Adhyāya 15

संजय उवाच । ततः सैन्यास्तव विभो मद्रराजपुरस्कृताः । पुनरभ्यद्रवन्पार्थान्वेगेन महता रणे ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ sainyās tava vibho madrarājapuraskr̥tāḥ । punar abhyadravan pārthān vegena mahatā raṇe ॥

पीडितास्तावकाः सर्वे प्रधावन्तो रणोत्कटाः । क्षणेनैव च पार्थांस्ते बहुत्वात्समलोडयन् ॥

pīḍitās tāvakāḥ sarve pradhāvanto raṇotkaṭāḥ । kṣaṇenaiva ca pārthāṁs te bahutvāt samaloḍayan ॥

ते वध्यमानाः कुरुभिः पाण्डवा नावतस्थिरे । निवार्यमाणा भीमेन पश्यतोः कृष्णपार्थयोः ॥

te vadhyamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavā nāvatasthire । nivāryamāṇā bhīmena paśyatoḥ kr̥ṣṇapārthayoḥ ॥

ततो धनंजयः क्रुद्धः कृपं सह पदानुगैः । अवाकिरच्छरौघेण कृतवर्माणमेव च ॥

tato dhanaṁjayaḥ kruddhaḥ kr̥paṁ saha padānugaiḥ । avākirac charaugheṇa kr̥tavarmāṇam eva ca ॥

शकुनिं सहदेवस्तु सहसैन्यमवारयत् । नकुलः पार्श्वतः स्थित्वा मद्रराजमवैक्षत ॥

śakuniṁ sahadevas tu sahasainyam avārayat । nakulaḥ pārśvataḥ sthitvā madrarājam avaikṣata ॥

द्रौपदेया नरेन्द्रांश्च भूयिष्ठं समवारयन् । द्रोणपुत्रं च पाञ्चाल्यः शिखण्डी समवारयत् ॥

draupadeyā narendrāṁś ca bhūyiṣṭhaṁ samavārayan । droṇaputraṁ ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī samavārayat ॥

भीमसेनस्तु राजानं गदापाणिरवारयत् । शल्यं तु सह सैन्येन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

bhīmasenas tu rājānaṁ gadāpāṇir avārayat । śalyaṁ tu saha sainyena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

ततः समभवद्युद्धं संसक्तं तत्र तत्र ह । तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ॥

tataḥ samabhavad yuddhaṁ saṁsaktaṁ tatra tatra ha । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca saṁgrāmeṣv anivartinām ॥

तत्र पश्यामहे कर्म शल्यस्यातिमहद्रणे । यदेकः सर्वसैन्यानि पाण्डवानामयुध्यत ॥

tatra paśyāmahe karma śalyasyātimahad raṇe । yad ekaḥ sarvasainyāni pāṇḍavānām ayudhyata ॥

व्यदृश्यत तदा शल्यो युधिष्ठिरसमीपतः । रणे चन्द्रमसोऽभ्याशे शनैश्चर इव ग्रहः ॥

vyadr̥śyata tadā śalyo yudhiṣṭhirasamīpataḥ । raṇe candramaso ’bhyāśe śanaiścara iva grahaḥ ॥

पीडयित्वा तु राजानं शरैराशीविषोपमैः । अभ्यधावत्पुनर्भीमं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

pīḍayitvā tu rājānaṁ śarair āśīviṣopamaiḥ । abhyadhāvat punar bhīmaṁ śaravarṣair avākirat ॥

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा तथैव च कृतास्त्रताम् । अपूजयन्ननीकानि परेषां तावकानि च ॥

tasya tal lāghavaṁ dr̥ṣṭvā tathaiva ca kr̥tāstratām । apūjayann anīkāni pareṣāṁ tāvakāni ca ॥

पीड्यमानास्तु शल्येन पाण्डवा भृशविक्षताः । प्राद्रवन्त रणं हित्वा क्रोशमाने युधिष्ठिरे ॥

pīḍyamānās tu śalyena pāṇḍavā bhr̥śavikṣatāḥ । prādravanta raṇaṁ hitvā krośamāne yudhiṣṭhire ॥

वध्यमानेष्वनीकेषु मद्रराजेन पाण्डवः । अमर्षवशमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः । ततः पौरुषमास्थाय मद्रराजमपीडयत् ॥

vadhyamāneṣv anīkeṣu madrarājena pāṇḍavaḥ । amarṣavaśam āpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । tataḥ pauruṣam āsthāya madrarājam apīḍayat ॥

जयो वास्तु वधो वेति कृतबुद्धिर्महारथः । समाहूयाब्रवीत्सर्वान्भ्रातॄन्कृष्णं च माधवम् ॥

jayo vāstu vadho veti kr̥tabuddhir mahārathaḥ । samāhūyābravīt sarvān bhrātr̥̄n kr̥ṣṇaṁ ca mādhavam ॥

भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च ये चान्ये पृथिवीक्षितः । कौरवार्थे पराक्रान्ताः संग्रामे निधनं गताः ॥

bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca ye cānye pr̥thivīkṣitaḥ । kauravārthe parākrāntāḥ saṁgrāme nidhanaṁ gatāḥ ॥

यथाभागं यथोत्साहं भवन्तः कृतपौरुषाः । भागोऽवशिष्ट एकोऽयं मम शल्यो महारथः ॥

yathābhāgaṁ yathotsāhaṁ bhavantaḥ kr̥tapauruṣāḥ । bhāgo ’vaśiṣṭa eko ’yaṁ mama śalyo mahārathaḥ ॥

सोऽहमद्य युधा जेतुमाशंसे मद्रकेश्वरम् । तत्र यन्मानसं मह्यं तत्सर्वं निगदामि वः ॥

so ’ham adya yudhā jetum āśaṁse madrakeśvaram । tatra yan mānasaṁ mahyaṁ tat sarvaṁ nigadāmi vaḥ ॥

चक्ररक्षाविमौ शूरौ मम माद्रवतीसुतौ । अजेयौ वासवेनापि समरे वीरसंमतौ ॥

cakrarakṣāv imau śūrau mama mādravatīsutau । ajeyau vāsavenāpi samare vīrasaṁmatau ॥

साध्विमौ मातुलं युद्धे क्षत्रधर्मपुरस्कृतौ । मदर्थं प्रतियुध्येतां मानार्हौ सत्यसंगरौ ॥

sādhv imau mātulaṁ yuddhe kṣatradharmapuraskr̥tau । madarthaṁ pratiyudhyetāṁ mānārhau satyasaṁgarau ॥

मां वा शल्यो रणे हन्ता तं वाहं भद्रमस्तु वः । इति सत्यामिमां वाणीं लोकवीरा निबोधत ॥

māṁ vā śalyo raṇe hantā taṁ vāhaṁ bhadram astu vaḥ । iti satyām imāṁ vāṇīṁ lokavīrā nibodhata ॥

योत्स्येऽहं मातुलेनाद्य क्षत्रधर्मेण पार्थिवाः । स्वयं समभिसंधाय विजयायेतराय वा ॥

yotsye ’haṁ mātulenādya kṣatradharmeṇa pārthivāḥ । svayaṁ samabhisaṁdhāya vijayāyetarāya vā ॥

तस्य मेऽभ्यधिकं शस्त्रं सर्वोपकरणानि च । संयुञ्जन्तु रणे क्षिप्रं शास्त्रवद्रथयोजकाः ॥

tasya me ’bhyadhikaṁ śastraṁ sarvopakaraṇāni ca । saṁyuñjantu raṇe kṣipraṁ śāstravad rathayojakāḥ ॥

शैनेयो दक्षिणं चक्रं धृष्टद्युम्नस्तथोत्तरम् । पृष्ठगोपो भवत्वद्य मम पार्थो धनंजयः ॥

śaineyo dakṣiṇaṁ cakraṁ dhr̥ṣṭadyumnas tathottaram । pr̥ṣṭhagopo bhavatv adya mama pārtho dhanaṁjayaḥ ॥

पुरःसरो ममाद्यास्तु भीमः शस्त्रभृतां वरः । एवमभ्यधिकः शल्याद्भविष्यामि महामृधे ॥

puraḥsaro mamādyāstu bhīmaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । evam abhyadhikaḥ śalyād bhaviṣyāmi mahāmr̥dhe ॥

एवमुक्तास्तथा चक्रुः सर्वे राज्ञः प्रियैषिणः । ततः प्रहर्षः सैन्यानां पुनरासीत्तदा नृप ॥

evam uktās tathā cakruḥ sarve rājñaḥ priyaiṣiṇaḥ । tataḥ praharṣaḥ sainyānāṁ punar āsīt tadā nr̥pa ॥

पाञ्चालानां सोमकानां मत्स्यानां च विशेषतः । प्रतिज्ञां तां च संग्रामे धर्मराजस्य पूरयन् ॥

pāñcālānāṁ somakānāṁ matsyānāṁ ca viśeṣataḥ । pratijñāṁ tāṁ ca saṁgrāme dharmarājasya pūrayan ॥

ततः शङ्खांश्च भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् । अवादयन्त पाञ्चालाः सिंहनादांश्च नेदिरे ॥

tataḥ śaṅkhāṁś ca bherīś ca śataśaś caiva puṣkarān । avādayanta pāñcālāḥ siṁhanādāṁś ca nedire ॥

तेऽभ्यधावन्त संरब्धा मद्रराजं तरस्विनः । महता हर्षजेनाथ नादेन कुरुपुंगवाः ॥

te ’bhyadhāvanta saṁrabdhā madrarājaṁ tarasvinaḥ । mahatā harṣajenātha nādena kurupuṁgavāḥ ॥

ह्रादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च । तूर्यशब्देन महता नादयन्तश्च मेदिनीम् ॥

hrādena gajaghaṇṭānāṁ śaṅkhānāṁ ninadena ca । tūryaśabdena mahatā nādayantaś ca medinīm ॥

तान्प्रत्यगृह्णात्पुत्रस्ते मद्रराजश्च वीर्यवान् । महामेघानिव बहूञ्शैलावस्तोदयावुभौ ॥

tān pratyagr̥hṇāt putras te madrarājaś ca vīryavān । mahāmeghān iva bahūñ śailāv astodayāv ubhau ॥

शल्यस्तु समरश्लाघी धर्मराजमरिंदमम् । ववर्ष शरवर्षेण वर्षेण मघवानिव ॥

śalyas tu samaraślāghī dharmarājam ariṁdamam । vavarṣa śaravarṣeṇa varṣeṇa maghavān iva ॥

तथैव कुरुराजोऽपि प्रगृह्य रुचिरं धनुः । द्रोणोपदेशान्विविधान्दर्शयानो महामनाः ॥

tathaiva kururājo ’pi pragr̥hya ruciraṁ dhanuḥ । droṇopadeśān vividhān darśayāno mahāmanāḥ ॥

ववर्ष शरवर्षाणि चित्रं लघु च सुष्ठु च । न चास्य विवरं कश्चिद्ददर्श चरतो रणे ॥

vavarṣa śaravarṣāṇi citraṁ laghu ca suṣṭhu ca । na cāsya vivaraṁ kaś cid dadarśa carato raṇe ॥

तावुभौ विविधैर्बाणैस्ततक्षाते परस्परम् । शार्दूलावामिषप्रेप्सू पराक्रान्ताविवाहवे ॥

tāv ubhau vividhair bāṇais tatakṣāte parasparam । śārdūlāv āmiṣaprepsū parākrāntāv ivāhave ॥

भीमस्तु तव पुत्रेण रणशौण्डेन संगतः । पाञ्चाल्यः सात्यकिश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । शकुनिप्रमुखान्वीरान्प्रत्यगृह्णन्समन्ततः ॥

bhīmas tu tava putreṇa raṇaśauṇḍena saṁgataḥ । pāñcālyaḥ sātyakiś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau । śakunipramukhān vīrān pratyagr̥hṇan samantataḥ ॥

तदासीत्तुमुलं युद्धं पुनरेव जयैषिणाम् । तावकानां परेषां च राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

tadāsīt tumulaṁ yuddhaṁ punar eva jayaiṣiṇām । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca rājan durmantrite tava ॥

दुर्योधनस्तु भीमस्य शरेणानतपर्वणा । चिच्छेदादिश्य संग्रामे ध्वजं हेमविभूषितम् ॥

duryodhanas tu bhīmasya śareṇānataparvaṇā । cicchedādiśya saṁgrāme dhvajaṁ hemavibhūṣitam ॥

सकिङ्किणीकजालेन महता चारुदर्शनः । पपात रुचिरः सिंहो भीमसेनस्य नानदन् ॥

sakiṅkiṇīkajālena mahatā cārudarśanaḥ । papāta ruciraḥ siṁho bhīmasenasya nānadan ॥

पुनश्चास्य धनुश्चित्रं गजराजकरोपमम् । क्षुरेण शितधारेण प्रचकर्त नराधिपः ॥

punaś cāsya dhanuś citraṁ gajarājakaropamam । kṣureṇa śitadhāreṇa pracakarta narādhipaḥ ॥

स च्छिन्नधन्वा तेजस्वी रथशक्त्या सुतं तव । बिभेदोरसि विक्रम्य स रथोपस्थ आविशत् ॥

sa cchinnadhanvā tejasvī rathaśaktyā sutaṁ tava । bibhedorasi vikramya sa rathopastha āviśat ॥

तस्मिन्मोहमनुप्राप्ते पुनरेव वृकोदरः । यन्तुरेव शिरः कायात्क्षुरप्रेणाहरत्तदा ॥

tasmin moham anuprāpte punar eva vr̥kodaraḥ । yantur eva śiraḥ kāyāt kṣurapreṇāharat tadā ॥

हतसूता हयास्तस्य रथमादाय भारत । व्यद्रवन्त दिशो राजन्हाहाकारस्तदाभवत् ॥

hatasūtā hayās tasya ratham ādāya bhārata । vyadravanta diśo rājan hāhākāras tadābhavat ॥

तमभ्यधावत्त्राणार्थं द्रोणपुत्रो महारथः । कृपश्च कृतवर्मा च पुत्रं तेऽभिपरीप्सवः ॥

tam abhyadhāvat trāṇārthaṁ droṇaputro mahārathaḥ । kr̥paś ca kr̥tavarmā ca putraṁ te ’bhiparīpsavaḥ ॥

तस्मिन्विलुलिते सैन्ये त्रस्तास्तस्य पदानुगाः । गाण्डीवधन्वा विस्फार्य धनुस्तानहनच्छरैः ॥

tasmin vilulite sainye trastās tasya padānugāḥ । gāṇḍīvadhanvā visphārya dhanus tān ahanac charaiḥ ॥

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशमभ्यधावदमर्षितः । स्वयं संचोदयन्नश्वान्दन्तवर्णान्मनोजवान् ॥

yudhiṣṭhiras tu madreśam abhyadhāvad amarṣitaḥ । svayaṁ saṁcodayann aśvān dantavarṇān manojavān ॥

तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे । पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तो यत्तदा दारुणोऽभवत् ॥

tatrādbhutam apaśyāma kuntīputre yudhiṣṭhire । purā bhūtvā mr̥dur dānto yat tadā dāruṇo ’bhavat ॥

विवृताक्षश्च कौन्तेयो वेपमानश्च मन्युना । चिच्छेद योधान्निशितैः शरैः शतसहस्रशः ॥

vivr̥tākṣaś ca kaunteyo vepamānaś ca manyunā । ciccheda yodhān niśitaiḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ ॥

यां यां प्रत्युद्ययौ सेनां तां तां ज्येष्ठः स पाण्डवः । शरैरपातयद्राजन्गिरीन्वज्रैरिवोत्तमैः ॥

yāṁ yāṁ pratyudyayau senāṁ tāṁ tāṁ jyeṣṭhaḥ sa pāṇḍavaḥ । śarair apātayad rājan girīn vajrair ivottamaiḥ ॥

साश्वसूतध्वजरथान्रथिनः पातयन्बहून् । आक्रीडदेको बलवान्पवनस्तोयदानिव ॥

sāśvasūtadhvajarathān rathinaḥ pātayan bahūn । ākrīḍad eko balavān pavanas toyadān iva ॥

साश्वारोहांश्च तुरगान्पत्तींश्चैव सहस्रशः । व्यपोथयत संग्रामे क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव ॥

sāśvārohāṁś ca turagān pattīṁś caiva sahasraśaḥ । vyapothayata saṁgrāme kruddho rudraḥ paśūn iva ॥

शून्यमायोधनं कृत्वा शरवर्षैः समन्ततः । अभ्यद्रवत मद्रेशं तिष्ठ शल्येति चाब्रवीत् ॥

śūnyam āyodhanaṁ kr̥tvā śaravarṣaiḥ samantataḥ । abhyadravata madreśaṁ tiṣṭha śalyeti cābravīt ॥

तस्य तच्चरितं दृष्ट्वा संग्रामे भीमकर्मणः । वित्रेसुस्तावकाः सर्वे शल्यस्त्वेनं समभ्ययात् ॥

tasya tac caritaṁ dr̥ṣṭvā saṁgrāme bhīmakarmaṇaḥ । vitresus tāvakāḥ sarve śalyas tv enaṁ samabhyayāt ॥

ततस्तौ तु सुसंरब्धौ प्रध्माप्य सलिलोद्भवौ । समाहूय तदान्योन्यं भर्त्सयन्तौ समीयतुः ॥

tatas tau tu susaṁrabdhau pradhmāpya salilodbhavau । samāhūya tadānyonyaṁ bhartsayantau samīyatuḥ ॥

शल्यस्तु शरवर्षेण युधिष्ठिरमवाकिरत् । मद्रराजं च कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत् ॥

śalyas tu śaravarṣeṇa yudhiṣṭhiram avākirat । madrarājaṁ ca kaunteyaḥ śaravarṣair avākirat ॥

व्यदृश्येतां तदा राजन्कङ्कपत्रिभिराहवे । उद्भिन्नरुधिरौ शूरौ मद्रराजयुधिष्ठिरौ ॥

vyadr̥śyetāṁ tadā rājan kaṅkapatribhir āhave । udbhinnarudhirau śūrau madrarājayudhiṣṭhirau ॥

पुष्पिताविव रेजाते वने शल्मलिकिंशुकौ । दीप्यमानौ महात्मानौ प्राणयोर्युद्धदुर्मदौ ॥

puṣpitāv iva rejāte vane śalmalikiṁśukau । dīpyamānau mahātmānau prāṇayor yuddhadurmadau ॥

दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यंस्तयोर्जयम् । हत्वा मद्राधिपं पार्थो भोक्ष्यतेऽद्य वसुंधराम् ॥

dr̥ṣṭvā sarvāṇi sainyāni nādhyavasyaṁs tayor jayam । hatvā madrādhipaṁ pārtho bhokṣyate ’dya vasuṁdharām ॥

शल्यो वा पाण्डवं हत्वा दद्याद्दुर्योधनाय गाम् । इतीव निश्चयो नाभूद्योधानां तत्र भारत ॥

śalyo vā pāṇḍavaṁ hatvā dadyād duryodhanāya gām । itīva niścayo nābhūd yodhānāṁ tatra bhārata ॥

प्रदक्षिणमभूत्सर्वं धर्मराजस्य युध्यतः ॥

pradakṣiṇam abhūt sarvaṁ dharmarājasya yudhyataḥ ॥

ततः शरशतं शल्यो मुमोचाशु युधिष्ठिरे । धनुश्चास्य शिताग्रेण बाणेन निरकृन्तत ॥

tataḥ śaraśataṁ śalyo mumocāśu yudhiṣṭhire । dhanuś cāsya śitāgreṇa bāṇena nirakr̥ntata ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शल्यं शरशतैस्त्रिभिः । अविध्यत्कार्मुकं चास्य क्षुरेण निरकृन्तत ॥

so ’nyat kārmukam ādāya śalyaṁ śaraśatais tribhiḥ । avidhyat kārmukaṁ cāsya kṣureṇa nirakr̥ntata ॥

अथास्य निजघानाश्वांश्चतुरो नतपर्वभिः । द्वाभ्यामथ शिताग्राभ्यामुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥

athāsya nijaghānāśvāṁś caturo nataparvabhiḥ । dvābhyām atha śitāgrābhyām ubhau ca pārṣṇisārathī ॥

ततोऽस्य दीप्यमानेन पीतेन निशितेन च । प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद्ध्वजम् । ततः प्रभग्नं तत्सैन्यं दौर्योधनमरिंदम ॥

tato ’sya dīpyamānena pītena niśitena ca । pramukhe vartamānasya bhallenāpāharad dhvajam । tataḥ prabhagnaṁ tat sainyaṁ dauryodhanam ariṁdama ॥

ततो मद्राधिपं द्रौणिरभ्यधावत्तथाकृतम् । आरोप्य चैनं स्वरथं त्वरमाणः प्रदुद्रुवे ॥

tato madrādhipaṁ drauṇir abhyadhāvat tathākr̥tam । āropya cainaṁ svarathaṁ tvaramāṇaḥ pradudruve ॥

मुहूर्तमिव तौ गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरे । स्थित्वा ततो मद्रपतिरन्यं स्यन्दनमास्थितः ॥

muhūrtam iva tau gatvā nardamāne yudhiṣṭhire । sthitvā tato madrapatir anyaṁ syandanam āsthitaḥ ॥

विधिवत्कल्पितं शुभ्रं महाम्बुदनिनादिनम् । सज्जयन्त्रोपकरणं द्विषतां रोमहर्षणम् ॥

vidhivat kalpitaṁ śubhraṁ mahāmbudaninādinam । sajjayantropakaraṇaṁ dviṣatāṁ romaharṣaṇam ॥