāgnipratimān bahūn ॥

स तु राजन्धनुश्छित्त्वा पाण्डवस्य महामृधे । अथैनं छिन्नधन्वानं विंशत्या समवाकिरत् ॥

sa tu rājan dhanuś chittvā pāṇḍavasya mahāmr̥dhe । athainaṁ chinnadhanvānaṁ viṁśatyā samavākirat ॥

ततोऽन्यद्धनुरादाय भीमसेनो महारथः । अवाकिरत्तव सुतं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

tato ’nyad dhanur ādāya bhīmaseno mahārathaḥ । avākirat tava sutaṁ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

महदासीत्तयोर्युद्धं चित्ररूपं भयानकम् । यादृशं समरे पूर्वं जम्भवासवयोरभूत् ॥

mahad āsīt tayor yuddhaṁ citrarūpaṁ bhayānakam । yādr̥śaṁ samare pūrvaṁ jambhavāsavayor abhūt ॥

तयोस्तत्र शरैर्मुक्तैर्यमदण्डनिभैः शुभैः । समाच्छन्ना धरा सर्वा खं च सर्वा दिशस्तथा ॥

tayos tatra śarair muktair yamadaṇḍanibhaiḥ śubhaiḥ । samācchannā dharā sarvā khaṁ ca sarvā diśas tathā ॥

ततः श्रुतर्वा संक्रुद्धो धनुरायम्य सायकैः । भीमसेनं रणे राजन्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

tataḥ śrutarvā saṁkruddho dhanur āyamya sāyakaiḥ । bhīmasenaṁ raṇe rājan bāhvor urasi cārpayat ॥

सोऽतिविद्धो महाराज तव पुत्रेण धन्विना । भीमः संचुक्षुभे क्रुद्धः पर्वणीव महोदधिः ॥

so ’tividdho mahārāja tava putreṇa dhanvinā । bhīmaḥ saṁcukṣubhe kruddhaḥ parvaṇīva mahodadhiḥ ॥

ततो भीमो रुषाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष । सारथिं चतुरश्चाश्वान्बाणैर्निन्ये यमक्षयम् ॥

tato bhīmo ruṣāviṣṭaḥ putrasya tava māriṣa । sārathiṁ caturaś cāśvān bāṇair ninye yamakṣayam ॥

विरथं तं समालक्ष्य विशिखैर्लोमवाहिभिः । अवाकिरदमेयात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥

virathaṁ taṁ samālakṣya viśikhair lomavāhibhiḥ । avākirad ameyātmā darśayan pāṇilāghavam ॥

श्रुतर्वा विरथो राजन्नाददे खड्गचर्मणी । अथास्याददतः खड्गं शतचन्द्रं च भानुमत् । क्षुरप्रेण शिरः कायात्पातयामास पाण्डवः ॥

śrutarvā viratho rājann ādade khaḍgacarmaṇī । athāsyādadataḥ khaḍgaṁ śatacandraṁ ca bhānumat । kṣurapreṇa śiraḥ kāyāt pātayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

छिन्नोत्तमाङ्गस्य ततः क्षुरप्रेण महात्मनः । पपात कायः स रथाद्वसुधामनुनादयन् ॥

chinnottamāṅgasya tataḥ kṣurapreṇa mahātmanaḥ । papāta kāyaḥ sa rathād vasudhām anunādayan ॥

तस्मिन्निपतिते वीरे तावका भयमोहिताः । अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः ॥

tasmin nipatite vīre tāvakā bhayamohitāḥ । abhyadravanta saṁgrāme bhīmasenaṁ yuyutsavaḥ ॥

तानापतत एवाशु हतशेषाद्बलार्णवात् । दंशितः प्रतिजग्राह भीमसेनः प्रतापवान् । ते तु तं वै समासाद्य परिवव्रुः समन्ततः ॥

tān āpatata evāśu hataśeṣād balārṇavāt । daṁśitaḥ pratijagrāha bhīmasenaḥ pratāpavān । te tu taṁ vai samāsādya parivavruḥ samantataḥ ॥

ततस्तु संवृतो भीमस्तावकैर्निशितैः शरैः । पीडयामास तान्सर्वान्सहस्राक्ष इवासुरान् ॥

tatas tu saṁvr̥to bhīmas tāvakair niśitaiḥ śaraiḥ । pīḍayām āsa tān sarvān sahasrākṣa ivāsurān ॥

ततः पञ्चशतान्हत्वा सवरूथान्महारथान् । जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तशतं युधि ॥

tataḥ pañcaśatān hatvā savarūthān mahārathān । jaghāna kuñjarānīkaṁ punaḥ saptaśataṁ yudhi ॥

हत्वा दश सहस्राणि पत्तीनां परमेषुभिः । वाजिनां च शतान्यष्टौ पाण्डवः स्म विराजते ॥

hatvā daśa sahasrāṇi pattīnāṁ parameṣubhiḥ । vājināṁ ca śatāny aṣṭau pāṇḍavaḥ sma virājate ॥

भीमसेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतांस्तव । मेने कृतार्थमात्मानं सफलं जन्म च प्रभो ॥

bhīmasenas tu kaunteyo hatvā yuddhe sutāṁs tava । mene kr̥tārtham ātmānaṁ saphalaṁ janma ca prabho ॥

तं तथा युध्यमानं च विनिघ्नन्तं च तावकान् । ईक्षितुं नोत्सहन्ते स्म तव सैन्यानि भारत ॥

taṁ tathā yudhyamānaṁ ca vinighnantaṁ ca tāvakān । īkṣituṁ notsahante sma tava sainyāni bhārata ॥

विद्राव्य तु कुरून्सर्वांस्तांश्च हत्वा पदानुगान् । दोर्भ्यां शब्दं ततश्चक्रे त्रासयानो महाद्विपान् ॥

vidrāvya tu kurūn sarvāṁs tāṁś ca hatvā padānugān । dorbhyāṁ śabdaṁ tataś cakre trāsayāno mahādvipān ॥

हतभूयिष्ठयोधा तु तव सेना विशां पते । किंचिच्छेषा महाराज कृपणा समपद्यत ॥

hatabhūyiṣṭhayodhā tu tava senā viśāṁ pate । kiṁciccheṣā mahārāja kr̥paṇā samapadyata ॥