Adhyāya 22

संजय उवाच । वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयानके । अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः ॥

saṁjaya uvāca । vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayānake । abhajyata balaṁ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ ॥

तांस्तु यत्नेन महता संनिवार्य महारथान् । पुत्रस्ते योधयामास पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

tāṁs tu yatnena mahatā saṁnivārya mahārathān । putras te yodhayām āsa pāṇḍavānām anīkinīm ॥

निवृत्ताः सहसा योधास्तव पुत्रप्रियैषिणः । संनिवृत्तेषु तेष्वेवं युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥

nivr̥ttāḥ sahasā yodhās tava putrapriyaiṣiṇaḥ । saṁnivr̥tteṣu teṣv evaṁ yuddham āsīt sudāruṇam ॥

तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम् । परेषां तव सैन्ये च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥

tāvakānāṁ pareṣāṁ ca devāsuraraṇopamam । pareṣāṁ tava sainye ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ ॥

अनुमानेन युध्यन्ते संज्ञाभिश्च परस्परम् । तेषां क्षयो महानासीद्युध्यतामितरेतरम् ॥

anumānena yudhyante saṁjñābhiś ca parasparam । teṣāṁ kṣayo mahān āsīd yudhyatām itaretaram ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा क्रोधेन महता युतः । जिगीषमाणः संग्रामे धार्तराष्ट्रान्सराजकान् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā krodhena mahatā yutaḥ । jigīṣamāṇaḥ saṁgrāme dhārtarāṣṭrān sarājakān ॥

त्रिभिः शारद्वतं विद्ध्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः । चतुर्भिर्निजघानाश्वान्कल्याणान्कृतवर्मणः ॥

tribhiḥ śāradvataṁ viddhvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ । caturbhir nijaghānāśvān kalyāṇān kr̥tavarmaṇaḥ ॥

अश्वत्थामा तु हार्दिक्यमपोवाह यशस्विनम् । अथ शारद्वतोऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम् ॥

aśvatthāmā tu hārdikyam apovāha yaśasvinam । atha śāradvato ’ṣṭābhiḥ pratyavidhyad yudhiṣṭhiram ॥

ततो दुर्योधनो राजा रथान्सप्तशतान्रणे । प्रेषयद्यत्र राजासौ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

tato duryodhano rājā rathān saptaśatān raṇe । preṣayad yatra rājāsau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

ते रथा रथिभिर्युक्ता मनोमारुतरंहसः । अभ्यद्रवन्त संग्रामे कौन्तेयस्य रथं प्रति ॥

te rathā rathibhir yuktā manomārutaraṁhasaḥ । abhyadravanta saṁgrāme kaunteyasya rathaṁ prati ॥

ते समन्तान्महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम् । अदृश्यं सायकैश्चक्रुर्मेघा इव दिवाकरम् ॥

te samantān mahārāja parivārya yudhiṣṭhiram । adr̥śyaṁ sāyakaiś cakrur meghā iva divākaram ॥

नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः । रथैरग्र्यजवैर्युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः । आजग्मुरभिरक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

nāmr̥ṣyanta susaṁrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ । rathair agryajavair yuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṁvr̥taiḥ । ājagmur abhirakṣantaḥ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

ततः प्रववृते रौद्रः संग्रामः शोणितोदकः । पाण्डवानां कुरूणां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥

tataḥ pravavr̥te raudraḥ saṁgrāmaḥ śoṇitodakaḥ । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ ॥

रथान्सप्तशतान्हत्वा कुरूणामाततायिनाम् । पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनरेवाभ्यवारयन् ॥

rathān saptaśatān hatvā kurūṇām ātatāyinām । pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punar evābhyavārayan ॥

तत्र युद्धं महच्चासीत्तव पुत्रस्य पाण्डवैः । न च नस्तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम् ॥

tatra yuddhaṁ mahac cāsīt tava putrasya pāṇḍavaiḥ । na ca nas tādr̥śaṁ dr̥ṣṭaṁ naiva cāpi pariśrutam ॥

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः । वध्यमानेषु योधेषु तावकेष्वितरेषु च ॥

vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde samantataḥ । vadhyamāneṣu yodheṣu tāvakeṣv itareṣu ca ॥

निनदत्सु च योधेषु शङ्खवर्यैश्च पूरितैः । उत्कृष्टैः सिंहनादैश्च गर्जितेन च धन्विनाम् ॥

ninadatsu ca yodheṣu śaṅkhavaryaiś ca pūritaiḥ । utkr̥ṣṭaiḥ siṁhanādaiś ca garjitena ca dhanvinām ॥

अतिप्रवृद्धे युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु । धावमानेषु योधेषु जयगृद्धिषु मारिष ॥

atipravr̥ddhe yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu । dhāvamāneṣu yodheṣu jayagr̥ddhiṣu māriṣa ॥

संहारे सर्वतो जाते पृथिव्यां शोकसंभवे । बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां सीमन्तोद्धरणे तथा ॥

saṁhāre sarvato jāte pr̥thivyāṁ śokasaṁbhave । bahvīnām uttamastrīṇāṁ sīmantoddharaṇe tathā ॥

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । प्रादुरासन्विनाशाय तदोत्पाताः सुदारुणाः । चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही ॥

nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne sudāruṇe । prādurāsan vināśāya tadotpātāḥ sudāruṇāḥ । cacāla śabdaṁ kurvāṇā saparvatavanā mahī ॥

सदण्डाः सोल्मुका राजञ्शीर्यमाणाः समन्ततः । उल्काः पेतुर्दिवो भूमावाहत्य रविमण्डलम् ॥

sadaṇḍāḥ solmukā rājañ śīryamāṇāḥ samantataḥ । ulkāḥ petur divo bhūmāv āhatya ravimaṇḍalam ॥

विष्वग्वाताः प्रादुरासन्नीचैः शर्करवर्षिणः । अश्रूणि मुमुचुर्नागा वेपथुश्चास्पृशद्भृशम् ॥

viṣvagvātāḥ prādurāsan nīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ । aśrūṇi mumucur nāgā vepathuś cāspr̥śad bhr̥śam ॥

एतान्घोराननादृत्य समुत्पातान्सुदारुणान् । पुनर्युद्धाय संमन्त्र्य क्षत्रियास्तस्थुरव्यथाः । रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये स्वर्गं यियासवः ॥

etān ghorān anādr̥tya samutpātān sudāruṇān । punar yuddhāya saṁmantrya kṣatriyās tasthur avyathāḥ । ramaṇīye kurukṣetre puṇye svargaṁ yiyāsavaḥ ॥

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत् । युध्यध्वमग्रतो यावत्पृष्ठतो हन्मि पाण्डवान् ॥

tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt । yudhyadhvam agrato yāvat pr̥ṣṭhato hanmi pāṇḍavān ॥

ततो नः संप्रयातानां मद्रयोधास्तरस्विनः । हृष्टाः किलकिलाशब्दमकुर्वन्तापरे तथा ॥

tato naḥ saṁprayātānāṁ madrayodhās tarasvinaḥ । hr̥ṣṭāḥ kilakilāśabdam akurvantāpare tathā ॥

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः । शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैरवाकिरन् ॥

asmāṁs tu punar āsādya labdhalakṣā durāsadāḥ । śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣair avākiran ॥

ततो हतं परैस्तत्र मद्रराजबलं तदा । दुर्योधनबलं दृष्ट्वा पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥

tato hataṁ parais tatra madrarājabalaṁ tadā । duryodhanabalaṁ dr̥ṣṭvā punar āsīt parāṅmukham ॥

गान्धारराजस्तु पुनर्वाक्यमाह ततो बली । निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥

gāndhārarājas tu punar vākyam āha tato balī । nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṁ kiṁ sr̥tena vaḥ ॥

अनीकं दशसाहस्रमश्वानां भरतर्षभ । आसीद्गान्धारराजस्य विमलप्रासयोधिनाम् ॥

anīkaṁ daśasāhasram aśvānāṁ bharatarṣabha । āsīd gāndhārarājasya vimalaprāsayodhinām ॥

बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये । पृष्ठतः पाण्डवानीकमभ्यघ्नन्निशितैः शरैः ॥

balena tena vikramya vartamāne janakṣaye । pr̥ṣṭhataḥ pāṇḍavānīkam abhyaghnan niśitaiḥ śaraiḥ ॥

तदभ्रमिव वातेन क्षिप्यमाणं समन्ततः । अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद्बलम् ॥

tad abhram iva vātena kṣipyamāṇaṁ samantataḥ । abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṁ sumahad balam ॥

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात् । अभ्यचोदयदव्यग्रः सहदेवं महाबलम् ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya bhagnaṁ svabalam antikāt । abhyacodayad avyagraḥ sahadevaṁ mahābalam ॥

असौ सुबलपुत्रो नो जघनं पीड्य दंशितः । सेनां निसूदयन्त्येष पश्य पाण्डव दुर्मतिम् ॥

asau subalaputro no jaghanaṁ pīḍya daṁśitaḥ । senāṁ nisūdayanty eṣa paśya pāṇḍava durmatim ॥

गच्छ त्वं द्रौपदेयाश्च शकुनिं सौबलं जहि । रथानीकमहं रक्ष्ये पाञ्चालसहितोऽनघ ॥

gaccha tvaṁ draupadeyāś ca śakuniṁ saubalaṁ jahi । rathānīkam ahaṁ rakṣye pāñcālasahito ’nagha ॥

गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश्च सह त्वया । पादाताश्च त्रिसाहस्राः शकुनिं सौबलं जहि ॥

gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaś ca saha tvayā । pādātāś ca trisāhasrāḥ śakuniṁ saubalaṁ jahi ॥

ततो गजाः सप्तशताश्चापपाणिभिरास्थिताः । पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश्च वीर्यवान् ॥

tato gajāḥ saptaśatāś cāpapāṇibhir āsthitāḥ । pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaś ca vīryavān ॥

पादाताश्च त्रिसाहस्रा द्रौपदेयाश्च सर्वशः । रणे ह्यभ्यद्रवंस्ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम् ॥

pādātāś ca trisāhasrā draupadeyāś ca sarvaśaḥ । raṇe hy abhyadravaṁs te tu śakuniṁ yuddhadurmadam ॥

ततस्तु सौबलो राजन्नभ्यतिक्रम्य पाण्डवान् । जघान पृष्ठतः सेनां जयगृध्रः प्रतापवान् ॥

tatas tu saubalo rājann abhyatikramya pāṇḍavān । jaghāna pr̥ṣṭhataḥ senāṁ jayagr̥dhraḥ pratāpavān ॥

अश्वारोहास्तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम् । प्राविशन्सौबलानीकमभ्यतिक्रम्य तान्रथान् ॥

aśvārohās tu saṁrabdhāḥ pāṇḍavānāṁ tarasvinām । prāviśan saubalānīkam abhyatikramya tān rathān ॥

ते तत्र सादिनः शूराः सौबलस्य महद्बलम् । गजमध्येऽवतिष्ठन्तः शरवर्षैरवाकिरन् ॥

te tatra sādinaḥ śūrāḥ saubalasya mahad balam । gajamadhye ’vatiṣṭhantaḥ śaravarṣair avākiran ॥

तदुद्यतगदाप्रासमकापुरुषसेवितम् । प्रावर्तत महद्युद्धं राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

tad udyatagadāprāsam akāpuruṣasevitam । prāvartata mahad yuddhaṁ rājan durmantrite tava ॥

उपारमन्त ज्याशब्दाः प्रेक्षका रथिनोऽभवन् । न हि स्वेषां परेषां वा विशेषः प्रत्यदृश्यत ॥

upāramanta jyāśabdāḥ prekṣakā rathino ’bhavan । na hi sveṣāṁ pareṣāṁ vā viśeṣaḥ pratyadr̥śyata ॥

शूरबाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ । ज्योतिषामिव संपातमपश्यन्कुरुपाण्डवाः ॥

śūrabāhuvisr̥ṣṭānāṁ śaktīnāṁ bharatarṣabha । jyotiṣām iva saṁpātam apaśyan kurupāṇḍavāḥ ॥

ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च तत्र तत्र विशां पते । संपतन्तीभिराकाशमावृतं बह्वशोभत ॥

r̥ṣṭibhir vimalābhiś ca tatra tatra viśāṁ pate । saṁpatantībhir ākāśam āvr̥taṁ bahv aśobhata ॥

प्रासानां पततां राजन्रूपमासीत्समन्ततः । शलभानामिवाकाशे तदा भरतसत्तम ॥

prāsānāṁ patatāṁ rājan rūpam āsīt samantataḥ । śalabhānām ivākāśe tadā bharatasattama ॥

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर्नियन्तृभिः । हयाः परिपतन्ति स्म शतशोऽथ सहस्रशः ॥

rudhirokṣitasarvāṅgā vipraviddhair niyantr̥bhiḥ । hayāḥ paripatanti sma śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

अन्योन्यपरिपिष्टाश्च समासाद्य परस्परम् । अविक्षताः स्म दृश्यन्ते वमन्तो रुधिरं मुखैः ॥

anyonyaparipiṣṭāś ca samāsādya parasparam । avikṣatāḥ sma dr̥śyante vamanto rudhiraṁ mukhaiḥ ॥

ततोऽभवत्तमो घोरं सैन्येन रजसा वृते । तानपाक्रमतोऽद्राक्षं तस्माद्देशादरिंदमान् । अश्वान्राजन्मनुष्यांश्च रजसा संवृते सति ॥

tato ’bhavat tamo ghoraṁ sainyena rajasā vr̥te । tān apākramato ’drākṣaṁ tasmād deśād ariṁdamān । aśvān rājan manuṣyāṁś ca rajasā saṁvr̥te sati ॥

भूमौ निपतिताश्चान्ये वमन्तो रुधिरं बहु । केशाकेशिसमालग्ना न शेकुश्चेष्टितुं जनाः ॥

bhūmau nipatitāś cānye vamanto rudhiraṁ bahu । keśākeśisamālagnā na śekuś ceṣṭituṁ janāḥ ॥

अन्योन्यमश्वपृष्ठेभ्यो विकर्षन्तो महाबलाः । मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुरितरेतरम् । अश्वैश्च व्यपकृष्यन्त बहवोऽत्र गतासवः ॥

anyonyam aśvapr̥ṣṭhebhyo vikarṣanto mahābalāḥ । mallā iva samāsādya nijaghnur itaretaram । aśvaiś ca vyapakr̥ṣyanta bahavo ’tra gatāsavaḥ ॥

भूमौ निपतिताश्चान्ये बहवो विजयैषिणः । तत्र तत्र व्यदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः ॥

bhūmau nipatitāś cānye bahavo vijayaiṣiṇaḥ । tatra tatra vyadr̥śyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ ॥

रक्तोक्षितैश्छिन्नभुजैरपकृष्टशिरोरुहैः । व्यदृश्यत मही कीर्णा शतशोऽथ सहस्रशः ॥

raktokṣitaiś chinnabhujair apakr̥ṣṭaśiroruhaiḥ । vyadr̥śyata mahī kīrṇā śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

दूरं न शक्यं तत्रासीद्गन्तुमश्वेन केनचित् । साश्वारोहैर्हतैरश्वैरावृते वसुधातले ॥

dūraṁ na śakyaṁ tatrāsīd gantum aśvena kena cit । sāśvārohair hatair aśvair āvr̥te vasudhātale ॥

रुधिरोक्षितसंनाहैरात्तशस्त्रैरुदायुधैः । नानाप्रहरणैर्घोरैः परस्परवधैषिभिः । सुसंनिकृष्टैः संग्रामे हतभूयिष्ठसैनिकैः ॥

rudhirokṣitasaṁnāhair āttaśastrair udāyudhaiḥ । nānāpraharaṇair ghoraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ । susaṁnikr̥ṣṭaiḥ saṁgrāme hatabhūyiṣṭhasainikaiḥ ॥

स मुहूर्तं ततो युद्ध्वा सौबलोऽथ विशां पते । षट्सहस्रैर्हयैः शिष्टैरपायाच्छकुनिस्ततः ॥

sa muhūrtaṁ tato yuddhvā saubalo ’tha viśāṁ pate । ṣaṭsahasrair hayaiḥ śiṣṭair apāyāc chakunis tataḥ ॥

तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम् । षट्सहस्रैर्हयैः शिष्टैरपायाच्छ्रान्तवाहनम् ॥

tathaiva pāṇḍavānīkaṁ rudhireṇa samukṣitam । ṣaṭsahasrair hayaiḥ śiṣṭair apāyāc chrāntavāhanam ॥

अश्वारोहास्तु पाण्डूनामब्रुवन्रुधिरोक्षिताः । सुसंनिकृष्टाः संग्रामे भूयिष्ठं त्यक्तजीविताः ॥

aśvārohās tu pāṇḍūnām abruvan rudhirokṣitāḥ । susaṁnikr̥ṣṭāḥ saṁgrāme bhūyiṣṭhaṁ tyaktajīvitāḥ ॥

नेह शक्यं रथैर्योद्धुं कुत एव महागजैः । रथानेव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरानपि ॥

neha śakyaṁ rathair yoddhuṁ kuta eva mahāgajaiḥ । rathān eva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarān api ॥

प्रतियातो हि शकुनिः स्वमनीकमवस्थितः । न पुनः सौबलो राजा युद्धमभ्यागमिष्यति ॥

pratiyāto hi śakuniḥ svam anīkam avasthitaḥ । na punaḥ saubalo rājā yuddham abhyāgamiṣyati ॥

ततस्तु द्रौपदेयाश्च ते च मत्ता महाद्विपाः । प्रययुर्यत्र पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नो महारथः ॥

tatas tu draupadeyāś ca te ca mattā mahādvipāḥ । prayayur yatra pāñcālyo dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ ॥

सहदेवोऽपि कौरव्य रजोमेघे समुत्थिते । एकाकी प्रययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥

sahadevo ’pi kauravya rajomeghe samutthite । ekākī prayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

ततस्तेषु प्रयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः । पार्श्वतोऽभ्यहनत्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम् ॥

tatas teṣu prayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ । pārśvato ’bhyahanat kruddho dhr̥ṣṭadyumnasya vāhinīm ॥

तत्पुनस्तुमुलं युद्धं प्राणांस्त्यक्त्वाभ्यवर्तत । तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम् ॥

tat punas tumulaṁ yuddhaṁ prāṇāṁs tyaktvābhyavartata । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca parasparavadhaiṣiṇām ॥

ते ह्यन्योन्यमवेक्षन्त तस्मिन्वीरसमागमे । योधाः पर्यपतन्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥

te hy anyonyam avekṣanta tasmin vīrasamāgame । yodhāḥ paryapatan rājañ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

असिभिश्छिद्यमानानां शिरसां लोकसंक्षये । प्रादुरासीन्महाशब्दस्तालानां पततामिव ॥

asibhiś chidyamānānāṁ śirasāṁ lokasaṁkṣaye । prādurāsīn mahāśabdas tālānāṁ patatām iva ॥

विमुक्तानां शरीराणां भिन्नानां पततां भुवि । सायुधानां च बाहूनामुरूणां च विशां पते । आसीत्कटकटाशब्दः सुमहान्रोमहर्षणः ॥

vimuktānāṁ śarīrāṇāṁ bhinnānāṁ patatāṁ bhuvi । sāyudhānāṁ ca bāhūnām urūṇāṁ ca viśāṁ pate । āsīt kaṭakaṭāśabdaḥ sumahān romaharṣaṇaḥ ॥

निघ्नन्तो निशितैः शस्त्रैर्भ्रातॄन्पुत्रान्सखीनपि । योधाः परिपतन्ति स्म यथामिषकृते खगाः ॥

nighnanto niśitaiḥ śastrair bhrātr̥̄n putrān sakhīn api । yodhāḥ paripatanti sma yathāmiṣakr̥te khagāḥ ॥

अन्योन्यं प्रतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति न्यघ्नन्सहस्रशः ॥

anyonyaṁ pratisaṁrabdhāḥ samāsādya parasparam । ahaṁ pūrvam ahaṁ pūrvam iti nyaghnan sahasraśaḥ ॥

संघातैरासनभ्रष्टैरश्वारोहैर्गतासुभिः । हयाः परिपतन्ति स्म शतशोऽथ सहस्रशः ॥

saṁghātair āsanabhraṣṭair aśvārohair gatāsubhiḥ । hayāḥ paripatanti sma śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

स्फुरतां प्रतिपिष्टानामश्वानां शीघ्रसारिणाम् । स्तनतां च मनुष्याणां संनद्धानां विशां पते ॥

sphuratāṁ pratipiṣṭānām aśvānāṁ śīghrasāriṇām । stanatāṁ ca manuṣyāṇāṁ saṁnaddhānāṁ viśāṁ pate ॥

शक्त्यृष्टिप्रासशब्दश्च तुमुलः समजायत । भिन्दतां परमर्माणि राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

śaktyr̥ṣṭiprāsaśabdaś ca tumulaḥ samajāyata । bhindatāṁ paramarmāṇi rājan durmantrite tava ॥

श्रमाभिभूताः संरब्धाः श्रान्तवाहाः पिपासिताः । विक्षताश्च शितैः शस्त्रैरभ्यवर्तन्त तावकाः ॥

śramābhibhūtāḥ saṁrabdhāḥ śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ । vikṣatāś ca śitaiḥ śastrair abhyavartanta tāvakāḥ ॥

मत्ता रुधिरगन्धेन बहवोऽत्र विचेतसः । जघ्नुः परान्स्वकांश्चैव प्राप्तान्प्राप्ताननन्तरान् ॥

mattā rudhiragandhena bahavo ’tra vicetasaḥ । jaghnuḥ parān svakāṁś caiva prāptān prāptān anantarān ॥

बहवश्च गतप्राणाः क्षत्रिया जयगृद्धिनः । भूमावभ्यपतन्राजञ्शरवृष्टिभिरावृताः ॥

bahavaś ca gataprāṇāḥ kṣatriyā jayagr̥ddhinaḥ । bhūmāv abhyapatan rājañ śaravr̥ṣṭibhir āvr̥tāḥ ॥

वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मोदनेऽहनि । आसीद्बलक्षयो घोरस्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥

vr̥kagr̥dhraśr̥gālānāṁ tumule modane ’hani । āsīd balakṣayo ghoras tava putrasya paśyataḥ ॥

नराश्वकायसंछन्ना भूमिरासीद्विशां पते । रुधिरोदकचित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी ॥

narāśvakāyasaṁchannā bhūmir āsīd viśāṁ pate । rudhirodakacitrā ca bhīrūṇāṁ bhayavardhinī ॥

असिभिः पट्टिशैः शूलैस्तक्षमाणाः पुनः पुनः । तावकाः पाण्डवाश्चैव नाभ्यवर्तन्त भारत ॥

asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlais takṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ । tāvakāḥ pāṇḍavāś caiva nābhyavartanta bhārata ॥

प्रहरन्तो यथाशक्ति यावत्प्राणस्य धारणम् । योधाः परिपतन्ति स्म वमन्तो रुधिरं व्रणैः ॥

praharanto yathāśakti yāvat prāṇasya dhāraṇam । yodhāḥ paripatanti sma vamanto rudhiraṁ vraṇaiḥ ॥

शिरो गृहीत्वा केशेषु कबन्धः समदृश्यत । उद्यम्य निशितं खड्गं रुधिरेण समुक्षितम् ॥

śiro gr̥hītvā keśeṣu kabandhaḥ samadr̥śyata । udyamya niśitaṁ khaḍgaṁ rudhireṇa samukṣitam ॥

अथोत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु जनाधिप । तथा रुधिरगन्धेन योधाः कश्मलमाविशन् ॥

athotthiteṣu bahuṣu kabandheṣu janādhipa । tathā rudhiragandhena yodhāḥ kaśmalam āviśan ॥

मन्दीभूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद्बलम् । अल्पावशिष्टैस्तुरगैरभ्यवर्तत सौबलः ॥

mandībhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṁ mahad balam । alpāvaśiṣṭais turagair abhyavartata saubalaḥ ॥

ततोऽभ्यधावंस्त्वरिताः पाण्डवा जयगृद्धिनः । पदातयश्च नागाश्च सादिनश्चोद्यतायुधाः ॥

tato ’bhyadhāvaṁs tvaritāḥ pāṇḍavā jayagr̥ddhinaḥ । padātayaś ca nāgāś ca sādinaś codyatāyudhāḥ ॥

कोष्टकीकृत्य चाप्येनं परिक्षिप्य च सर्वशः । शस्त्रैर्नानाविधैर्जघ्नुर्युद्धपारं तितीर्षवः ॥

koṣṭakīkr̥tya cāpy enaṁ parikṣipya ca sarvaśaḥ । śastrair nānāvidhair jaghnur yuddhapāraṁ titīrṣavaḥ ॥

त्वदीयास्तांस्तु संप्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान् । साश्वपत्तिद्विपरथाः पाण्डवानभिदुद्रुवुः ॥

tvadīyās tāṁs tu saṁprekṣya sarvataḥ samabhidrutān । sāśvapattidviparathāḥ pāṇḍavān abhidudruvuḥ ॥

केचित्पदातयः पद्भिर्मुष्टिभिश्च परस्परम् । निजघ्नुः समरे शूराः क्षीणशस्त्रास्ततोऽपतन् ॥

ke cit padātayaḥ padbhir muṣṭibhiś ca parasparam । nijaghnuḥ samare śūrāḥ kṣīṇaśastrās tato ’patan ॥

रथेभ्यो रथिनः पेतुर्द्विपेभ्यो हस्तिसादिनः । विमानेभ्य इव भ्रष्टाः सिद्धाः पुण्यक्षयाद्यथा ॥

rathebhyo rathinaḥ petur dvipebhyo hastisādinaḥ । vimānebhya iva bhraṣṭāḥ siddhāḥ puṇyakṣayād yathā ॥

एवमन्योन्यमायस्ता योधा जघ्नुर्महामृधे । पितॄन्भ्रातॄन्वयस्यांश्च पुत्रानपि तथापरे ॥

evam anyonyam āyastā yodhā jaghnur mahāmr̥dhe । pitr̥̄n bhrātr̥̄n vayasyāṁś ca putrān api tathāpare ॥

एवमासीदमर्यादं युद्धं भरतसत्तम । प्रासासिबाणकलिले वर्तमाने सुदारुणे ॥

evam āsīd amaryādaṁ yuddhaṁ bharatasattama । prāsāsibāṇakalile vartamāne sudāruṇe ॥