Adhyāya 17

संजय उवाच । शल्ये तु निहते राजन्मद्रराजपदानुगाः । रथाः सप्तशता वीरा निर्ययुर्महतो बलात् ॥

saṁjaya uvāca । śalye tu nihate rājan madrarājapadānugāḥ । rathāḥ saptaśatā vīrā niryayur mahato balāt ॥

दुर्योधनस्तु द्विरदमारुह्याचलसंनिभम् । छत्रेण ध्रियमाणेन वीज्यमानश्च चामरैः । न गन्तव्यं न गन्तव्यमिति मद्रानवारयत् ॥

duryodhanas tu dviradam āruhyācalasaṁnibham । chatreṇa dhriyamāṇena vījyamānaś ca cāmaraiḥ । na gantavyaṁ na gantavyam iti madrān avārayat ॥

दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणाः पुनः पुनः । युधिष्ठिरं जिघांसन्तः पाण्डूनां प्राविशन्बलम् ॥

duryodhanena te vīrā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ । yudhiṣṭhiraṁ jighāṁsantaḥ pāṇḍūnāṁ prāviśan balam ॥

ते तु शूरा महाराज कृतचित्ताः स्म योधने । धनुःशब्दं महत्कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवैः ॥

te tu śūrā mahārāja kr̥tacittāḥ sma yodhane । dhanuḥśabdaṁ mahat kr̥tvā sahāyudhyanta pāṇḍavaiḥ ॥

श्रुत्वा तु निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम् । मद्रराजप्रिये युक्तैर्मद्रकाणां महारथैः ॥

śrutvā tu nihataṁ śalyaṁ dharmaputraṁ ca pīḍitam । madrarājapriye yuktair madrakāṇāṁ mahārathaiḥ ॥

आजगाम ततः पार्थो गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः । पूरयन्रथघोषेण दिशः सर्वा महारथः ॥

ājagāma tataḥ pārtho gāṇḍīvaṁ vikṣipan dhanuḥ । pūrayan rathaghoṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ ॥

ततोऽर्जुनश्च भीमश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । सात्यकिश्च नरव्याघ्रो द्रौपदेयाश्च सर्वशः ॥

tato ’rjunaś ca bhīmaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau । sātyakiś ca naravyāghro draupadeyāś ca sarvaśaḥ ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाः सह सोमकैः । युधिष्ठिरं परीप्सन्तः समन्तात्पर्यवारयन् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāḥ saha somakaiḥ । yudhiṣṭhiraṁ parīpsantaḥ samantāt paryavārayan ॥

ते समन्तात्परिवृताः पाण्डवैः पुरुषर्षभाः । क्षोभयन्ति स्म तां सेनां मकराः सागरं यथा ॥

te samantāt parivr̥tāḥ pāṇḍavaiḥ puruṣarṣabhāḥ । kṣobhayanti sma tāṁ senāṁ makarāḥ sāgaraṁ yathā ॥

पुरोवातेन गङ्गेव क्षोभ्यमाना महानदी । अक्षोभ्यत तदा राजन्पाण्डूनां ध्वजिनी पुनः ॥

purovātena gaṅgeva kṣobhyamānā mahānadī । akṣobhyata tadā rājan pāṇḍūnāṁ dhvajinī punaḥ ॥

प्रस्कन्द्य सेनां महतीं त्यक्तात्मानो महारथाः । वृक्षानिव महावाताः कम्पयन्ति स्म तावकाः ॥

praskandya senāṁ mahatīṁ tyaktātmāno mahārathāḥ । vr̥kṣān iva mahāvātāḥ kampayanti sma tāvakāḥ ॥

बहवश्चुक्रुशुस्तत्र क्व स राजा युधिष्ठिरः । भ्रातरो वास्य ते शूरा दृश्यन्ते नेह केचन ॥

bahavaś cukruśus tatra kva sa rājā yudhiṣṭhiraḥ । bhrātaro vāsya te śūrā dr̥śyante neha ke cana ॥

पाञ्चालानां महावीर्याः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नोऽथ शैनेयो द्रौपदेयाश्च सर्वशः ॥

pāñcālānāṁ mahāvīryāḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ । dhr̥ṣṭadyumno ’tha śaineyo draupadeyāś ca sarvaśaḥ ॥

एवं तान्वादिनः शूरान्द्रौपदेया महारथाः । अभ्यघ्नन्युयुधानश्च मद्रराजपदानुगान् ॥

evaṁ tān vādinaḥ śūrān draupadeyā mahārathāḥ । abhyaghnan yuyudhānaś ca madrarājapadānugān ॥

चक्रैर्विमथितैः केचित्केचिच्छिन्नैर्महाध्वजैः । प्रत्यदृश्यन्त समरे तावका निहताः परैः ॥

cakrair vimathitaiḥ ke cit ke cic chinnair mahādhvajaiḥ । pratyadr̥śyanta samare tāvakā nihatāḥ paraiḥ ॥

आलोक्य पाण्डवान्युद्धे योधा राजन्समन्ततः । वार्यमाणा ययुर्वेगात्तव पुत्रेण भारत ॥

ālokya pāṇḍavān yuddhe yodhā rājan samantataḥ । vāryamāṇā yayur vegāt tava putreṇa bhārata ॥

दुर्योधनस्तु तान्वीरान्वारयामास सान्त्वयन् । न चास्य शासनं कश्चित्तत्र चक्रे महारथः ॥

duryodhanas tu tān vīrān vārayām āsa sāntvayan । na cāsya śāsanaṁ kaś cit tatra cakre mahārathaḥ ॥

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत् । दुर्योधनं महाराज वचनं वचनक्षमः ॥

tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt । duryodhanaṁ mahārāja vacanaṁ vacanakṣamaḥ ॥

किं नः संप्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम् । न युक्तमेतत्समरे त्वयि तिष्ठति भारत ॥

kiṁ naḥ saṁprekṣamāṇānāṁ madrāṇāṁ hanyate balam । na yuktam etat samare tvayi tiṣṭhati bhārata ॥

सहितैर्नाम योद्धव्यमित्येष समयः कृतः । अथ कस्मात्परानेव घ्नतो मर्षयसे नृप ॥

sahitair nāma yoddhavyam ity eṣa samayaḥ kr̥taḥ । atha kasmāt parān eva ghnato marṣayase nr̥pa ॥

दुर्योधन उवाच । वार्यमाणा मया पूर्वं नैते चक्रुर्वचो मम । एते हि निहताः सर्वे प्रस्कन्नाः पाण्डुवाहिनीम् ॥

duryodhana uvāca । vāryamāṇā mayā pūrvaṁ naite cakrur vaco mama । ete hi nihatāḥ sarve praskannāḥ pāṇḍuvāhinīm ॥

शकुनिरुवाच । न भर्तुः शासनं वीरा रणे कुर्वन्त्यमर्षिताः । अलं क्रोद्धुं तथैतेषां नायं काल उपेक्षितुम् ॥

śakunir uvāca । na bhartuḥ śāsanaṁ vīrā raṇe kurvanty amarṣitāḥ । alaṁ kroddhuṁ tathaiteṣāṁ nāyaṁ kāla upekṣitum ॥

यामः सर्वेऽत्र संभूय सवाजिरथकुञ्जराः । परित्रातुं महेष्वासान्मद्रराजपदानुगान् ॥

yāmaḥ sarve ’tra saṁbhūya savājirathakuñjarāḥ । paritrātuṁ maheṣvāsān madrarājapadānugān ॥

अन्योन्यं परिरक्षामो यत्नेन महता नृप । एवं सर्वेऽनुसंचिन्त्य प्रययुर्यत्र सैनिकाः ॥

anyonyaṁ parirakṣāmo yatnena mahatā nr̥pa । evaṁ sarve ’nusaṁcintya prayayur yatra sainikāḥ ॥

संजय उवाच । एवमुक्तस्ततो राजा बलेन महता वृतः । प्रययौ सिंहनादेन कम्पयन्वै वसुंधराम् ॥

saṁjaya uvāca । evam uktas tato rājā balena mahatā vr̥taḥ । prayayau siṁhanādena kampayan vai vasuṁdharām ॥

हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्तत । इत्यासीत्तुमुलः शब्दस्तव सैन्यस्य भारत ॥

hata vidhyata gr̥hṇīta praharadhvaṁ nikr̥ntata । ity āsīt tumulaḥ śabdas tava sainyasya bhārata ॥

पाण्डवास्तु रणे दृष्ट्वा मद्रराजपदानुगान् । सहितानभ्यवर्तन्त गुल्ममास्थाय मध्यमम् ॥

pāṇḍavās tu raṇe dr̥ṣṭvā madrarājapadānugān । sahitān abhyavartanta gulmam āsthāya madhyamam ॥

ते मुहूर्ताद्रणे वीरा हस्ताहस्तं विशां पते । निहताः प्रत्यदृश्यन्त मद्रराजपदानुगाः ॥

te muhūrtād raṇe vīrā hastāhastaṁ viśāṁ pate । nihatāḥ pratyadr̥śyanta madrarājapadānugāḥ ॥

ततो नः संप्रयातानां हतामित्रास्तरस्विनः । हृष्टाः किलकिलाशब्दमकुर्वन्सहिताः परे ॥

tato naḥ saṁprayātānāṁ hatāmitrās tarasvinaḥ । hr̥ṣṭāḥ kilakilāśabdam akurvan sahitāḥ pare ॥

अथोत्थितानि रुण्डानि समदृश्यन्त सर्वशः । पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलम् ॥

athotthitāni ruṇḍāni samadr̥śyanta sarvaśaḥ । papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalam ॥

रथैर्भग्नैर्युगाक्षैश्च निहतैश्च महारथैः । अश्वैर्निपतितैश्चैव संछन्नाभूद्वसुंधरा ॥

rathair bhagnair yugākṣaiś ca nihataiś ca mahārathaiḥ । aśvair nipatitaiś caiva saṁchannābhūd vasuṁdharā ॥

वातायमानैस्तुरगैर्युगासक्तैस्तुरंगमैः । अदृश्यन्त महाराज योधास्तत्र रणाजिरे ॥

vātāyamānais turagair yugāsaktais turaṁgamaiḥ । adr̥śyanta mahārāja yodhās tatra raṇājire ॥

भग्नचक्रान्रथान्केचिदवहंस्तुरगा रणे । रथार्धं केचिदादाय दिशो दश विबभ्रमुः । तत्र तत्र च दृश्यन्ते योक्त्रैः श्लिष्टाः स्म वाजिनः ॥

bhagnacakrān rathān ke cid avahaṁs turagā raṇe । rathārdhaṁ ke cid ādāya diśo daśa vibabhramuḥ । tatra tatra ca dr̥śyante yoktraiḥ śliṣṭāḥ sma vājinaḥ ॥

रथिनः पतमानाश्च व्यदृश्यन्त नरोत्तम । गगनात्प्रच्युताः सिद्धाः पुण्यानामिव संक्षये ॥

rathinaḥ patamānāś ca vyadr̥śyanta narottama । gaganāt pracyutāḥ siddhāḥ puṇyānām iva saṁkṣaye ॥

निहतेषु च शूरेषु मद्रराजानुगेषु च । अस्मानापततश्चापि दृष्ट्वा पार्था महारथाः ॥

nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu ca । asmān āpatataś cāpi dr̥ṣṭvā pārthā mahārathāḥ ॥

अभ्यवर्तन्त वेगेन जयगृध्राः प्रहारिणः । बाणशब्दरवान्कृत्वा विमिश्राञ्शङ्खनिस्वनैः ॥

abhyavartanta vegena jayagr̥dhrāḥ prahāriṇaḥ । bāṇaśabdaravān kr̥tvā vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ ॥

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षाः प्रहारिणः । शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादान्प्रचुक्रुशुः ॥

asmāṁs tu punar āsādya labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ । śarāsanāni dhunvānāḥ siṁhanādān pracukruśuḥ ॥

ततो हतमभिप्रेक्ष्य मद्रराजबलं महत् । मद्रराजं च समरे दृष्ट्वा शूरं निपातितम् । दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥

tato hatam abhiprekṣya madrarājabalaṁ mahat । madrarājaṁ ca samare dr̥ṣṭvā śūraṁ nipātitam । duryodhanabalaṁ sarvaṁ punar āsīt parāṅmukham ॥

वध्यमानं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः । दिशो भेजेऽथ संभ्रान्तं त्रासितं दृढधन्विभिः ॥

vadhyamānaṁ mahārāja pāṇḍavair jitakāśibhiḥ । diśo bheje ’tha saṁbhrāntaṁ trāsitaṁ dr̥ḍhadhanvibhiḥ ॥