Adhyāya 19

संजय उवाच । संनिवृत्ते बलौघे तु शाल्वो म्लेच्छगणाधिपः । अभ्यवर्तत संक्रुद्धः पाण्डूनां सुमहद्बलम् ॥

saṁjaya uvāca । saṁnivr̥tte balaughe tu śālvo mlecchagaṇādhipaḥ । abhyavartata saṁkruddhaḥ pāṇḍūnāṁ sumahad balam ॥

आस्थाय सुमहानागं प्रभिन्नं पर्वतोपमम् । दृप्तमैरावतप्रख्यममित्रगणमर्दनम् ॥

āsthāya sumahānāgaṁ prabhinnaṁ parvatopamam । dr̥ptam airāvataprakhyam amitragaṇamardanam ॥

योऽसौ महाभद्रकुलप्रसूतः; सुपूजितो धार्तराष्ट्रेण नित्यम् । सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः; सदोपवाह्यः समरेषु राजन् ॥

yo ’sau mahābhadrakulaprasūtaḥ; supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam । sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ; sadopavāhyaḥ samareṣu rājan ॥

तमास्थितो राजवरो बभूव; यथोदयस्थः सविता क्षपान्ते । स तेन नागप्रवरेण राज;न्नभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान्समन्तात् । शितैः पृषत्कैर्विददार चापि; महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघोरैः ॥

tam āsthito rājavaro babhūva; yathodayasthaḥ savitā kṣapānte । sa tena nāgapravareṇa rājann; abhyudyayau pāṇḍusutān samantāt । śitaiḥ pr̥ṣatkair vidadāra cāpi; mahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ ॥

ततः शरान्वै सृजतो महारणे; योधांश्च राजन्नयतो यमाय । नास्यान्तरं ददृशुः स्वे परे वा; यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः ॥

tataḥ śarān vai sr̥jato mahāraṇe; yodhāṁś ca rājan nayato yamāya । nāsyāntaraṁ dadr̥śuḥ sve pare vā; yathā purā vajradharasya daityāḥ ॥

ते पाण्डवाः सोमकाः सृञ्जयाश्च; तमेव नागं ददृशुः समन्तात् । सहस्रशो वै विचरन्तमेकं; यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे ॥

te pāṇḍavāḥ somakāḥ sr̥ñjayāś ca; tam eva nāgaṁ dadr̥śuḥ samantāt । sahasraśo vai vicarantam ekaṁ; yathā mahendrasya gajaṁ samīpe ॥

संद्राव्यमाणं तु बलं परेषां; परीतकल्पं विबभौ समन्तात् । नैवावतस्थे समरे भृशं भया;द्विमर्दमानं तु परस्परं तदा ॥

saṁdrāvyamāṇaṁ tu balaṁ pareṣāṁ; parītakalpaṁ vibabhau samantāt । naivāvatasthe samare bhr̥śaṁ bhayād; vimardamānaṁ tu parasparaṁ tadā ॥

ततः प्रभग्ना सहसा महाचमूः; सा पाण्डवी तेन नराधिपेन । दिशश्चतस्रः सहसा प्रधाविता; गजेन्द्रवेगं तमपारयन्ती ॥

tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ; sā pāṇḍavī tena narādhipena । diśaś catasraḥ sahasā pradhāvitā; gajendravegaṁ tam apārayantī ॥

दृष्ट्वा च तां वेगवता प्रभग्नां; सर्वे त्वदीया युधि योधमुख्याः । अपूजयंस्तत्र नराधिपं तं; दध्मुश्च शङ्खाञ्शशिसंनिकाशान् ॥

dr̥ṣṭvā ca tāṁ vegavatā prabhagnāṁ; sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ । apūjayaṁs tatra narādhipaṁ taṁ; dadhmuś ca śaṅkhāñ śaśisaṁnikāśān ॥

श्रुत्वा निनादं त्वथ कौरवाणां; हर्षाद्विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः । सेनापतिः पाण्डवसृञ्जयानां; पाञ्चालपुत्रो न ममर्ष रोषात् ॥

śrutvā ninādaṁ tv atha kauravāṇāṁ; harṣād vimuktaṁ saha śaṅkhaśabdaiḥ । senāpatiḥ pāṇḍavasr̥ñjayānāṁ; pāñcālaputro na mamarṣa roṣāt ॥

ततस्तु तं वै द्विरदं महात्मा; प्रत्युद्ययौ त्वरमाणो जयाय । जम्भो यथा शक्रसमागमे वै; नागेन्द्रमैरावणमिन्द्रवाह्यम् ॥

tatas tu taṁ vai dviradaṁ mahātmā; pratyudyayau tvaramāṇo jayāya । jambho yathā śakrasamāgame vai; nāgendram airāvaṇam indravāhyam ॥

तमापतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा; पाञ्चालराजं युधि राजसिंहः । तं वै द्विपं प्रेषयामास तूर्णं; वधाय राजन्द्रुपदात्मजस्य ॥

tam āpatantaṁ sahasā tu dr̥ṣṭvā; pāñcālarājaṁ yudhi rājasiṁhaḥ । taṁ vai dvipaṁ preṣayām āsa tūrṇaṁ; vadhāya rājan drupadātmajasya ॥

स तं द्विपं सहसाभ्यापतन्त;मविध्यदर्कप्रतिमैः पृषत्कैः । कर्मारधौतैर्निशितैर्ज्वलद्भि;र्नाराचमुख्यैस्त्रिभिरुग्रवेगैः ॥

sa taṁ dvipaṁ sahasābhyāpatantam; avidhyad arkapratimaiḥ pr̥ṣatkaiḥ । karmāradhautair niśitair jvaladbhir; nārācamukhyais tribhir ugravegaiḥ ॥

ततोऽपरान्पञ्च शितान्महात्मा; नाराचमुख्यान्विससर्ज कुम्भे । स तैस्तु विद्धः परमद्विपो रणे; तदा परावृत्य भृशं प्रदुद्रुवे ॥

tato ’parān pañca śitān mahātmā; nārācamukhyān visasarja kumbhe । sa tais tu viddhaḥ paramadvipo raṇe; tadā parāvr̥tya bhr̥śaṁ pradudruve ॥

तं नागराजं सहसा प्रणुन्नं; विद्राव्यमाणं च निगृह्य शाल्वः । तोत्त्राङ्कुशैः प्रेषयामास तूर्णं; पाञ्चालराजस्य रथं प्रदिश्य ॥

taṁ nāgarājaṁ sahasā praṇunnaṁ; vidrāvyamāṇaṁ ca nigr̥hya śālvaḥ । tottrāṅkuśaiḥ preṣayām āsa tūrṇaṁ; pāñcālarājasya rathaṁ pradiśya ॥

दृष्ट्वापतन्तं सहसा तु नागं; धृष्टद्युम्नः स्वरथाच्छीघ्रमेव । गदां प्रगृह्याशु जवेन वीरो; भूमिं प्रपन्नो भयविह्वलाङ्गः ॥

dr̥ṣṭvāpatantaṁ sahasā tu nāgaṁ; dhr̥ṣṭadyumnaḥ svarathāc chīghram eva । gadāṁ pragr̥hyāśu javena vīro; bhūmiṁ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ ॥

स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं; साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य । उत्क्षिप्य हस्तेन तदा महाद्विपो; विपोथयामास वसुंधरातले ॥

sa taṁ rathaṁ hemavibhūṣitāṅgaṁ; sāśvaṁ sasūtaṁ sahasā vimr̥dya । utkṣipya hastena tadā mahādvipo; vipothayām āsa vasuṁdharātale ॥

पाञ्चालराजस्य सुतं स दृष्ट्वा; तदार्दितं नागवरेण तेन । तमभ्यधावत्सहसा जवेन; भीमः शिखण्डी च शिनेश्च नप्ता ॥

pāñcālarājasya sutaṁ sa dr̥ṣṭvā; tadārditaṁ nāgavareṇa tena । tam abhyadhāvat sahasā javena; bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineś ca naptā ॥

शरैश्च वेगं सहसा निगृह्य; तस्याभितोऽभ्यापततो गजस्य । स संगृहीतो रथिभिर्गजो वै; चचाल तैर्वार्यमाणश्च संख्ये ॥

śaraiś ca vegaṁ sahasā nigr̥hya; tasyābhito ’bhyāpatato gajasya । sa saṁgr̥hīto rathibhir gajo vai; cacāla tair vāryamāṇaś ca saṁkhye ॥

ततः पृषत्कान्प्रववर्ष राजा; सूर्यो यथा रश्मिजालं समन्तात् । तेनाशुगैर्वध्यमाना रथौघाः; प्रदुद्रुवुस्तत्र ततस्तु सर्वे ॥

tataḥ pr̥ṣatkān pravavarṣa rājā; sūryo yathā raśmijālaṁ samantāt । tenāśugair vadhyamānā rathaughāḥ; pradudruvus tatra tatas tu sarve ॥

तत्कर्म शाल्वस्य समीक्ष्य सर्वे; पाञ्चालमत्स्या नृप सृञ्जयाश्च । हाहाकारैर्नादयन्तः स्म युद्धे; द्विपं समन्ताद्रुरुधुर्नराग्र्याः ॥

tat karma śālvasya samīkṣya sarve; pāñcālamatsyā nr̥pa sr̥ñjayāś ca । hāhākārair nādayantaḥ sma yuddhe; dvipaṁ samantād rurudhur narāgryāḥ ॥

पाञ्चालराजस्त्वरितस्तु शूरो; गदां प्रगृह्याचलशृङ्गकल्पाम् । असंभ्रमं भारत शत्रुघाती; जवेन वीरोऽनुससार नागम् ॥

pāñcālarājas tvaritas tu śūro; gadāṁ pragr̥hyācalaśr̥ṅgakalpām । asaṁbhramaṁ bhārata śatrughātī; javena vīro ’nusasāra nāgam ॥

ततोऽथ नागं धरणीधराभं; मदं स्रवन्तं जलदप्रकाशम् । गदां समाविध्य भृशं जघान; पाञ्चालराजस्य सुतस्तरस्वी ॥

tato ’tha nāgaṁ dharaṇīdharābhaṁ; madaṁ sravantaṁ jaladaprakāśam । gadāṁ samāvidhya bhr̥śaṁ jaghāna; pāñcālarājasya sutas tarasvī ॥

स भिन्नकुम्भः सहसा विनद्य; मुखात्प्रभूतं क्षतजं विमुञ्चन् । पपात नागो धरणीधराभः; क्षितिप्रकम्पाच्चलितो यथाद्रिः ॥

sa bhinnakumbhaḥ sahasā vinadya; mukhāt prabhūtaṁ kṣatajaṁ vimuñcan । papāta nāgo dharaṇīdharābhaḥ; kṣitiprakampāc calito yathādriḥ ॥

निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे; हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये । स शाल्वराजस्य शिनिप्रवीरो; जहार भल्लेन शिरः शितेन ॥

nipātyamāne tu tadā gajendre; hāhākr̥te tava putrasya sainye । sa śālvarājasya śinipravīro; jahāra bhallena śiraḥ śitena ॥

हृतोत्तमाङ्गो युधि सात्वतेन; पपात भूमौ सह नागराज्ञा । यथाद्रिशृङ्गं सुमहत्प्रणुन्नं; वज्रेण देवाधिपचोदितेन ॥

hr̥tottamāṅgo yudhi sātvatena; papāta bhūmau saha nāgarājñā । yathādriśr̥ṅgaṁ sumahat praṇunnaṁ; vajreṇa devādhipacoditena ॥