Adhyāya 20

संजय उवाच । तस्मिंस्तु निहते शूरे शाल्वे समितिशोभने । तवाभज्यद्बलं वेगाद्वातेनेव महाद्रुमः ॥

saṁjaya uvāca । tasmiṁs tu nihate śūre śālve samitiśobhane । tavābhajyad balaṁ vegād vāteneva mahādrumaḥ ॥

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कृतवर्मा महारथः । दधार समरे शूरः शत्रुसैन्यं महाबलः ॥

tat prabhagnaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā kr̥tavarmā mahārathaḥ । dadhāra samare śūraḥ śatrusainyaṁ mahābalaḥ ॥

संनिवृत्तास्तु ते शूरा दृष्ट्वा सात्वतमाहवे । शैलोपमं स्थितं राजन्कीर्यमाणं शरैर्युधि ॥

saṁnivr̥ttās tu te śūrā dr̥ṣṭvā sātvatam āhave । śailopamaṁ sthitaṁ rājan kīryamāṇaṁ śarair yudhi ॥

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह । निवृत्तानां महाराज मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ kurūṇāṁ pāṇḍavaiḥ saha । nivr̥ttānāṁ mahārāja mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam ॥

तत्राश्चर्यमभूद्युद्धं सात्वतस्य परैः सह । यदेको वारयामास पाण्डुसेनां दुरासदाम् ॥

tatrāścaryam abhūd yuddhaṁ sātvatasya paraiḥ saha । yad eko vārayām āsa pāṇḍusenāṁ durāsadām ॥

तेषामन्योन्यसुहृदां कृते कर्मणि दुष्करे । सिंहनादः प्रहृष्टानां दिवःस्पृक्सुमहानभूत् ॥

teṣām anyonyasuhr̥dāṁ kr̥te karmaṇi duṣkare । siṁhanādaḥ prahr̥ṣṭānāṁ divaḥspr̥k sumahān abhūt ॥

तेन शब्देन वित्रस्तान्पाञ्चालान्भरतर्षभ । शिनेर्नप्ता महाबाहुरन्वपद्यत सात्यकिः ॥

tena śabdena vitrastān pāñcālān bharatarṣabha । śiner naptā mahābāhur anvapadyata sātyakiḥ ॥

स समासाद्य राजानं क्षेमधूर्तिं महाबलम् । सप्तभिर्निशितैर्बाणैरनयद्यमसादनम् ॥

sa samāsādya rājānaṁ kṣemadhūrtiṁ mahābalam । saptabhir niśitair bāṇair anayad yamasādanam ॥

तमायान्तं महाबाहुं प्रवपन्तं शिताञ्शरान् । जवेनाभ्यपतद्धीमान्हार्दिक्यः शिनिपुंगवम् ॥

tam āyāntaṁ mahābāhuṁ pravapantaṁ śitāñ śarān । javenābhyapatad dhīmān hārdikyaḥ śinipuṁgavam ॥

तौ सिंहाविव नर्दन्तौ धन्विनौ रथिनां वरौ । अन्योन्यमभ्यधावेतां शस्त्रप्रवरधारिणौ ॥

tau siṁhāv iva nardantau dhanvinau rathināṁ varau । anyonyam abhyadhāvetāṁ śastrapravaradhāriṇau ॥

पाण्डवाः सह पाञ्चालैर्योधाश्चान्ये नृपोत्तमाः । प्रेक्षकाः समपद्यन्त तयोः पुरुषसिंहयोः ॥

pāṇḍavāḥ saha pāñcālair yodhāś cānye nr̥pottamāḥ । prekṣakāḥ samapadyanta tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ ॥

नाराचैर्वत्सदन्तैश्च वृष्ण्यन्धकमहारथौ । अभिजघ्नतुरन्योन्यं प्रहृष्टाविव कुञ्जरौ ॥

nārācair vatsadantaiś ca vr̥ṣṇyandhakamahārathau । abhijaghnatur anyonyaṁ prahr̥ṣṭāv iva kuñjarau ॥

चरन्तौ विविधान्मार्गान्हार्दिक्यशिनिपुंगवौ । मुहुरन्तर्दधाते तौ बाणवृष्ट्या परस्परम् ॥

carantau vividhān mārgān hārdikyaśinipuṁgavau । muhur antardadhāte tau bāṇavr̥ṣṭyā parasparam ॥

चापवेगबलोद्धूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः । आकाशे समपश्याम पतंगानिव शीघ्रगान् ॥

cāpavegabaloddhūtān mārgaṇān vr̥ṣṇisiṁhayoḥ । ākāśe samapaśyāma pataṁgān iva śīghragān ॥

तमेकं सत्यकर्माणमासाद्य हृदिकात्मजः । अविध्यन्निशितैर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥

tam ekaṁ satyakarmāṇam āsādya hr̥dikātmajaḥ । avidhyan niśitair bāṇaiś caturbhiś caturo hayān ॥

स दीर्घबाहुः संक्रुद्धस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । अष्टाभिः कृतवर्माणमविध्यत्परमेषुभिः ॥

sa dīrghabāhuḥ saṁkruddhas tottrārdita iva dvipaḥ । aṣṭābhiḥ kr̥tavarmāṇam avidhyat parameṣubhiḥ ॥

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः कृतवर्मा शिलाशितैः । सात्यकिं त्रिभिराहत्य धनुरेकेन चिच्छिदे ॥

tataḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭaiḥ kr̥tavarmā śilāśitaiḥ । sātyakiṁ tribhir āhatya dhanur ekena cicchide ॥

निकृत्तं तद्धनुःश्रेष्ठमपास्य शिनिपुंगवः । अन्यदादत्त वेगेन शैनेयः सशरं धनुः ॥

nikr̥ttaṁ tad dhanuḥśreṣṭham apāsya śinipuṁgavaḥ । anyad ādatta vegena śaineyaḥ saśaraṁ dhanuḥ ॥

तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् । आरोप्य च महावीर्यो महाबुद्धिर्महाबलः ॥

tad ādāya dhanuḥśreṣṭhaṁ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām । āropya ca mahāvīryo mahābuddhir mahābalaḥ ॥

अमृष्यमाणो धनुषश्छेदनं कृतवर्मणा । कुपितोऽतिरथः शीघ्रं कृतवर्माणमभ्ययात् ॥

amr̥ṣyamāṇo dhanuṣaś chedanaṁ kr̥tavarmaṇā । kupito ’tirathaḥ śīghraṁ kr̥tavarmāṇam abhyayāt ॥

ततः सुनिशितैर्बाणैर्दशभिः शिनिपुंगवः । जघान सूतमश्वांश्च ध्वजं च कृतवर्मणः ॥

tataḥ suniśitair bāṇair daśabhiḥ śinipuṁgavaḥ । jaghāna sūtam aśvāṁś ca dhvajaṁ ca kr̥tavarmaṇaḥ ॥

ततो राजन्महेष्वासः कृतवर्मा महारथः । हताश्वसूतं संप्रेक्ष्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥

tato rājan maheṣvāsaḥ kr̥tavarmā mahārathaḥ । hatāśvasūtaṁ saṁprekṣya rathaṁ hemapariṣkr̥tam ॥

रोषेण महताविष्टः शूलमुद्यम्य मारिष । चिक्षेप भुजवेगेन जिघांसुः शिनिपुंगवम् ॥

roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ śūlam udyamya māriṣa । cikṣepa bhujavegena jighāṁsuḥ śinipuṁgavam ॥

तच्छूलं सात्वतो ह्याजौ निर्भिद्य निशितैः शरैः । चूर्णितं पातयामास मोहयन्निव माधवम् । ततोऽपरेण भल्लेन हृद्येनं समताडयत् ॥

tac chūlaṁ sātvato hy ājau nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ । cūrṇitaṁ pātayām āsa mohayann iva mādhavam । tato ’pareṇa bhallena hr̥dy enaṁ samatāḍayat ॥

स युद्धे युयुधानेन हताश्वो हतसारथिः । कृतवर्मा कृतास्त्रेण धरणीमन्वपद्यत ॥

sa yuddhe yuyudhānena hatāśvo hatasārathiḥ । kr̥tavarmā kr̥tāstreṇa dharaṇīm anvapadyata ॥

तस्मिन्सात्यकिना वीरे द्वैरथे विरथीकृते । समपद्यत सर्वेषां सैन्यानां सुमहद्भयम् ॥

tasmin sātyakinā vīre dvairathe virathīkr̥te । samapadyata sarveṣāṁ sainyānāṁ sumahad bhayam ॥

पुत्रस्य तव चात्यर्थं विषादः समपद्यत । हतसूते हताश्वे च विरथे कृतवर्मणि ॥

putrasya tava cātyarthaṁ viṣādaḥ samapadyata । hatasūte hatāśve ca virathe kr̥tavarmaṇi ॥

हताश्वं च समालक्ष्य हतसूतमरिंदमम् । अभ्यधावत्कृपो राजञ्जिघांसुः शिनिपुंगवम् ॥

hatāśvaṁ ca samālakṣya hatasūtam ariṁdamam । abhyadhāvat kr̥po rājañ jighāṁsuḥ śinipuṁgavam ॥

तमारोप्य रथोपस्थे मिषतां सर्वधन्विनाम् । अपोवाह महाबाहुस्तूर्णमायोधनादपि ॥

tam āropya rathopasthe miṣatāṁ sarvadhanvinām । apovāha mahābāhus tūrṇam āyodhanād api ॥

शैनेयेऽधिष्ठिते राजन्विरथे कृतवर्मणि । दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥

śaineye ’dhiṣṭhite rājan virathe kr̥tavarmaṇi । duryodhanabalaṁ sarvaṁ punar āsīt parāṅmukham ॥

तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसावृते । तावकाः प्रद्रुता राजन्दुर्योधनमृते नृपम् ॥

tat pare nāvabudhyanta sainyena rajasāvr̥te । tāvakāḥ pradrutā rājan duryodhanam r̥te nr̥pam ॥

दुर्योधनस्तु संप्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात् । जवेनाभ्यपतत्तूर्णं सर्वांश्चैको न्यवारयत् ॥

duryodhanas tu saṁprekṣya bhagnaṁ svabalam antikāt । javenābhyapatat tūrṇaṁ sarvāṁś caiko nyavārayat ॥

पाण्डूंश्च सर्वान्संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । शिखण्डिनं द्रौपदेयान्पाञ्चालानां च ये गणाः ॥

pāṇḍūṁś ca sarvān saṁkruddho dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pārṣatam । śikhaṇḍinaṁ draupadeyān pāñcālānāṁ ca ye gaṇāḥ ॥

केकयान्सोमकांश्चैव पाञ्चालांश्चैव मारिष । असंभ्रमं दुराधर्षः शितैरस्त्रैरवारयत् ॥

kekayān somakāṁś caiva pāñcālāṁś caiva māriṣa । asaṁbhramaṁ durādharṣaḥ śitair astrair avārayat ॥

अतिष्ठदाहवे यत्तः पुत्रस्तव महाबलः । यथा यज्ञे महानग्निर्मन्त्रपूतः प्रकाशयन् ॥

atiṣṭhad āhave yattaḥ putras tava mahābalaḥ । yathā yajñe mahān agnir mantrapūtaḥ prakāśayan ॥

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवाहवे । अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यः समपद्यत ॥

taṁ pare nābhyavartanta martyā mr̥tyum ivāhave । athānyaṁ ratham āsthāya hārdikyaḥ samapadyata ॥