Adhyāya 16

संजय उवाच । अथान्यद्धनुरादाय बलवद्वेगवत्तरम् । युधिष्ठिरं मद्रपतिर्विद्ध्वा सिंह इवानदत् ॥

saṁjaya uvāca । athānyad dhanur ādāya balavad vegavattaram । yudhiṣṭhiraṁ madrapatir viddhvā siṁha ivānadat ॥

ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् । अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ॥

tataḥ sa śaravarṣeṇa parjanya iva vr̥ṣṭimān । abhyavarṣad ameyātmā kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ ॥

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा भीमसेनं त्रिभिः शरैः । सहदेवं त्रिभिर्विद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत् ॥

sātyakiṁ daśabhir viddhvā bhīmasenaṁ tribhiḥ śaraiḥ । sahadevaṁ tribhir viddhvā yudhiṣṭhiram apīḍayat ॥

तांस्तानन्यान्महेष्वासान्साश्वान्सरथकुञ्जरान् । कुञ्जरान्कुञ्जरारोहानश्वानश्वप्रयायिनः । रथांश्च रथिभिः सार्धं जघान रथिनां वरः ॥

tāṁs tān anyān maheṣvāsān sāśvān sarathakuñjarān । kuñjarān kuñjarārohān aśvān aśvaprayāyinaḥ । rathāṁś ca rathibhiḥ sārdhaṁ jaghāna rathināṁ varaḥ ॥

बाहूंश्चिच्छेद च तथा सायुधान्केतनानि च । चकार च महीं योधैस्तीर्णां वेदीं कुशैरिव ॥

bāhūṁś ciccheda ca tathā sāyudhān ketanāni ca । cakāra ca mahīṁ yodhais tīrṇāṁ vedīṁ kuśair iva ॥

तथा तमरिसैन्यानि घ्नन्तं मृत्युमिवान्तकम् । परिवव्रुर्भृशं क्रुद्धाः पाण्डुपाञ्चालसोमकाः ॥

tathā tam arisainyāni ghnantaṁ mr̥tyum ivāntakam । parivavrur bhr̥śaṁ kruddhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ ॥

तं भीमसेनश्च शिनेश्च नप्ता; माद्र्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ । समागतं भीमबलेन राज्ञा; पर्यापुरन्योन्यमथाह्वयन्तः ॥

taṁ bhīmasenaś ca śineś ca naptā; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau । samāgataṁ bhīmabalena rājñā; paryāpur anyonyam athāhvayantaḥ ॥

ततस्तु शूराः समरे नरेन्द्रं; मद्रेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम् । आवार्य चैनं समरे नृवीरा; जघ्नुः शरैः पत्रिभिरुग्रवेगैः ॥

tatas tu śūrāḥ samare narendraṁ; madreśvaraṁ prāpya yudhāṁ variṣṭham । āvārya cainaṁ samare nr̥vīrā; jaghnuḥ śaraiḥ patribhir ugravegaiḥ ॥

संरक्षितो भीमसेनेन राजा; माद्रीसुताभ्यामथ माधवेन । मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगैः; स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने ॥

saṁrakṣito bhīmasenena rājā; mādrīsutābhyām atha mādhavena । madrādhipaṁ patribhir ugravegaiḥ; stanāntare dharmasuto nijaghne ॥

ततो रणे तावकानां रथौघाः; समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम् । पर्यावव्रुः प्रवराः सर्वशश्च; दुर्योधनस्यानुमते समन्तात् ॥

tato raṇe tāvakānāṁ rathaughāḥ; samīkṣya madrādhipatiṁ śarārtam । paryāvavruḥ pravarāḥ sarvaśaś ca; duryodhanasyānumate samantāt ॥

ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे; युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविध्यत् । तं चापि पार्थो नवभिः पृषत्कै;र्विव्याध राजंस्तुमुले महात्मा ॥

tato drutaṁ madrajanādhipo raṇe; yudhiṣṭhiraṁ saptabhir abhyavidhyat । taṁ cāpi pārtho navabhiḥ pr̥ṣatkair; vivyādha rājaṁs tumule mahātmā ॥

आकर्णपूर्णायतसंप्रयुक्तैः; शरैस्तदा संयति तैलधौतैः । अन्योन्यमाच्छादयतां महारथौ; मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्च ॥

ākarṇapūrṇāyatasaṁprayuktaiḥ; śarais tadā saṁyati tailadhautaiḥ । anyonyam ācchādayatāṁ mahārathau; madrādhipaś cāpi yudhiṣṭhiraś ca ॥

ततस्तु तूर्णं समरे महारथौ; परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ । शरैर्भृशं विव्यधतुर्नृपोत्तमौ; महाबलौ शत्रुभिरप्रधृष्यौ ॥

tatas tu tūrṇaṁ samare mahārathau; parasparasyāntaram īkṣamāṇau । śarair bhr̥śaṁ vivyadhatur nr̥pottamau; mahābalau śatrubhir apradhr̥ṣyau ॥

तयोर्धनुर्ज्यातलनिस्वनो महा;न्महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिस्वनः । परस्परं बाणगणैर्महात्मनोः; प्रवर्षतोर्मद्रपपाण्डुवीरयोः ॥

tayor dhanurjyātalanisvano mahān; mahendravajrāśanitulyanisvanaḥ । parasparaṁ bāṇagaṇair mahātmanoḥ; pravarṣator madrapapāṇḍuvīrayoḥ ॥

तौ चेरतुर्व्याघ्रशिशुप्रकाशौ; महावनेष्वामिषगृद्धिनाविव । विषाणिनौ नागवराविवोभौ; ततक्षतुः संयुगजातदर्पौ ॥

tau ceratur vyāghraśiśuprakāśau; mahāvaneṣv āmiṣagr̥ddhināv iva । viṣāṇinau nāgavarāv ivobhau; tatakṣatuḥ saṁyugajātadarpau ॥

ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा; युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसह्य । विव्याध वीरं हृदयेऽतिवेगं; शरेण सूर्याग्निसमप्रभेण ॥

tatas tu madrādhipatir mahātmā; yudhiṣṭhiraṁ bhīmabalaṁ prasahya । vivyādha vīraṁ hr̥daye ’tivegaṁ; śareṇa sūryāgnisamaprabheṇa ॥

ततोऽतिविद्धोऽथ युधिष्ठिरोऽपि; सुसंप्रयुक्तेन शरेण राजन् । जघान मद्राधिपतिं महात्मा; मुदं च लेभे ऋषभः कुरूणाम् ॥

tato ’tividdho ’tha yudhiṣṭhiro ’pi; susaṁprayuktena śareṇa rājan । jaghāna madrādhipatiṁ mahātmā; mudaṁ ca lebhe r̥ṣabhaḥ kurūṇām ॥

ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो; लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्रः । शतेन पार्थं त्वरितो जघान; सहस्रनेत्रप्रतिमप्रभावः ॥

tato muhūrtād iva pārthivendro; labdhvā saṁjñāṁ krodhasaṁraktanetraḥ । śatena pārthaṁ tvarito jaghāna; sahasranetrapratimaprabhāvaḥ ॥

त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा; शल्यस्य क्रुद्धो नवभिः पृषत्कैः । भित्त्वा ह्युरस्तपनीयं च वर्म; जघान षड्भिस्त्वपरैः पृषत्कैः ॥

tvaraṁs tato dharmasuto mahātmā; śalyasya kruddho navabhiḥ pr̥ṣatkaiḥ । bhittvā hy uras tapanīyaṁ ca varma; jaghāna ṣaḍbhis tv aparaiḥ pr̥ṣatkaiḥ ॥

ततस्तु मद्राधिपतिः प्रहृष्टो; धनुर्विकृष्य व्यसृजत्पृषत्कान् । द्वाभ्यां क्षुराभ्यां च तथैव राज्ञ;श्चिच्छेद चापं कुरुपुंगवस्य ॥

tatas tu madrādhipatiḥ prahr̥ṣṭo; dhanur vikr̥ṣya vyasr̥jat pr̥ṣatkān । dvābhyāṁ kṣurābhyāṁ ca tathaiva rājñaś; ciccheda cāpaṁ kurupuṁgavasya ॥

नवं ततोऽन्यत्समरे प्रगृह्य; राजा धनुर्घोरतरं महात्मा । शल्यं तु विद्ध्वा निशितैः समन्ता;द्यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रैः ॥

navaṁ tato ’nyat samare pragr̥hya; rājā dhanur ghorataraṁ mahātmā । śalyaṁ tu viddhvā niśitaiḥ samantād; yathā mahendro namuciṁ śitāgraiḥ ॥

ततस्तु शल्यो नवभिः पृषत्कै;र्भीमस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य । निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयो;र्विदारयामास भुजौ महात्मा ॥

tatas tu śalyo navabhiḥ pr̥ṣatkair; bhīmasya rājñaś ca yudhiṣṭhirasya । nikr̥tya raukme paṭuvarmaṇī tayor; vidārayām āsa bhujau mahātmā ॥

ततोऽपरेण ज्वलितार्कतेजसा; क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ । कृपश्च तस्यैव जघान सूतं; षड्भिः शरैः सोऽभिमुखं पपात ॥

tato ’pareṇa jvalitārkatejasā; kṣureṇa rājño dhanur unmamātha । kr̥paś ca tasyaiva jaghāna sūtaṁ; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ so ’bhimukhaṁ papāta ॥

मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य; शरैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान् । वाहांश्च हत्वा व्यकरोन्महात्मा; योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः ॥

madrādhipaś cāpi yudhiṣṭhirasya; śaraiś caturbhir nijaghāna vāhān । vāhāṁś ca hatvā vyakaron mahātmā; yodhakṣayaṁ dharmasutasya rājñaḥ ॥

तथा कृते राजनि भीमसेनो; मद्राधिपस्याशु ततो महात्मा । छित्त्वा धनुर्वेगवता शरेण; द्वाभ्यामविध्यत्सुभृशं नरेन्द्रम् ॥

tathā kr̥te rājani bhīmaseno; madrādhipasyāśu tato mahātmā । chittvā dhanur vegavatā śareṇa; dvābhyām avidhyat subhr̥śaṁ narendram ॥

अथापरेणास्य जहार यन्तुः; कायाच्छिरः संनहनीयमध्यात् । जघान चाश्वांश्चतुरः स शीघ्रं; तथा भृशं कुपितो भीमसेनः ॥

athāpareṇāsya jahāra yantuḥ; kāyāc chiraḥ saṁnahanīyamadhyāt । jaghāna cāśvāṁś caturaḥ sa śīghraṁ; tathā bhr̥śaṁ kupito bhīmasenaḥ ॥

तमग्रणीः सर्वधनुर्धराणा;मेकं चरन्तं समरेऽतिवेगम् । भीमः शतेन व्यकिरच्छराणां; माद्रीपुत्रः सहदेवस्तथैव ॥

tam agraṇīḥ sarvadhanurdharāṇām; ekaṁ carantaṁ samare ’tivegam । bhīmaḥ śatena vyakirac charāṇāṁ; mādrīputraḥ sahadevas tathaiva ॥

तैः सायकैर्मोहितं वीक्ष्य शल्यं; भीमः शरैरस्य चकर्त वर्म । स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा; मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम् ॥

taiḥ sāyakair mohitaṁ vīkṣya śalyaṁ; bhīmaḥ śarair asya cakarta varma । sa bhīmasenena nikr̥ttavarmā; madrādhipaś carma sahasratāram ॥

प्रगृह्य खड्गं च रथान्महात्मा; प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत् । छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सोऽथ; युधिष्ठिरं भीमबलोऽभ्यधावत् ॥

pragr̥hya khaḍgaṁ ca rathān mahātmā; praskandya kuntīsutam abhyadhāvat । chittvā ratheṣāṁ nakulasya so ’tha; yudhiṣṭhiraṁ bhīmabalo ’bhyadhāvat ॥

तं चापि राजानमथोत्पतन्तं; क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम् । धृष्टद्युम्नो द्रौपदेयाः शिखण्डी; शिनेश्च नप्ता सहसा परीयुः ॥

taṁ cāpi rājānam athotpatantaṁ; kruddhaṁ yathaivāntakam āpatantam । dhr̥ṣṭadyumno draupadeyāḥ śikhaṇḍī; śineś ca naptā sahasā parīyuḥ ॥

अथास्य चर्माप्रतिमं न्यकृन्त;द्भीमो महात्मा दशभिः पृषत्कः । खड्गं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ; नदन्प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये ॥

athāsya carmāpratimaṁ nyakr̥ntad; bhīmo mahātmā daśabhiḥ pr̥ṣatkaḥ । khaḍgaṁ ca bhallair nicakarta muṣṭau; nadan prahr̥ṣṭas tava sainyamadhye ॥

तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टा;स्ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघाः । नादं च चक्रुर्भृशमुत्स्मयन्तः; शङ्खांश्च दध्मुः शशिसंनिकाशान् ॥

tat karma bhīmasya samīkṣya hr̥ṣṭās; te pāṇḍavānāṁ pravarā rathaughāḥ । nādaṁ ca cakrur bhr̥śam utsmayantaḥ; śaṅkhāṁś ca dadhmuḥ śaśisaṁnikāśān ॥

तेनाथ शब्देन विभीषणेन; तवाभितप्तं बलमप्रहृष्टम् । स्वेदाभिभूतं रुधिरोक्षिताङ्गं; विसंज्ञकल्पं च तथा विषण्णम् ॥

tenātha śabdena vibhīṣaṇena; tavābhitaptaṁ balam aprahr̥ṣṭam । svedābhibhūtaṁ rudhirokṣitāṅgaṁ; visaṁjñakalpaṁ ca tathā viṣaṇṇam ॥

स मद्रराजः सहसावकीर्णो; भीमाग्रगैः पाण्डवयोधमुख्यैः । युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन; सिंहो यथा मृगहेतोः प्रयातः ॥

sa madrarājaḥ sahasāvakīrṇo; bhīmāgragaiḥ pāṇḍavayodhamukhyaiḥ । yudhiṣṭhirasyābhimukhaṁ javena; siṁho yathā mr̥gahetoḥ prayātaḥ ॥

स धर्मराजो निहताश्वसूतं; क्रोधेन दीप्तज्वलनप्रकाशम् । दृष्ट्वा तु मद्राधिपतिं स तूर्णं; समभ्यधावत्तमरिं बलेन ॥

sa dharmarājo nihatāśvasūtaṁ; krodhena dīptajvalanaprakāśam । dr̥ṣṭvā tu madrādhipatiṁ sa tūrṇaṁ; samabhyadhāvat tam ariṁ balena ॥

गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य; दध्रे मतिं शल्यविनाशनाय । स धर्मराजो निहताश्वसूते; रथे तिष्ठञ्शक्तिमेवाभिकाङ्क्षन् ॥

govindavākyaṁ tvaritaṁ vicintya; dadhre matiṁ śalyavināśanāya । sa dharmarājo nihatāśvasūte; rathe tiṣṭhañ śaktim evābhikāṅkṣan ॥

तच्चापि शल्यस्य निशम्य कर्म; महात्मनो भागमथावशिष्टम् । स्मृत्वा मनः शल्यवधे यतात्मा; यथोक्तमिन्द्रावरजस्य चक्रे ॥

tac cāpi śalyasya niśamya karma; mahātmano bhāgam athāvaśiṣṭam । smr̥tvā manaḥ śalyavadhe yatātmā; yathoktam indrāvarajasya cakre ॥

स धर्मराजो मणिहेमदण्डां; जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम् । नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य; मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत् ॥

sa dharmarājo maṇihemadaṇḍāṁ; jagrāha śaktiṁ kanakaprakāśām । netre ca dīpte sahasā vivr̥tya; madrādhipaṁ kruddhamanā niraikṣat ॥

निरीक्षितो वै नरदेव राज्ञा; पूतात्मना निर्हृतकल्मषेण । अभून्न यद्भस्मसान्मद्रराज;स्तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन् ॥

nirīkṣito vai naradeva rājñā; pūtātmanā nirhr̥takalmaṣeṇa । abhūn na yad bhasmasān madrarājas; tad adbhutaṁ me pratibhāti rājan ॥

ततस्तु शक्तिं रुचिरोग्रदण्डां; मणिप्रवालोज्ज्वलितां प्रदीप्ताम् । चिक्षेप वेगात्सुभृशं महात्मा; मद्राधिपाय प्रवरः कुरूणाम् ॥

tatas tu śaktiṁ rucirogradaṇḍāṁ; maṇipravālojjvalitāṁ pradīptām । cikṣepa vegāt subhr̥śaṁ mahātmā; madrādhipāya pravaraḥ kurūṇām ॥

दीप्तामथैनां महता बलेन; सविस्फुलिङ्गां सहसा पतन्तीम् । प्रैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता; यथा युगान्ते महतीमिवोल्काम् ॥

dīptām athaināṁ mahatā balena; savisphuliṅgāṁ sahasā patantīm । praikṣanta sarve kuravaḥ sametā; yathā yugānte mahatīm ivolkām ॥

तां कालरात्रीमिव पाशहस्तां; यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम् । सब्रह्मदण्डप्रतिमाममोघां; ससर्ज यत्तो युधि धर्मराजः ॥

tāṁ kālarātrīm iva pāśahastāṁ; yamasya dhātrīm iva cograrūpām । sabrahmadaṇḍapratimām amoghāṁ; sasarja yatto yudhi dharmarājaḥ ॥

गन्धस्रगग्र्यासनपानभोजनै;रभ्यर्चितां पाण्डुसुतैः प्रयत्नात् । संवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं; कृत्यामथर्वाङ्गिरसीमिवोग्राम् ॥

gandhasragagryāsanapānabhojanair; abhyarcitāṁ pāṇḍusutaiḥ prayatnāt । saṁvartakāgnipratimāṁ jvalantīṁ; kr̥tyām atharvāṅgirasīm ivogrām ॥

ईशानहेतोः प्रतिनिर्मितां तां; त्वष्ट्रा रिपूणामसुदेहभक्षाम् । भूम्यन्तरिक्षादिजलाशयानि; प्रसह्य भूतानि निहन्तुमीशाम् ॥

īśānahetoḥ pratinirmitāṁ tāṁ; tvaṣṭrā ripūṇām asudehabhakṣām । bhūmyantarikṣādijalāśayāni; prasahya bhūtāni nihantum īśām ॥

घण्टापताकामणिवज्रभाजं; वैडूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम् । त्वष्ट्रा प्रयत्नान्नियमेन कॢप्तां; ब्रह्मद्विषामन्तकरीममोघाम् ॥

ghaṇṭāpatākāmaṇivajrabhājaṁ; vaiḍūryacitrāṁ tapanīyadaṇḍām । tvaṣṭrā prayatnān niyamena kl̥ptāṁ; brahmadviṣām antakarīm amoghām ॥

बलप्रयत्नादधिरूढवेगां; मन्त्रैश्च घोरैरभिमन्त्रयित्वा । ससर्ज मार्गेण च तां परेण; वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम् ॥

balaprayatnād adhirūḍhavegāṁ; mantraiś ca ghorair abhimantrayitvā । sasarja mārgeṇa ca tāṁ pareṇa; vadhāya madrādhipates tadānīm ॥

हतोऽस्यसावित्यभिगर्जमानो; रुद्रोऽन्तकायान्तकरं यथेषुम् । प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपाणिं; क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराजः ॥

hato ’sy asāv ity abhigarjamāno; rudro ’ntakāyāntakaraṁ yatheṣum । prasārya bāhuṁ sudr̥ḍhaṁ supāṇiṁ; krodhena nr̥tyann iva dharmarājaḥ ॥

तां सर्वशक्त्या प्रहितां स शक्तिं; युधिष्ठिरेणाप्रतिवार्यवीर्याम् । प्रतिग्रहायाभिननर्द शल्यः; सम्यग्घुतामग्निरिवाज्यधाराम् ॥

tāṁ sarvaśaktyā prahitāṁ sa śaktiṁ; yudhiṣṭhireṇāprativāryavīryām । pratigrahāyābhinanarda śalyaḥ; samyag ghutām agnir ivājyadhārām ॥

सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्र;मुरो विशालं च तथैव वर्म । विवेश गां तोयमिवाप्रसक्ता; यशो विशालं नृपतेर्दहन्ती ॥

sā tasya marmāṇi vidārya śubhram; uro viśālaṁ ca tathaiva varma । viveśa gāṁ toyam ivāprasaktā; yaśo viśālaṁ nr̥pater dahantī ॥

नासाक्षिकर्णास्यविनिःसृतेन; प्रस्यन्दता च व्रणसंभवेन । संसिक्तगात्रो रुधिरेण सोऽभू;त्क्रौञ्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रिः ॥

nāsākṣikarṇāsyaviniḥsr̥tena; prasyandatā ca vraṇasaṁbhavena । saṁsiktagātro rudhireṇa so ’bhūt; krauñco yathā skandahato mahādriḥ ॥

प्रसार्य बाहू स रथाद्गतो गां; संछिन्नवर्मा कुरुनन्दनेन । महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा; वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥

prasārya bāhū sa rathād gato gāṁ; saṁchinnavarmā kurunandanena । mahendravāhapratimo mahātmā; vajrāhataṁ śr̥ṅgam ivācalasya ॥

बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट् । ततो निपतितो भूमाविन्द्रध्वज इवोच्छ्रितः ॥

bāhū prasāryābhimukho dharmarājasya madrarāṭ । tato nipatito bhūmāv indradhvaja ivocchritaḥ ॥

स तथा भिन्नसर्वाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः । प्रत्युद्गत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुंगवः ॥

sa tathā bhinnasarvāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ । pratyudgata iva premṇā bhūmyā sa narapuṁgavaḥ ॥

प्रियया कान्तया कान्तः पतमान इवोरसि । चिरं भुक्त्वा वसुमतीं प्रियां कान्तामिव प्रभुः । सर्वैरङ्गैः समाश्लिष्य प्रसुप्त इव सोऽभवत् ॥

priyayā kāntayā kāntaḥ patamāna ivorasi । ciraṁ bhuktvā vasumatīṁ priyāṁ kāntām iva prabhuḥ । sarvair aṅgaiḥ samāśliṣya prasupta iva so ’bhavat ॥

धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतो धर्मसूनुना । सम्यग्घुत इव स्विष्टः प्रशान्तोऽग्निरिवाध्वरे ॥

dharmye dharmātmanā yuddhe nihato dharmasūnunā । samyag ghuta iva sviṣṭaḥ praśānto ’gnir ivādhvare ॥

शक्त्या विभिन्नहृदयं विप्रविद्धायुधध्वजम् । संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीर्नैव व्यमुञ्चत ॥

śaktyā vibhinnahr̥dayaṁ vipraviddhāyudhadhvajam । saṁśāntam api madreśaṁ lakṣmīr naiva vyamuñcata ॥

ततो युधिष्ठिरश्चापमादायेन्द्रधनुष्प्रभम् । व्यधमद्द्विषतः संख्ये खगराडिव पन्नगान् । देहासून्निशितैर्भल्लै रिपूणां नाशयन्क्षणात् ॥

tato yudhiṣṭhiraś cāpam ādāyendradhanuṣprabham । vyadhamad dviṣataḥ saṁkhye khagarāḍ iva pannagān । dehāsūn niśitair bhallai ripūṇāṁ nāśayan kṣaṇāt ॥

ततः पार्थस्य बाणौघैरावृताः सैनिकास्तव । निमीलिताक्षाः क्षिण्वन्तो भृशमन्योन्यमर्दिताः । संन्यस्तकवचा देहैर्विपत्रायुधजीविताः ॥

tataḥ pārthasya bāṇaughair āvr̥tāḥ sainikās tava । nimīlitākṣāḥ kṣiṇvanto bhr̥śam anyonyam arditāḥ । saṁnyastakavacā dehair vipatrāyudhajīvitāḥ ॥

ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा । भ्रातुः सर्वैर्गुणैस्तुल्यो रथी पाण्डवमभ्ययात् ॥

tataḥ śalye nipatite madrarājānujo yuvā । bhrātuḥ sarvair guṇais tulyo rathī pāṇḍavam abhyayāt ॥

विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन् । हतस्यापचितिं भ्रातुश्चिकीर्षुर्युद्धदुर्मदः ॥

vivyādha ca naraśreṣṭho nārācair bahubhis tvaran । hatasyāpacitiṁ bhrātuś cikīrṣur yuddhadurmadaḥ ॥

तं विव्याधाशुगैः षड्भिर्धर्मराजस्त्वरन्निव । कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च ॥

taṁ vivyādhāśugaiḥ ṣaḍbhir dharmarājas tvarann iva । kārmukaṁ cāsya ciccheda kṣurābhyāṁ dhvajam eva ca ॥

ततोऽस्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च । प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिरः ॥

tato ’sya dīpyamānena sudr̥ḍhena śitena ca । pramukhe vartamānasya bhallenāpāharac chiraḥ ॥

सकुण्डलं तद्ददृशे पतमानं शिरो रथात् । पुण्यक्षयमिव प्राप्य पतन्तं स्वर्गवासिनम् ॥

sakuṇḍalaṁ tad dadr̥śe patamānaṁ śiro rathāt । puṇyakṣayam iva prāpya patantaṁ svargavāsinam ॥

तस्यापकृष्टशीर्षं तच्छरीरं पतितं रथात् । रुधिरेणावसिक्ताङ्गं दृष्ट्वा सैन्यमभज्यत ॥

tasyāpakr̥ṣṭaśīrṣaṁ tac charīraṁ patitaṁ rathāt । rudhireṇāvasiktāṅgaṁ dr̥ṣṭvā sainyam abhajyata ॥

विचित्रकवचे तस्मिन्हते मद्रनृपानुजे । हाहाकारं विकुर्वाणाः कुरवो विप्रदुद्रुवुः ॥

vicitrakavace tasmin hate madranr̥pānuje । hāhākāraṁ vikurvāṇāḥ kuravo vipradudruvuḥ ॥

शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास्त्यक्तजीविताः । वित्रेसुः पाण्डवभयाद्रजोध्वस्तास्तथा भृशम् ॥

śalyānujaṁ hataṁ dr̥ṣṭvā tāvakās tyaktajīvitāḥ । vitresuḥ pāṇḍavabhayād rajodhvastās tathā bhr̥śam ॥

तांस्तथा भज्यतस्त्रस्तान्कौरवान्भरतर्षभ । शिनेर्नप्ता किरन्बाणैरभ्यवर्तत सात्यकिः ॥

tāṁs tathā bhajyatas trastān kauravān bharatarṣabha । śiner naptā kiran bāṇair abhyavartata sātyakiḥ ॥

तमायान्तं महेष्वासमप्रसह्यं दुरासदम् । हार्दिक्यस्त्वरितो राजन्प्रत्यगृह्णादभीतवत् ॥

tam āyāntaṁ maheṣvāsam aprasahyaṁ durāsadam । hārdikyas tvarito rājan pratyagr̥hṇād abhītavat ॥

तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयावपराजितौ । हार्दिक्यः सात्यकिश्चैव सिंहाविव मदोत्कटौ ॥

tau sametau mahātmānau vārṣṇeyāv aparājitau । hārdikyaḥ sātyakiś caiva siṁhāv iva madotkaṭau ॥

इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम् । अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ ॥

iṣubhir vimalābhāsaiś chādayantau parasparam । arcirbhir iva sūryasya divākarasamaprabhau ॥

चापमार्गबलोद्धूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः । आकाशे समपश्याम पतंगानिव शीघ्रगान् ॥

cāpamārgabaloddhūtān mārgaṇān vr̥ṣṇisiṁhayoḥ । ākāśe samapaśyāma pataṁgān iva śīghragān ॥

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः । चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा ॥

sātyakiṁ daśabhir viddhvā hayāṁś cāsya tribhiḥ śaraiḥ । cāpam ekena ciccheda hārdikyo nataparvaṇā ॥

तन्निकृत्तं धनुः श्रेष्ठमपास्य शिनिपुंगवः । अन्यदादत्त वेगेन वेगवत्तरमायुधम् ॥

tan nikr̥ttaṁ dhanuḥ śreṣṭham apāsya śinipuṁgavaḥ । anyad ādatta vegena vegavattaram āyudham ॥

तदादाय धनुः श्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् । हार्दिक्यं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥

tad ādāya dhanuḥ śreṣṭhaṁ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām । hārdikyaṁ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare ॥

ततो रथं युगेषां च छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः । अश्वांस्तस्यावधीत्तूर्णमुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥

tato rathaṁ yugeṣāṁ ca chittvā bhallaiḥ susaṁyataiḥ । aśvāṁs tasyāvadhīt tūrṇam ubhau ca pārṣṇisārathī ॥

मद्रराजे हते राजन्विरथे कृतवर्मणि । दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥

madrarāje hate rājan virathe kr̥tavarmaṇi । duryodhanabalaṁ sarvaṁ punar āsīt parāṅmukham ॥

तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते । बलं तु हतभूयिष्ठं तत्तदासीत्पराङ्मुखम् ॥

tat pare nāvabudhyanta sainyena rajasā vr̥te । balaṁ tu hatabhūyiṣṭhaṁ tat tadāsīt parāṅmukham ॥

ततो मुहूर्तात्तेऽपश्यन्रजो भौमं समुत्थितम् । विविधैः शोणितस्रावैः प्रशान्तं पुरुषर्षभ ॥

tato muhūrtāt te ’paśyan rajo bhaumaṁ samutthitam । vividhaiḥ śoṇitasrāvaiḥ praśāntaṁ puruṣarṣabha ॥

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वबलमन्तिकात् । जवेनापततः पार्थानेकः सर्वानवारयत् ॥

tato duryodhano dr̥ṣṭvā bhagnaṁ svabalam antikāt । javenāpatataḥ pārthān ekaḥ sarvān avārayat ॥

पाण्डवान्सरथान्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । आनर्तं च दुराधर्षं शितैर्बाणैरवाकिरत् ॥

pāṇḍavān sarathān dr̥ṣṭvā dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pārṣatam । ānartaṁ ca durādharṣaṁ śitair bāṇair avākirat ॥

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम् । अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्योऽपि न्यवर्तत ॥

taṁ pare nābhyavartanta martyā mr̥tyum ivāgatam । athānyaṁ ratham āsthāya hārdikyo ’pi nyavartata ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः । चतुर्भिर्निजघानाश्वान्पत्रिभिः कृतवर्मणः । विव्याध गौतमं चापि षड्भिर्भल्लैः सुतेजनैः ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ । caturbhir nijaghānāśvān patribhiḥ kr̥tavarmaṇaḥ । vivyādha gautamaṁ cāpi ṣaḍbhir bhallaiḥ sutejanaiḥ ॥

अश्वत्थामा ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम् । समपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात् ॥

aśvatthāmā tato rājñā hatāśvaṁ virathīkr̥tam । samapovāha hārdikyaṁ svarathena yudhiṣṭhirāt ॥

ततः शारद्वतोऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम् । विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः ॥

tataḥ śāradvato ’ṣṭābhiḥ pratyavidhyad yudhiṣṭhiram । vivyādha cāśvān niśitais tasyāṣṭābhiḥ śilīmukhaiḥ ॥

एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत । तव दुर्मन्त्रिते राजन्सहपुत्रस्य भारत ॥

evam etan mahārāja yuddhaśeṣam avartata । tava durmantrite rājan sahaputrasya bhārata ॥

तस्मिन्महेष्वासवरे विशस्ते; संग्राममध्ये कुरुपुंगवेन । पार्थाः समेताः परमप्रहृष्टाः; शङ्खान्प्रदध्मुर्हतमीक्ष्य शल्यम् ॥

tasmin maheṣvāsavare viśaste; saṁgrāmamadhye kurupuṁgavena । pārthāḥ sametāḥ paramaprahr̥ṣṭāḥ; śaṅkhān pradadhmur hatam īkṣya śalyam ॥

युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ; पुरा सुरा वृत्रवधे यथेन्द्रम् । चक्रुश्च नानाविधवाद्यशब्दा;न्निनादयन्तो वसुधां समन्तात् ॥

yudhiṣṭhiraṁ ca praśaśaṁsur ājau; purā surā vr̥travadhe yathendram । cakruś ca nānāvidhavādyaśabdān; ninādayanto vasudhāṁ samantāt ॥