Adhyāya 18

संजय उवाच । पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथे । तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाभवन् ॥

saṁjaya uvāca । pātite yudhi durdharṣe madrarāje mahārathe । tāvakās tava putrāś ca prāyaśo vimukhābhavan ॥

वणिजो नावि भिन्नायां यथागाधेऽप्लवेऽर्णवे । अपारे पारमिच्छन्तो हते शूरे महात्मनि ॥

vaṇijo nāvi bhinnāyāṁ yathāgādhe ’plave ’rṇave । apāre pāram icchanto hate śūre mahātmani ॥

मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः । अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव ॥

madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥ । anāthā nātham icchanto mr̥gāḥ siṁhārditā iva ॥

वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता गजा इव । मध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिता धर्मसूनुना ॥

vr̥ṣā yathā bhagnaśr̥ṅgāḥ śīrṇadantā gajā iva । madhyāhne pratyapāyāma nirjitā dharmasūnunā ॥

न संधातुमनीकानि न च राजन्पराक्रमे । आसीद्बुद्धिर्हते शल्ये तव योधस्य कस्यचित् ॥

na saṁdhātum anīkāni na ca rājan parākrame । āsīd buddhir hate śalye tava yodhasya kasya cit ॥

भीष्मे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च भारत । यद्दुःखं तव योधानां भयं चासीद्विशां पते । तद्भयं स च नः शोको भूय एवाभ्यवर्तत ॥

bhīṣme droṇe ca nihate sūtaputre ca bhārata । yad duḥkhaṁ tava yodhānāṁ bhayaṁ cāsīd viśāṁ pate । tad bhayaṁ sa ca naḥ śoko bhūya evābhyavartata ॥

निराशाश्च जये तस्मिन्हते शल्ये महारथे । हतप्रवीरा विध्वस्ता विकृत्ताश्च शितैः शरैः । मद्रराजे हते राजन्योधास्ते प्राद्रवन्भयात् ॥

nirāśāś ca jaye tasmin hate śalye mahārathe । hatapravīrā vidhvastā vikr̥ttāś ca śitaiḥ śaraiḥ । madrarāje hate rājan yodhās te prādravan bhayāt ॥

अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः । आरुह्य जवसंपन्नाः पादाताः प्राद्रवन्भयात् ॥

aśvān anye gajān anye rathān anye mahārathāḥ । āruhya javasaṁpannāḥ pādātāḥ prādravan bhayāt ॥

द्विसाहस्राश्च मातङ्गा गिरिरूपाः प्रहारिणः । संप्राद्रवन्हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठचोदिताः ॥

dvisāhasrāś ca mātaṅgā girirūpāḥ prahāriṇaḥ । saṁprādravan hate śalye aṅkuśāṅguṣṭhacoditāḥ ॥

ते रणाद्भरतश्रेष्ठ तावकाः प्राद्रवन्दिशः । धावन्तश्चाप्यदृश्यन्त श्वसमानाः शरातुराः ॥

te raṇād bharataśreṣṭha tāvakāḥ prādravan diśaḥ । dhāvantaś cāpy adr̥śyanta śvasamānāḥ śarāturāḥ ॥

तान्प्रभग्नान्द्रुतान्दृष्ट्वा हतोत्साहान्पराजितान् । अभ्यद्रवन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश्च जयैषिणः ॥

tān prabhagnān drutān dr̥ṣṭvā hatotsāhān parājitān । abhyadravanta pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca jayaiṣiṇaḥ ॥

बाणशब्दरवश्चापि सिंहनादश्च पुष्कलः । शङ्खशब्दश्च शूराणां दारुणः समपद्यत ॥

bāṇaśabdaravaś cāpi siṁhanādaś ca puṣkalaḥ । śaṅkhaśabdaś ca śūrāṇāṁ dāruṇaḥ samapadyata ॥

दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम् । अन्योन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥

dr̥ṣṭvā tu kauravaṁ sainyaṁ bhayatrastaṁ pravidrutam । anyonyaṁ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥

अद्य राजा सत्यधृतिर्जितामित्रो युधिष्ठिरः । अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्तया नृपतिश्रिया ॥

adya rājā satyadhr̥tir jitāmitro yudhiṣṭhiraḥ । adya duryodhano hīno dīptayā nr̥patiśriyā ॥

अद्य श्रुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । निःसंज्ञः पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपद्यताम् ॥

adya śrutvā hataṁ putraṁ dhr̥tarāṣṭro janeśvaraḥ । niḥsaṁjñaḥ patito bhūmau kilbiṣaṁ pratipadyatām ॥

अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थं सर्वधन्विनाम् । अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत् । अद्य क्षत्तुर्वचः सत्यं स्मरतां ब्रुवतो हितम् ॥

adya jānātu kaunteyaṁ samarthaṁ sarvadhanvinām । adyātmānaṁ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakr̥t । adya kṣattur vacaḥ satyaṁ smaratāṁ bruvato hitam ॥

अद्यप्रभृति पार्थांश्च प्रेष्यभूत उपाचरन् । विजानातु नृपो दुःखं यत्प्राप्तं पाण्डुनन्दनैः ॥

adyaprabhr̥ti pārthāṁś ca preṣyabhūta upācaran । vijānātu nr̥po duḥkhaṁ yat prāptaṁ pāṇḍunandanaiḥ ॥

अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं जानातु स महीपतिः । अद्यार्जुनधनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे ॥

adya kr̥ṣṇasya māhātmyaṁ jānātu sa mahīpatiḥ । adyārjunadhanurghoṣaṁ ghoraṁ jānātu saṁyuge ॥

अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वोश्च बलमाहवे । अद्य ज्ञास्यति भीमस्य बलं घोरं महात्मनः ॥

astrāṇāṁ ca balaṁ sarvaṁ bāhvoś ca balam āhave । adya jñāsyati bhīmasya balaṁ ghoraṁ mahātmanaḥ ॥

हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेवासुरे मये । यत्कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदा । नान्यः कर्तास्ति लोके तदृते भीमं महाबलम् ॥

hate duryodhane yuddhe śakreṇevāsure maye । yat kr̥taṁ bhīmasenena duḥśāsanavadhe tadā । nānyaḥ kartāsti loke tad r̥te bhīmaṁ mahābalam ॥

जानीतामद्य ज्येष्ठस्य पाण्डवस्य पराक्रमम् । मद्रराजं हतं श्रुत्वा देवैरपि सुदुःसहम् ॥

jānītām adya jyeṣṭhasya pāṇḍavasya parākramam । madrarājaṁ hataṁ śrutvā devair api suduḥsaham ॥

अद्य ज्ञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ महाबलौ । निहते सौबले शूरे गान्धारेषु च सर्वशः ॥

adya jñāsyati saṁgrāme mādrīputrau mahābalau । nihate saubale śūre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ ॥

कथं तेषां जयो न स्याद्येषां योद्धा धनंजयः । सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥

kathaṁ teṣāṁ jayo na syād yeṣāṁ yoddhā dhanaṁjayaḥ । sātyakir bhīmasenaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥

द्रौपद्यास्तनयाः पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः ॥

draupadyās tanayāḥ pañca mādrīputrau ca pāṇḍavau । śikhaṇḍī ca maheṣvāso rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ ॥

येषां च जगतां नाथो नाथः कृष्णो जनार्दनः । कथं तेषां जयो न स्याद्येषां धर्मो व्यपाश्रयः ॥

yeṣāṁ ca jagatāṁ nātho nāthaḥ kr̥ṣṇo janārdanaḥ । kathaṁ teṣāṁ jayo na syād yeṣāṁ dharmo vyapāśrayaḥ ॥

भीष्मं द्रोणं च कर्णं च मद्रराजानमेव च । तथान्यान्नृपतीन्वीराञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥

bhīṣmaṁ droṇaṁ ca karṇaṁ ca madrarājānam eva ca । tathānyān nr̥patīn vīrāñ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

कोऽन्यः शक्तो रणे जेतुमृते पार्थं युधिष्ठिरम् । यस्य नाथो हृषीकेशः सदा धर्मयशोनिधिः ॥

ko ’nyaḥ śakto raṇe jetum r̥te pārthaṁ yudhiṣṭhiram । yasya nātho hr̥ṣīkeśaḥ sadā dharmayaśonidhiḥ ॥

इत्येवं वदमानास्ते हर्षेण महता युताः । प्रभग्नांस्तावकान्राजन्सृञ्जयाः पृष्ठतोऽन्वयुः ॥

ity evaṁ vadamānās te harṣeṇa mahatā yutāḥ । prabhagnāṁs tāvakān rājan sr̥ñjayāḥ pr̥ṣṭhato ’nvayuḥ ॥

धनंजयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान् । माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महारथः ॥

dhanaṁjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān । mādrīputrau ca śakuniṁ sātyakiś ca mahārathaḥ ॥

तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान् । दुर्योधनस्तदा सूतमब्रवीदुत्स्मयन्निव ॥

tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān । duryodhanas tadā sūtam abravīd utsmayann iva ॥

न मातिक्रमते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम् । जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान्प्रतिपादय ॥

na mātikramate pārtho dhanuṣpāṇim avasthitam । jaghane sarvasainyānāṁ mamāśvān pratipādaya ॥

जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनंजयः । नोत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधिः ॥

jaghane yudhyamānaṁ hi kaunteyo māṁ dhanaṁjayaḥ । notsahetābhyatikrāntuṁ velām iva mahodadhiḥ ॥

पश्य सैन्यं महत्सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम् । सैन्यरेणुं समुद्धूतं पश्यस्वैनं समन्ततः ॥

paśya sainyaṁ mahat sūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutam । sainyareṇuṁ samuddhūtaṁ paśyasvainaṁ samantataḥ ॥

सिंहनादांश्च बहुशः शृणु घोरान्भयानकान् । तस्माद्याहि शनैः सूत जघनं परिपालय ॥

siṁhanādāṁś ca bahuśaḥ śr̥ṇu ghorān bhayānakān । tasmād yāhi śanaiḥ sūta jaghanaṁ paripālaya ॥

मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु । पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलमोजसा ॥

mayi sthite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣu । punar āvartate tūrṇaṁ māmakaṁ balam ojasā ॥

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्य शूराग्र्यसदृशं वचः । सारथिर्हेमसंछन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत् ॥

tac chrutvā tava putrasya śūrāgryasadr̥śaṁ vacaḥ । sārathir hemasaṁchannāñ śanair aśvān acodayat ॥

गजाश्वरथिभिर्हीनास्त्यक्तात्मानः पदातयः । एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे ॥

gajāśvarathibhir hīnās tyaktātmānaḥ padātayaḥ । ekaviṁśatisāhasrāḥ saṁyugāyāvatasthire ॥

नानादेशसमुद्भूता नानारञ्जितवाससः । अवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्तो महद्यशः ॥

nānādeśasamudbhūtā nānārañjitavāsasaḥ । avasthitās tadā yodhāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ ॥

तेषामापततां तत्र संहृष्टानां परस्परम् । संमर्दः सुमहाञ्जज्ञे घोररूपो भयानकः ॥

teṣām āpatatāṁ tatra saṁhr̥ṣṭānāṁ parasparam । saṁmardaḥ sumahāñ jajñe ghorarūpo bhayānakaḥ ॥

भीमसेनं तदा राजन्धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्या न्यवारयन् ॥

bhīmasenaṁ tadā rājan dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pārṣatam । balena caturaṅgeṇa nānādeśyā nyavārayan ॥

भीममेवाभ्यवर्तन्त रणेऽन्ये तु पदातयः । प्रक्ष्वेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोकं यियासवः ॥

bhīmam evābhyavartanta raṇe ’nye tu padātayaḥ । prakṣveḍyāsphoṭya saṁhr̥ṣṭā vīralokaṁ yiyāsavaḥ ॥

आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः । धार्तराष्ट्रा विनेदुर्हि नान्यां चाकथयन्कथाम् । परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुस्ते समन्ततः ॥

āsādya bhīmasenaṁ tu saṁrabdhā yuddhadurmadāḥ । dhārtarāṣṭrā vinedur hi nānyāṁ cākathayan kathām । parivārya raṇe bhīmaṁ nijaghnus te samantataḥ ॥

स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः । न चचाल रथोपस्थे मैनाक इव पर्वतः ॥

sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṁvr̥taḥ । na cacāla rathopasthe maināka iva parvataḥ ॥

ते तु क्रुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम् । निग्रहीतुं प्रचक्रुर्हि योधांश्चान्यानवारयन् ॥

te tu kruddhā mahārāja pāṇḍavasya mahāratham । nigrahītuṁ pracakrur hi yodhāṁś cānyān avārayan ॥

अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैः । सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं पदातिः समवस्थितः ॥

akrudhyata raṇe bhīmas tais tadā paryavasthitaiḥ । so ’vatīrya rathāt tūrṇaṁ padātiḥ samavasthitaḥ ॥

जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् । अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥

jātarūpaparicchannāṁ pragr̥hya mahatīṁ gadām । avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ ॥

रथाश्वद्विपहीनांस्तु तान्भीमो गदया बली । एकविंशतिसाहस्रान्पदातीनवपोथयत् ॥

rathāśvadvipahīnāṁs tu tān bhīmo gadayā balī । ekaviṁśatisāhasrān padātīn avapothayat ॥

हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः । धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात्प्रत्यदृश्यत ॥

hatvā tat puruṣānīkaṁ bhīmaḥ satyaparākramaḥ । dhr̥ṣṭadyumnaṁ puraskr̥tya nacirāt pratyadr̥śyata ॥

पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरोक्षिताः । संभग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः ॥

pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhirokṣitāḥ । saṁbhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ ॥

नानापुष्पस्रजोपेता नानाकुण्डलधारिणः । नानाजात्या हतास्तत्र नानादेशसमागताः ॥

nānāpuṣpasrajopetā nānākuṇḍaladhāriṇaḥ । nānājātyā hatās tatra nānādeśasamāgatāḥ ॥

पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद्बलम् । निकृत्तं विबभौ तत्र घोररूपं भयानकम् ॥

patākādhvajasaṁchannaṁ padātīnāṁ mahad balam । nikr̥ttaṁ vibabhau tatra ghorarūpaṁ bhayānakam ॥

युधिष्ठिरपुरोगास्तु सर्वसैन्यमहारथाः । अभ्यधावन्महात्मानं पुत्रं दुर्योधनं तव ॥

yudhiṣṭhirapurogās tu sarvasainyamahārathāḥ । abhyadhāvan mahātmānaṁ putraṁ duryodhanaṁ tava ॥

ते सर्वे तावकान्दृष्ट्वा महेष्वासान्पराङ्मुखान् । नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकरालयम् ॥

te sarve tāvakān dr̥ṣṭvā maheṣvāsān parāṅmukhān । nābhyavartanta te putraṁ veleva makarālayam ॥

तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् । यदेकं सहिताः पार्था न शेकुरतिवर्तितुम् ॥

tad adbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam । yad ekaṁ sahitāḥ pārthā na śekur ativartitum ॥

नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने । दुर्योधनः स्वकं सैन्यमब्रवीद्भृशविक्षतम् ॥

nātidūrāpayātaṁ tu kr̥tabuddhiṁ palāyane । duryodhanaḥ svakaṁ sainyam abravīd bhr̥śavikṣatam ॥

न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु वा । यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः ॥

na taṁ deśaṁ prapaśyāmi pr̥thivyāṁ parvateṣu vā । yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṁ sr̥tena vaḥ ॥

अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ । यदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवो नो विजयो भवेत् ॥

alpaṁ ca balam eteṣāṁ kr̥ṣṇau ca bhr̥śavikṣatau । yadi sarve ’tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet ॥

विप्रयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतकिल्बिषान् । अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयो नः समरे स्थितम् ॥

viprayātāṁs tu vo bhinnān pāṇḍavāḥ kr̥takilbiṣān । anusr̥tya haniṣyanti śreyo naḥ samare sthitam ॥

शृणुध्वं क्षत्रियाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताः । यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तकः सदा । को नु मूढो न युध्येत पुरुषः क्षत्रियब्रुवः ॥

śr̥ṇudhvaṁ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ । yadā śūraṁ ca bhīruṁ ca mārayaty antakaḥ sadā । ko nu mūḍho na yudhyeta puruṣaḥ kṣatriyabruvaḥ ॥

श्रेयो नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थितम् । सुखः सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम् । जित्वेह सुखमाप्नोति हतः प्रेत्य महत्फलम् ॥

śreyo no bhīmasenasya kruddhasya pramukhe sthitam । sukhaḥ sāṁgrāmiko mr̥tyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām । jitveha sukham āpnoti hataḥ pretya mahat phalam ॥

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः । अचिरेण जिताँल्लोकान्हतो युद्धे समश्नुते ॥

na yuddhadharmāc chreyān vai panthāḥ svargasya kauravāḥ । acireṇa jitām̐l lokān hato yuddhe samaśnute ॥

श्रुत्वा तु वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः । पुनरेवान्ववर्तन्त पाण्डवानाततायिनः ॥

śrutvā tu vacanaṁ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥ । punar evānvavartanta pāṇḍavān ātatāyinaḥ ॥

तानापतत एवाशु व्यूढानीकाः प्रहारिणः । प्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृध्राः प्रहारिणः ॥

tān āpatata evāśu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ । pratyudyayus tadā pārthā jayagr̥dhrāḥ prahāriṇaḥ ॥

धनंजयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान् । विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ॥

dhanaṁjayo rathenājāv abhyavartata vīryavān । viśrutaṁ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṁ vikṣipan dhanuḥ ॥

माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः । जवेनाभ्यपतन्हृष्टा यतो वै तावकं बलम् ॥

mādrīputrau ca śakuniṁ sātyakiś ca mahābalaḥ । javenābhyapatan hr̥ṣṭā yato vai tāvakaṁ balam ॥