Adhyāya 1

जनमेजय उवाच । एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिना । अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै द्विज ॥

janamejaya uvāca । evaṁ nipātite karṇe samare savyasācinā । alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kim akurvata vai dvija ॥

उदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयोधनः । पाण्डवैः प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरवः ॥

udīryamāṇaṁ ca balaṁ dr̥ṣṭvā rājā suyodhanaḥ । pāṇḍavaiḥ prāptakālaṁ ca kiṁ prāpadyata kauravaḥ ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम । न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥

etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ tad ācakṣva dvijottama । na hi tr̥pyāmi pūrveṣāṁ śr̥ṇvānaś caritaṁ mahat ॥

वैशंपायन उवाच । ततः कर्णे हते राजन्धार्तराष्ट्रः सुयोधनः । भृशं शोकार्णवे मग्नो निराशः सर्वतोऽभवत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ karṇe hate rājan dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ । bhr̥śaṁ śokārṇave magno nirāśaḥ sarvato ’bhavat ॥

हा कर्ण हा कर्ण इति शोचमानः पुनः पुनः । कृच्छ्रात्स्वशिबिरं प्रायाद्धतशेषैर्नृपैः सह ॥

hā karṇa hā karṇa iti śocamānaḥ punaḥ punaḥ । kr̥cchrāt svaśibiraṁ prāyād dhataśeṣair nr̥paiḥ saha ॥

स समाश्वास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः । राजभिर्नालभच्छर्म सूतपुत्रवधं स्मरन् ॥

sa samāśvāsyamāno ’pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ । rājabhir nālabhac charma sūtaputravadhaṁ smaran ॥

स दैवं बलवन्मत्वा भवितव्यं च पार्थिवः । संग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्धाय निर्ययौ ॥

sa daivaṁ balavan matvā bhavitavyaṁ ca pārthivaḥ । saṁgrāme niścayaṁ kr̥tvā punar yuddhāya niryayau ॥

शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद्राजपुंगवः । रणाय निर्ययौ राजा हतशेषैर्नृपैः सह ॥

śalyaṁ senāpatiṁ kr̥tvā vidhivad rājapuṁgavaḥ । raṇāya niryayau rājā hataśeṣair nr̥paiḥ saha ॥

ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः । बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम् ॥

tataḥ sutumulaṁ yuddhaṁ kurupāṇḍavasenayoḥ । babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam ॥

ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे । पाण्डुसैन्यस्य मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः ॥

tataḥ śalyo mahārāja kr̥tvā kadanam āhave । pāṇḍusainyasya madhyāhne dharmarājena pātitaḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात् । अपसृत्य ह्रदं घोरं विवेश रिपुजाद्भयात् ॥

tato duryodhano rājā hatabandhū raṇājirāt । apasr̥tya hradaṁ ghoraṁ viveśa ripujād bhayāt ॥

अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैः । ह्रदादाहूय योगेन भीमसेनेन पातितः ॥

athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ । hradād āhūya yogena bhīmasenena pātitaḥ ॥

तस्मिन्हते महेष्वासे हतशिष्टास्त्रयो रथाः । संरभान्निशि राजेन्द्र जघ्नुः पाञ्चालसैनिकान् ॥

tasmin hate maheṣvāse hataśiṣṭās trayo rathāḥ । saṁrabhān niśi rājendra jaghnuḥ pāñcālasainikān ॥

ततः पूर्वाह्णसमये शिबिरादेत्य संजयः । प्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वितः ॥

tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirād etya saṁjayaḥ । praviveśa purīṁ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ ॥

प्रविश्य च पुरं तूर्णं भुजावुच्छ्रित्य दुःखितः । वेपमानस्ततो राज्ञः प्रविवेश निवेशनम् ॥

praviśya ca puraṁ tūrṇaṁ bhujāv ucchritya duḥkhitaḥ । vepamānas tato rājñaḥ praviveśa niveśanam ॥

रुरोद च नरव्याघ्र हा राजन्निति दुःखितः । अहो बत विविग्नाः स्म निधनेन महात्मनः ॥

ruroda ca naravyāghra hā rājann iti duḥkhitaḥ । aho bata vivignāḥ sma nidhanena mahātmanaḥ ॥

अहो सुबलवान्कालो गतिश्च परमा तथा । शक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्रावध्यन्त पार्थिवाः ॥

aho subalavān kālo gatiś ca paramā tathā । śakratulyabalāḥ sarve yatrāvadhyanta pārthivāḥ ॥

दृष्ट्वैव च पुरो राजञ्जनः सर्वः स संजयम् । प्ररुरोद भृशोद्विग्नो हा राजन्निति सस्वरम् ॥

dr̥ṣṭvaiva ca puro rājañ janaḥ sarvaḥ sa saṁjayam । praruroda bhr̥śodvigno hā rājann iti sasvaram ॥

आकुमारं नरव्याघ्र तत्पुरं वै समन्ततः । आर्तनादं महच्चक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपम् ॥

ākumāraṁ naravyāghra tat puraṁ vai samantataḥ । ārtanādaṁ mahac cakre śrutvā vinihataṁ nr̥pam ॥

धावतश्चाप्यपश्यच्च तत्र त्रीन्पुरुषर्षभान् । नष्टचित्तानिवोन्मत्ताञ्शोकेन भृशपीडितान् ॥

dhāvataś cāpy apaśyac ca tatra trīn puruṣarṣabhān । naṣṭacittān ivonmattāñ śokena bhr̥śapīḍitān ॥

तथा स विह्वलः सूतः प्रविश्य नृपतिक्षयम् । ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ॥

tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nr̥patikṣayam । dadarśa nr̥patiśreṣṭhaṁ prajñācakṣuṣam īśvaram ॥

दृष्ट्वा चासीनमनघं समन्तात्परिवारितम् । स्नुषाभिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च ॥

dr̥ṣṭvā cāsīnam anaghaṁ samantāt parivāritam । snuṣābhir bharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca ॥

तथान्यैश्च सुहृद्भिश्च ज्ञातिभिश्च हितैषिभिः । तमेव चार्थं ध्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति ॥

tathānyaiś ca suhr̥dbhiś ca jñātibhiś ca hitaiṣibhiḥ । tam eva cārthaṁ dhyāyantaṁ karṇasya nidhanaṁ prati ॥

रुदन्नेवाब्रवीद्वाक्यं राजानं जनमेजय । नातिहृष्टमनाः सूतो बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥

rudann evābravīd vākyaṁ rājānaṁ janamejaya । nātihr̥ṣṭamanāḥ sūto bāṣpasaṁdigdhayā girā ॥

संजयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभ । मद्राधिपो हतः शल्यः शकुनिः सौबलस्तथा । उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यो दृढविक्रमः ॥

saṁjayo ’haṁ naravyāghra namas te bharatarṣabha । madrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalas tathā । ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dr̥ḍhavikramaḥ ॥

संशप्तका हताः सर्वे काम्बोजाश्च शकैः सह । म्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च यवनाश्च निपातिताः ॥

saṁśaptakā hatāḥ sarve kāmbojāś ca śakaiḥ saha । mlecchāś ca pārvatīyāś ca yavanāś ca nipātitāḥ ॥

प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशः । उदीच्या निहताः सर्वे प्रतीच्याश्च नराधिप । राजानो राजपुत्राश्च सर्वतो निहता नृप ॥

prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ । udīcyā nihatāḥ sarve pratīcyāś ca narādhipa । rājāno rājaputrāś ca sarvato nihatā nr̥pa ॥

दुर्योधनो हतो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन च । भग्नसक्थो महाराज शेते पांसुषु रूषितः ॥

duryodhano hato rājan yathoktaṁ pāṇḍavena ca । bhagnasaktho mahārāja śete pāṁsuṣu rūṣitaḥ ॥

धृष्टद्युम्नो हतो राजञ्शिखण्डी चापराजितः । उत्तमौजा युधामन्युस्तथा राजन्प्रभद्रकाः ॥

dhr̥ṣṭadyumno hato rājañ śikhaṇḍī cāparājitaḥ । uttamaujā yudhāmanyus tathā rājan prabhadrakāḥ ॥

पाञ्चालाश्च नरव्याघ्राश्चेदयश्च निषूदिताः । तव पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत । कर्णपुत्रो हतः शूरो वृषसेनो महाबलः ॥

pāñcālāś ca naravyāghrāś cedayaś ca niṣūditāḥ । tava putrā hatāḥ sarve draupadeyāś ca bhārata । karṇaputro hataḥ śūro vr̥ṣaseno mahābalaḥ ॥

नरा विनिहताः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः । रथिनश्च नरव्याघ्र हयाश्च निहता युधि ॥

narā vinihatāḥ sarve gajāś ca vinipātitāḥ । rathinaś ca naravyāghra hayāś ca nihatā yudhi ॥

किंचिच्छेषं च शिबिरं तावकानां कृतं विभो । पाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम् ॥

kiṁciccheṣaṁ ca śibiraṁ tāvakānāṁ kr̥taṁ vibho । pāṇḍavānāṁ ca śūrāṇāṁ samāsādya parasparam ॥

प्रायः स्त्रीशेषमभवज्जगत्कालेन मोहितम् । सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्तथा त्रयः ॥

prāyaḥ strīśeṣam abhavaj jagat kālena mohitam । sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrās tathā trayaḥ ॥

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः । कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः ॥

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo ’tha sātyakiḥ । kr̥paś ca kr̥tavarmā ca drauṇiś ca jayatāṁ varaḥ ॥

तवाप्येते महाराज रथिनो नृपसत्तम । अक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वर । एते शेषा महाराज सर्वेऽन्ये निधनं गताः ॥

tavāpy ete mahārāja rathino nr̥pasattama । akṣauhiṇīnāṁ sarvāsāṁ sametānāṁ janeśvara । ete śeṣā mahārāja sarve ’nye nidhanaṁ gatāḥ ॥

कालेन निहतं सर्वं जगद्वै भरतर्षभ । दुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा वैरस्य भारत ॥

kālena nihataṁ sarvaṁ jagad vai bharatarṣabha । duryodhanaṁ vai purataḥ kr̥tvā vairasya bhārata ॥

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । निपपात महाराज गतसत्त्वो महीतले ॥

etac chrutvā vacaḥ krūraṁ dhr̥tarāṣṭro janeśvaraḥ । nipapāta mahārāja gatasattvo mahītale ॥

तस्मिन्निपतिते भूमौ विदुरोऽपि महायशाः । निपपात महाराज राजव्यसनकर्शितः ॥

tasmin nipatite bhūmau viduro ’pi mahāyaśāḥ । nipapāta mahārāja rājavyasanakarśitaḥ ॥

गान्धारी च नृपश्रेष्ठ सर्वाश्च कुरुयोषितः । पतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा क्रूरं वचश्च ताः ॥

gāndhārī ca nr̥paśreṣṭha sarvāś ca kuruyoṣitaḥ । patitāḥ sahasā bhūmau śrutvā krūraṁ vacaś ca tāḥ ॥

निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदासीद्राजमण्डलम् । प्रलापयुक्ता महती कथा न्यस्ता पटे यथा ॥

niḥsaṁjñaṁ patitaṁ bhūmau tadāsīd rājamaṇḍalam । pralāpayuktā mahatī kathā nyastā paṭe yathā ॥

कृच्छ्रेण तु ततो राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः । शनैरलभत प्राणान्पुत्रव्यसनकर्शितः ॥

kr̥cchreṇa tu tato rājā dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ । śanair alabhata prāṇān putravyasanakarśitaḥ ॥

लब्ध्वा तु स नृपः संज्ञां वेपमानः सुदुःखितः । उदीक्ष्य च दिशः सर्वाः क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥

labdhvā tu sa nr̥paḥ saṁjñāṁ vepamānaḥ suduḥkhitaḥ । udīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṁ vākyam abravīt ॥

विद्वन्क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ । ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर्हीनस्य सर्वशः । एवमुक्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निपपात ह ॥

vidvan kṣattar mahāprājña tvaṁ gatir bharatarṣabha । mamānāthasya subhr̥śaṁ putrair hīnasya sarvaśaḥ । evam uktvā tato bhūyo visaṁjño nipapāta ha ॥

तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचन । शीतैस्तु सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्यजनैरपि ॥

taṁ tathā patitaṁ dr̥ṣṭvā bāndhavā ye ’sya ke cana । śītais tu siṣicus toyair vivyajur vyajanair api ॥

स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो महीपतिः । तूष्णीं दध्यौ महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितः । निःश्वसञ्जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तो विशां पते ॥

sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto mahīpatiḥ । tūṣṇīṁ dadhyau mahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ । niḥśvasañ jihmaga iva kumbhakṣipto viśāṁ pate ॥

संजयोऽप्यरुदत्तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरम् । तथा सर्वाः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशस्विनी ॥

saṁjayo ’py arudat tatra dr̥ṣṭvā rājānam āturam । tathā sarvāḥ striyaś caiva gāndhārī ca yaśasvinī ॥

ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत् । धृतराष्ट्रो नरव्याघ्रो मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ॥

tato dīrgheṇa kālena viduraṁ vākyam abravīt । dhr̥tarāṣṭro naravyāghro muhyamāno muhur muhuḥ ॥

गच्छन्तु योषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी । तथेमे सुहृदः सर्वे भ्रश्यते मे मनो भृशम् ॥

gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī । tatheme suhr̥daḥ sarve bhraśyate me mano bhr̥śam ॥

एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ताः स्त्रियो भरतर्षभ । विसर्जयामास शनैर्वेपमानः पुनः पुनः ॥

evam uktas tataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabha । visarjayām āsa śanair vepamānaḥ punaḥ punaḥ ॥

निश्चक्रमुस्ततः सर्वास्ताः स्त्रियो भरतर्षभ । सुहृदश्च ततः सर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरम् ॥

niścakramus tataḥ sarvās tāḥ striyo bharatarṣabha । suhr̥daś ca tataḥ sarve dr̥ṣṭvā rājānam āturam ॥

ततो नरपतिं तत्र लब्धसंज्ञं परंतप । अवेक्ष्य संजयो दीनो रोदमानं भृशातुरम् ॥

tato narapatiṁ tatra labdhasaṁjñaṁ paraṁtapa । avekṣya saṁjayo dīno rodamānaṁ bhr̥śāturam ॥

प्राञ्जलिर्निःश्वसन्तं च तं नरेन्द्रं मुहुर्मुहुः । समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च ॥

prāñjalir niḥśvasantaṁ ca taṁ narendraṁ muhur muhuḥ । samāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ca ॥