Adhyāya 2

वैशंपायन उवाच । विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । visr̥ṣṭāsv atha nārīṣu dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । vilalāpa mahārāja duḥkhād duḥkhataraṁ gataḥ ॥

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनः पुनः । विचिन्त्य च महाराज ततो वचनमब्रवीत् ॥

sadhūmam iva niḥśvasya karau dhunvan punaḥ punaḥ । vicintya ca mahārāja tato vacanam abravīt ॥

अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे । क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै ॥

aho bata mahad duḥkhaṁ yad ahaṁ pāṇḍavān raṇe । kṣemiṇaś cāvyayāṁś caiva tvattaḥ sūta śr̥ṇomi vai ॥

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम । यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा ॥

vajrasāramayaṁ nūnaṁ hr̥dayaṁ sudr̥ḍhaṁ mama । yac chrutvā nihatān putrān dīryate na sahasradhā ॥

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च संजय । अद्य श्रुत्वा हतान्पुत्रान्भृशं मे दीर्यते मनः ॥

cintayitvā vacas teṣāṁ bālakrīḍāṁ ca saṁjaya । adya śrutvā hatān putrān bhr̥śaṁ me dīryate manaḥ ॥

अन्धत्वाद्यदि तेषां तु न मे रूपनिदर्शनम् । पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता ॥

andhatvād yadi teṣāṁ tu na me rūpanidarśanam । putrasnehakr̥tā prītir nityam eteṣu dhāritā ॥

बालभावमतिक्रान्तान्यौवनस्थांश्च तानहम् । मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तथानघ ॥

bālabhāvam atikrāntān yauvanasthāṁś ca tān aham । madhyaprāptāṁs tathā śrutvā hr̥ṣṭa āsaṁ tathānagha ॥

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हृतैश्वर्यान्हृतौजसः । न लभे वै क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः ॥

tān adya nihatāñ śrutvā hr̥taiśvaryān hr̥taujasaḥ । na labhe vai kva cic chāntiṁ putrādhibhir abhiplutaḥ ॥

एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य सांप्रतम् । त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम् ॥

ehy ehi putra rājendra mamānāthasya sāṁpratam । tvayā hīno mahābāho kāṁ nu yāsyāmy ahaṁ gatim ॥

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा । अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्व नु गच्छसि ॥

gatir bhūtvā mahārāja jñātīnāṁ suhr̥dāṁ tathā । andhaṁ vr̥ddhaṁ ca māṁ vīra vihāya kva nu gacchasi ॥

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजन्सुमानिता । कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः ॥

sā kr̥pā sā ca te prītiḥ sā ca rājan sumānitā । kathaṁ vinihataḥ pārthaiḥ saṁyugeṣv aparājitaḥ ॥

कथं त्वं पृथिवीपालान्भुक्त्वा तात समागतान् । शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा ॥

kathaṁ tvaṁ pr̥thivīpālān bhuktvā tāta samāgatān । śeṣe vinihato bhūmau prākr̥taḥ kunr̥po yathā ॥

को नु मामुत्थितं काल्ये तात तातेति वक्ष्यति । महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत् ॥

ko nu mām utthitaṁ kālye tāta tāteti vakṣyati । mahārājeti satataṁ lokanātheti cāsakr̥t ॥

परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेनाक्लिन्नलोचनः । अनुशाधीति कौरव्य तत्साधु वद मे वचः ॥

pariṣvajya ca māṁ kaṇṭhe snehenāklinnalocanaḥ । anuśādhīti kauravya tat sādhu vada me vacaḥ ॥

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक । भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा ॥

nanu nāmāham aśrauṣaṁ vacanaṁ tava putraka । bhūyasī mama pr̥thvīyaṁ yathā pārthasya no tathā ॥

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः । भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजोऽथ बाह्लिकः ॥

bhagadattaḥ kr̥paḥ śalya āvantyo ’tha jayadrathaḥ । bhūriśravāḥ somadatto mahārājo ’tha bāhlikaḥ ॥

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः । बृहद्बलश्च काशीशः शकुनिश्चापि सौबलः ॥

aśvatthāmā ca bhojaś ca māgadhaś ca mahābalaḥ । br̥hadbalaś ca kāśīśaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ ॥

म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह । सुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा ॥

mlecchāś ca bahusāhasrāḥ śakāś ca yavanaiḥ saha । sudakṣiṇaś ca kāmbojas trigartādhipatis tathā ॥

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः । श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान् ॥

bhīṣmaḥ pitāmahaś caiva bhāradvājo ’tha gautamaḥ । śrutāyuś cācyutāyuś ca śatāyuś cāpi vīryavān ॥

जलसंधोऽथार्श्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः । अलंबुसो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः ॥

jalasaṁdho ’thārśyaśr̥ṅgī rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ । alaṁbuso mahābāhuḥ subāhuś ca mahārathaḥ ॥

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम । मदर्थमुद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा रणे प्रभो ॥

ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama । madartham udyatāḥ sarve prāṇāṁs tyaktvā raṇe prabho ॥

येषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः । योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः ॥

yeṣāṁ madhye sthito yuddhe bhrātr̥bhiḥ parivāritaḥ । yodhayiṣyāmy ahaṁ pārthān pāñcālāṁś caiva sarvaśaḥ ॥

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे । सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम् ॥

cedīṁś ca nr̥paśārdūla draupadeyāṁś ca saṁyuge । sātyakiṁ kuntibhojaṁ ca rākṣasaṁ ca ghaṭotkacam ॥

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणे । समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम् । किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः ॥

eko ’py eṣāṁ mahārāja samarthaḥ saṁnivāraṇe । samare pāṇḍaveyānāṁ saṁkruddho hy abhidhāvatām । kiṁ punaḥ sahitā vīrāḥ kr̥tavairāś ca pāṇḍavaiḥ ॥

अथ वा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः । योत्स्यन्ति सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे ॥

atha vā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ । yotsyanti saha rājendra haniṣyanti ca tān mr̥dhe ॥

कर्णस्त्वेको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान् । ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने ॥

karṇas tv eko mayā sārdhaṁ nihaniṣyati pāṇḍavān । tato nr̥patayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane ॥

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः । न स संनह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः ॥

yaś ca teṣāṁ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ । na sa saṁnahyate rājann iti mām abravīd vacaḥ ॥

तस्याहं वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ । युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्मृधे ॥

tasyāhaṁ vadataḥ sūta bahuśo mama saṁnidhau । yuktito hy anupaśyāmi nihatān pāṇḍavān mr̥dhe ॥

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः । व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः ॥

teṣāṁ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ । vyāyacchamānāḥ samare kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् । शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम् ॥

bhīṣmaś ca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān । śikhaṇḍinaṁ samāsādya mr̥gendra iva jambukam ॥

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः । निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद्भागधेयतः ॥

droṇaś ca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥ । nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṁkhye kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्च संयुगे । बाह्लीकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः ॥

bhūriśravā hato yatra somadattaś ca saṁyuge । bāhlīkaś ca mahārāja kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसंधश्च कौरवः । श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः ॥

sudakṣiṇo hato yatra jalasaṁdhaś ca kauravaḥ । śrutāyuś cācyutāyuś ca kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः । आवन्त्यो निहतो यत्र त्रिगर्तश्च जनाधिपः । संशप्तकाश्च बहवः किमन्यद्भागधेयतः ॥

br̥hadbalo hato yatra māgadhaś ca mahābalaḥ । āvantyo nihato yatra trigartaś ca janādhipaḥ । saṁśaptakāś ca bahavaḥ kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

अलंबुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः । आर्श्यशृङ्गश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः ॥

alaṁbusas tathā rājan rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ । ārśyaśr̥ṅgaś ca nihataḥ kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः । म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः ॥

nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥ । mlecchāś ca bahusāhasrāḥ kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः । निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः ॥

śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaś ca mahābalaḥ । nihataḥ sabalo vīraḥ kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः । निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः ॥

rājāno rājaputrāś ca śūrāḥ parighabāhavaḥ । nihatā bahavo yatra kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र संजय । निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः ॥

nānādeśasamāvr̥ttāḥ kṣatriyā yatra saṁjaya । nihatāḥ samare sarve kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः । वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः ॥

putrāś ca me vinihatāḥ pautrāś caiva mahābalāḥ । vayasyā bhrātaraś caiva kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः । यश्च भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः ॥

bhāgadheyasamāyukto dhruvam utpadyate naraḥ । yaś ca bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṁ prāpnuyān naraḥ ॥

अहं वियुक्तः स्वैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह संजय । कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः ॥

ahaṁ viyuktaḥ svair bhāgyaiḥ putraiś caiveha saṁjaya । katham adya bhaviṣyāmi vr̥ddhaḥ śatruvaśaṁ gataḥ ॥

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो । सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये ॥

nānyad atra paraṁ manye vanavāsād r̥te prabho । so ’haṁ vanaṁ gamiṣyāmi nirbandhur jñātisaṁkṣaye ॥

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते । इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय ॥

na hi me ’nyad bhavec chreyo vanābhyupagamād r̥te । imām avasthāṁ prāptasya lūnapakṣasya saṁjaya ॥

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि । दुःशासनो विशस्तश्च विकर्णश्च महाबलः ॥

duryodhano hato yatra śalyaś ca nihato yudhi । duḥśāsano viśastaś ca vikarṇaś ca mahābalaḥ ॥

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम् । एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम ॥

kathaṁ hi bhīmasenasya śroṣye ’haṁ śabdam uttamam । ekena samare yena hataṁ putraśataṁ mama ॥

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च । दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः ॥

asakr̥d vadatas tasya duryodhanavadhena ca । duḥkhaśokābhisaṁtapto na śroṣye paruṣā giraḥ ॥

एवं स शोकसंतप्तः पार्थिवो हतबान्धवः । मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः ॥

evaṁ sa śokasaṁtaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥ । muhur muhur muhyamānaḥ putrādhibhir abhiplutaḥ ॥

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम् ॥

vilapya suciraṁ kālaṁ dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । dīrgham uṣṇaṁ ca niḥśvasya cintayitvā parābhavam ॥

दुःखेन महता राजा संतप्तो भरतर्षभ । पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम् ॥

duḥkhena mahatā rājā saṁtapto bharatarṣabha । punar gāvalgaṇiṁ sūtaṁ paryapr̥cchad yathātatham ॥

भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम् । सेनापतिं प्रणेतारं किमकुर्वत मामकाः ॥

bhīṣmadroṇau hatau śrutvā sūtaputraṁ ca pātitam । senāpatiṁ praṇetāraṁ kim akurvata māmakāḥ ॥

यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः । अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः ॥

yaṁ yaṁ senāpraṇetāraṁ yudhi kurvanti māmakāḥ । acireṇaiva kālena taṁ taṁ nighnanti pāṇḍavāḥ ॥

रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना । एवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम् ॥

raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṁ vaḥ kirīṭinā । evam eva hato droṇaḥ sarveṣām eva paśyatām ॥

एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान् । स राजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना ॥

evam eva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavān । sa rājakānāṁ sarveṣāṁ paśyatāṁ vaḥ kirīṭinā ॥

पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना । दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति ॥

pūrvam evāham ukto vai vidureṇa mahātmanā । duryodhanāparādhena prajeyaṁ vinaśiṣyati ॥

केचिन्न सम्यक्पश्यन्ति मूढाः सम्यक्तथापरे । तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म ह ॥

ke cin na samyak paśyanti mūḍhāḥ samyak tathāpare । tad idaṁ mama mūḍhasya tathābhūtaṁ vacaḥ sma ha ॥

यदब्रवीन्मे धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान् । तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः ॥

yad abravīn me dharmātmā viduro dīrghadarśivān । tat tathā samanuprāptaṁ vacanaṁ satyavādinaḥ ॥

दैवोपहतचित्तेन यन्मयापकृतं पुरा । अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः ॥

daivopahatacittena yan mayāpakr̥taṁ purā । anayasya phalaṁ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ ॥

को वा मुखमनीकानामासीत्कर्णे निपातिते । अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी ॥

ko vā mukham anīkānām āsīt karṇe nipātite । arjunaṁ vāsudevaṁ ca ko vā pratyudyayau rathī ॥

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे । वामं च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥

ke ’rakṣan dakṣiṇaṁ cakraṁ madrarājasya saṁyuge । vāmaṁ ca yoddhukāmasya ke vā vīrasya pr̥ṣṭhataḥ ॥

कथं च वः समेतानां मद्रराजो महाबलः । निहतः पाण्डवैः संख्ये पुत्रो वा मम संजय ॥

kathaṁ ca vaḥ sametānāṁ madrarājo mahābalaḥ । nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṁkhye putro vā mama saṁjaya ॥

ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम् । यथा च निहतः संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम ॥

brūhi sarvaṁ yathātattvaṁ bharatānāṁ mahākṣayam । yathā ca nihataḥ saṁkhye putro duryodhano mama ॥

पाञ्चालाश्च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः । धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ॥

pāñcālāś ca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ । dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ ॥

पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ सात्वतौ युधि । कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः ॥

pāṇḍavāś ca yathā muktās tathobhau sātvatau yudhi । kr̥paś ca kr̥tavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ ॥

यद्यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च सांप्रतम् । अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि संजय ॥

yad yathā yādr̥śaṁ caiva yuddhaṁ vr̥ttaṁ ca sāṁpratam । akhilaṁ śrotum icchāmi kuśalo hy asi saṁjaya ॥