Adhyāya 23

संजय उवाच । तस्मिञ्शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर्निहते बले । अश्वैः सप्तशतैः शिष्टैरुपावर्तत सौबलः ॥

saṁjaya uvāca । tasmiñ śabde mr̥dau jāte pāṇḍavair nihate bale । aśvaiḥ saptaśataiḥ śiṣṭair upāvartata saubalaḥ ॥

स यात्वा वाहिनीं तूर्णमब्रवीत्त्वरयन्युधि । युध्यध्वमिति संहृष्टाः पुनः पुनररिंदमः । अपृच्छत्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महारथः ॥

sa yātvā vāhinīṁ tūrṇam abravīt tvarayan yudhi । yudhyadhvam iti saṁhr̥ṣṭāḥ punaḥ punar ariṁdamaḥ । apr̥cchat kṣatriyāṁs tatra kva nu rājā mahārathaḥ ॥

शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा त ऊचुर्भरतर्षभ । असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महारथः ॥

śakunes tu vacaḥ śrutvā ta ūcur bharatarṣabha । asau tiṣṭhati kauravyo raṇamadhye mahārathaḥ ॥

यत्रैतत्सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम् । यत्रैते सतलत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः ॥

yatraitat sumahac chatraṁ pūrṇacandrasamaprabham । yatraite satalatrāṇā rathās tiṣṭhanti daṁśitāḥ ॥

यत्रैष शब्दस्तुमुलः पर्जन्यनिनदोपमः । तत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम् ॥

yatraiṣa śabdas tumulaḥ parjanyaninadopamaḥ । tatra gaccha drutaṁ rājaṁs tato drakṣyasi kauravam ॥

एवमुक्तस्तु तैः शूरैः शकुनिः सौबलस्तदा । प्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिप । सर्वतः संवृतो वीरैः समरेष्वनिवर्तिभिः ॥

evam uktas tu taiḥ śūraiḥ śakuniḥ saubalas tadā । prayayau tatra yatrāsau putras tava narādhipa । sarvataḥ saṁvr̥to vīraiḥ samareṣv anivartibhiḥ ॥

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम् । सरथांस्तावकान्सर्वान्हर्षयञ्शकुनिस्ततः ॥

tato duryodhanaṁ dr̥ṣṭvā rathānīke vyavasthitam । sarathāṁs tāvakān sarvān harṣayañ śakunis tataḥ ॥

दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशां पते । कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीन्नृपम् ॥

duryodhanam idaṁ vākyaṁ hr̥ṣṭarūpo viśāṁ pate । kr̥takāryam ivātmānaṁ manyamāno ’bravīn nr̥pam ॥

जहि राजन्रथानीकमश्वाः सर्वे जिता मया । नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः ॥

jahi rājan rathānīkam aśvāḥ sarve jitā mayā । nātyaktvā jīvitaṁ saṁkhye śakyo jetuṁ yudhiṣṭhiraḥ ॥

हते तस्मिन्रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते । गजानेतान्हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा ॥

hate tasmin rathānīke pāṇḍavenābhipālite । gajān etān haniṣyāmaḥ padātīṁś cetarāṁs tathā ॥

श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनः । जवेनाभ्यपतन्हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

śrutvā tu vacanaṁ tasya tāvakā jayagr̥ddhinaḥ । javenābhyapatan hr̥ṣṭāḥ pāṇḍavānām anīkinīm ॥

सर्वे विवृततूणीराः प्रगृहीतशरासनाः । शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादं प्रचक्रिरे ॥

sarve vivr̥tatūṇīrāḥ pragr̥hītaśarāsanāḥ । śarāsanāni dhunvānāḥ siṁhanādaṁ pracakrire ॥

ततो ज्यातलनिर्घोषः पुनरासीद्विशां पते । प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः ॥

tato jyātalanirghoṣaḥ punar āsīd viśāṁ pate । prādurāsīc charāṇāṁ ca sumuktānāṁ sudāruṇaḥ ॥

तान्समीपगतान्दृष्ट्वा जवेनोद्यतकार्मुकान् । उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥

tān samīpagatān dr̥ṣṭvā javenodyatakārmukān । uvāca devakīputraṁ kuntīputro dhanaṁjayaḥ ॥

चोदयाश्वानसंभ्रान्तः प्रविशैतद्बलार्णवम् । अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः ॥

codayāśvān asaṁbhrāntaḥ praviśaitad balārṇavam । antam adya gamiṣyāmi śatrūṇāṁ niśitaiḥ śaraiḥ ॥

अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन । वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम् ॥

aṣṭādaśa dināny adya yuddhasyāsya janārdana । vartamānasya mahataḥ samāsādya parasparam ॥

अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम् । क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम् ॥

anantakalpā dhvajinī bhūtvā hy eṣāṁ mahātmanām । kṣayam adya gatā yuddhe paśya daivaṁ yathāvidham ॥

समुद्रकल्पं तु बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव । अस्मानासाद्य संजातं गोष्पदोपममच्युत ॥

samudrakalpaṁ tu balaṁ dhārtarāṣṭrasya mādhava । asmān āsādya saṁjātaṁ goṣpadopamam acyuta ॥

हते भीष्मे च संदध्याच्छिवं स्यादिह माधव । न च तत्कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः ॥

hate bhīṣme ca saṁdadhyāc chivaṁ syād iha mādhava । na ca tat kr̥tavān mūḍho dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ ॥

उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं हितं पथ्यं च माधव । तच्चापि नासौ कृतवान्वीतबुद्धिः सुयोधनः ॥

uktaṁ bhīṣmeṇa yad vākyaṁ hitaṁ pathyaṁ ca mādhava । tac cāpi nāsau kr̥tavān vītabuddhiḥ suyodhanaḥ ॥

तस्मिंस्तु पतिते भीष्मे प्रच्युते पृथिवीतले । न जाने कारणं किं नु येन युद्धमवर्तत ॥

tasmiṁs tu patite bhīṣme pracyute pr̥thivītale । na jāne kāraṇaṁ kiṁ nu yena yuddham avartata ॥

मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान्सुबालिशान् । पतिते शंतनोः पुत्रे येऽकार्षुः संयुगं पुनः ॥

mūḍhāṁs tu sarvathā manye dhārtarāṣṭrān subāliśān । patite śaṁtanoḥ putre ye ’kārṣuḥ saṁyugaṁ punaḥ ॥

अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे । राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम् ॥

anantaraṁ ca nihate droṇe brahmavidāṁ vare । rādheye ca vikarṇe ca naivāśāmyata vaiśasam ॥

अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन्सूतपुत्रे च पातिते । सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैवाशाम्यत वैशसम् ॥

alpāvaśiṣṭe sainye ’smin sūtaputre ca pātite । saputre vai naravyāghre naivāśāmyata vaiśasam ॥

श्रुतायुषि हते शूरे जलसंधे च पौरवे । श्रुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम् ॥

śrutāyuṣi hate śūre jalasaṁdhe ca paurave । śrutāyudhe ca nr̥patau naivāśāmyata vaiśasam ॥

भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन । आवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम् ॥

bhūriśravasi śalye ca śālve caiva janārdana । āvantyeṣu ca vīreṣu naivāśāmyata vaiśasam ॥

जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधे । बाह्लिके सोमदत्ते च नैवाशाम्यत वैशसम् ॥

jayadrathe ca nihate rākṣase cāpy alāyudhe । bāhlike somadatte ca naivāśāmyata vaiśasam ॥

भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदक्षिणे । दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम् ॥

bhagadatte hate śūre kāmboje ca sudakṣiṇe । duḥśāsane ca nihate naivāśāmyata vaiśasam ॥

दृष्ट्वा च निहताञ्शूरान्पृथङ्माण्डलिकान्नृपान् । बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम् ॥

dr̥ṣṭvā ca nihatāñ śūrān pr̥thaṅmāṇḍalikān nr̥pān । balinaś ca raṇe kr̥ṣṇa naivāśāmyata vaiśasam ॥

अक्षौहिणीपतीन्दृष्ट्वा भीमसेनेन पातितान् । मोहाद्वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम् ॥

akṣauhiṇīpatīn dr̥ṣṭvā bhīmasenena pātitān । mohād vā yadi vā lobhān naivāśāmyata vaiśasam ॥

को नु राजकुले जातः कौरवेयो विशेषतः । निरर्थकं महद्वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात् ॥

ko nu rājakule jātaḥ kauraveyo viśeṣataḥ । nirarthakaṁ mahad vairaṁ kuryād anyaḥ suyodhanāt ॥

गुणतोऽभ्यधिकं ज्ञात्वा बलतः शौर्यतोऽपि वा । अमूढः को नु युध्येत जानन्प्राज्ञो हिताहितम् ॥

guṇato ’bhyadhikaṁ jñātvā balataḥ śauryato ’pi vā । amūḍhaḥ ko nu yudhyeta jānan prājño hitāhitam ॥

यन्न तस्य मनो ह्यासीत्त्वयोक्तस्य हितं वचः । प्रशमे पाण्डवैः सार्धं सोऽन्यस्य शृणुयात्कथम् ॥

yan na tasya mano hy āsīt tvayoktasya hitaṁ vacaḥ । praśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ so ’nyasya śr̥ṇuyāt katham ॥

येन शांतनवो भीष्मो द्रोणो विदुर एव च । प्रत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम् ॥

yena śāṁtanavo bhīṣmo droṇo vidura eva ca । pratyākhyātāḥ śamasyārthe kiṁ nu tasyādya bheṣajam ॥

मौर्ख्याद्येन पिता वृद्धः प्रत्याख्यातो जनार्दन । तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी । प्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद्वचः ॥

maurkhyād yena pitā vr̥ddhaḥ pratyākhyāto janārdana । tathā mātā hitaṁ vākyaṁ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇī । pratyākhyātā hy asatkr̥tya sa kasmai rocayed vacaḥ ॥

कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दन । तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशां पते । नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत ॥

kulāntakaraṇo vyaktaṁ jāta eṣa janārdana । tathāsya dr̥śyate ceṣṭā nītiś caiva viśāṁ pate । naiṣa dāsyati no rājyam iti me matir acyuta ॥

उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना । न जीवन्दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः कथंचन ॥

ukto ’haṁ bahuśas tāta vidureṇa mahātmanā । na jīvan dāsyate bhāgaṁ dhārtarāṣṭraḥ kathaṁ cana ॥

यावत्प्राणा धमिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य मानद । तावद्युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पातकम् ॥

yāvat prāṇā dhamiṣyanti dhārtarāṣṭrasya mānada । tāvad yuṣmāsv apāpeṣu pracariṣyati pātakam ॥

न स युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव । इत्यब्रवीत्सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः ॥

na sa yukto ’nyathā jetum r̥te yuddhena mādhava । ity abravīt sadā māṁ hi viduraḥ satyadarśanaḥ ॥

तत्सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः । यदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना ॥

tat sarvam adya jānāmi vyavasāyaṁ durātmanaḥ । yad uktaṁ vacanaṁ tena vidureṇa mahātmanā ॥

यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद्यथातथम् । अवामन्यत दुर्बुद्धिर्ध्रुवं नाशमुखे स्थितः ॥

yo hi śrutvā vacaḥ pathyaṁ jāmadagnyād yathātatham । avāmanyata durbuddhir dhruvaṁ nāśamukhe sthitaḥ ॥

उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने । एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति ॥

uktaṁ hi bahubhiḥ siddhair jātamātre suyodhane । enaṁ prāpya durātmānaṁ kṣayaṁ kṣatraṁ gamiṣyati ॥

तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन । क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम् ॥

tad idaṁ vacanaṁ teṣāṁ niruktaṁ vai janārdana । kṣayaṁ yātā hi rājāno duryodhanakr̥te bhr̥śam ॥

सोऽद्य सर्वान्रणे योधान्निहनिष्यामि माधव । क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते ॥

so ’dya sarvān raṇe yodhān nihaniṣyāmi mādhava । kṣatriyeṣu hateṣv āśu śūnye ca śibire kr̥te ॥

वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति । तदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव ॥

vadhāya cātmano ’smābhiḥ saṁyugaṁ rocayiṣyati । tad antaṁ hi bhaved vairam anumānena mādhava ॥

एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन्प्रज्ञया स्वया । विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः ॥

evaṁ paśyāmi vārṣṇeya cintayan prajñayā svayā । vidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ ॥

संयाहि भारतीं वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः । दुर्योधनं दुरात्मानं वाहिनीं चास्य संयुगे ॥

saṁyāhi bhāratīṁ vīra yāvad dhanmi śitaiḥ śaraiḥ । duryodhanaṁ durātmānaṁ vāhinīṁ cāsya saṁyuge ॥

क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव । हत्वैतद्दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥

kṣemam adya kariṣyāmi dharmarājasya mādhava । hatvaitad durbalaṁ sainyaṁ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ ॥

संजय उवाच । अभीशुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना । तद्बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद्रणे ॥

saṁjaya uvāca । abhīśuhasto dāśārhas tathoktaḥ savyasācinā । tad balaugham amitrāṇām abhītaḥ prāviśad raṇe ॥

शरासनवरं घोरं शक्तिकण्टकसंवृतम् । गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम् ॥

śarāsanavaraṁ ghoraṁ śaktikaṇṭakasaṁvr̥tam । gadāparighapanthānaṁ rathanāgamahādrumam ॥

हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाः । व्यचरत्तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना ॥

hayapattilatākīrṇaṁ gāhamāno mahāyaśāḥ । vyacarat tatra govindo rathenātipatākinā ॥

ते हयाः पाण्डुरा राजन्वहन्तोऽर्जुनमाहवे । दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः ॥

te hayāḥ pāṇḍurā rājan vahanto ’rjunam āhave । dikṣu sarvāsv adr̥śyanta dāśārheṇa pracoditāḥ ॥

ततः प्रायाद्रथेनाजौ सव्यसाची परंतपः । किरञ्शरशतांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः ॥

tataḥ prāyād rathenājau savyasācī paraṁtapaḥ । kirañ śaraśatāṁs tīkṣṇān vāridhārā ivāmbudaḥ ॥

प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः शराणां नतपर्वणाम् । इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना ॥

prādurāsīn mahāñ śabdaḥ śarāṇāṁ nataparvaṇām । iṣubhiś chādyamānānāṁ samare savyasācinā ॥

असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन्भुवि । इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः ॥

asajjantas tanutreṣu śaraughāḥ prāpatan bhuvi । indrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ ॥

नरान्नागान्समाहत्य हयांश्चापि विशां पते । अपतन्त रणे बाणाः पतंगा इव घोषिणः ॥

narān nāgān samāhatya hayāṁś cāpi viśāṁ pate । apatanta raṇe bāṇāḥ pataṁgā iva ghoṣiṇaḥ ॥

आसीत्सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोऽपि वा ॥

āsīt sarvam avacchannaṁ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ । na prājñāyanta samare diśo vā pradiśo ’pi vā ॥

सर्वमासीज्जगत्पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैः । रुक्मपुङ्खैस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः ॥

sarvam āsīj jagat pūrṇaṁ pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ । rukmapuṅkhais tailadhautaiḥ karmāraparimārjitaiḥ ॥

ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः । समासीदन्त कौरव्या वध्यमानाः शितैः शरैः ॥

te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥ । samāsīdanta kauravyā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भारत । ददाह समरे योधान्कक्षमग्निरिव ज्वलन् ॥

śaracāpadharaḥ pārthaḥ prajvalann iva bhārata । dadāha samare yodhān kakṣam agnir iva jvalan ॥

यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः; कक्षं दहेत्कृष्णगतिः सघोषः । भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं; भृशं समृद्धो ज्वलनः प्रतापी ॥

yathā vanānte vanapair visr̥ṣṭaḥ; kakṣaṁ dahet kr̥ṣṇagatiḥ saghoṣaḥ । bhūridrumaṁ śuṣkalatāvitānaṁ; bhr̥śaṁ samr̥ddho jvalanaḥ pratāpī ॥

एवं स नाराचगणप्रतापी; शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजाः । ददाह सर्वां तव पुत्रसेना;ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी ॥

evaṁ sa nārācagaṇapratāpī; śarārcir uccāvacatigmatejāḥ । dadāha sarvāṁ tava putrasenām; amr̥ṣyamāṇas tarasā tarasvī ॥

तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता; नासज्जन्वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः । न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं; नरे हये वा परमद्विपे वा ॥

tasyeṣavaḥ prāṇaharāḥ sumuktā; nāsajjan vai varmasu rukmapuṅkhāḥ । na ca dvitīyaṁ pramumoca bāṇaṁ; nare haye vā paramadvipe vā ॥

अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणै;र्महारथानीकमनुप्रविश्य । स एव एकस्तव पुत्रसेनां; जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः ॥

anekarūpākr̥tibhir hi bāṇair; mahārathānīkam anupraviśya । sa eva ekas tava putrasenāṁ; jaghāna daityān iva vajrapāṇiḥ ॥