Adhyāya 14

संजय उवाच । दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । चक्रतुः सुमहद्युद्धं शरशक्तिसमाकुलम् ॥

saṁjaya uvāca । duryodhano mahārāja dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । cakratuḥ sumahad yuddhaṁ śaraśaktisamākulam ॥

तयोरासन्महाराज शरधाराः सहस्रशः । अम्बुदानां यथा काले जलधाराः समन्ततः ॥

tayor āsan mahārāja śaradhārāḥ sahasraśaḥ । ambudānāṁ yathā kāle jaladhārāḥ samantataḥ ॥

राजा तु पार्षतं विद्ध्वा शरैः पञ्चभिरायसैः । द्रोणहन्तारमुग्रेषुः पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

rājā tu pārṣataṁ viddhvā śaraiḥ pañcabhir āyasaiḥ । droṇahantāram ugreṣuḥ punar vivyādha saptabhiḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्तु समरे बलवान्दृढविक्रमः । सप्तत्या विशिखानां वै दुर्योधनमपीडयत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu samare balavān dr̥ḍhavikramaḥ । saptatyā viśikhānāṁ vai duryodhanam apīḍayat ॥

पीडितं प्रेक्ष्य राजानं सोदर्या भरतर्षभ । महत्या सेनया सार्धं परिवव्रुः स्म पार्षतम् ॥

pīḍitaṁ prekṣya rājānaṁ sodaryā bharatarṣabha । mahatyā senayā sārdhaṁ parivavruḥ sma pārṣatam ॥

स तैः परिवृतः शूरैः सर्वतोऽतिरथैर्भृशम् । व्यचरत्समरे राजन्दर्शयन्हस्तलाघवम् ॥

sa taiḥ parivr̥taḥ śūraiḥ sarvato ’tirathair bhr̥śam । vyacarat samare rājan darśayan hastalāghavam ॥

शिखण्डी कृतवर्माणं गौतमं च महारथम् । प्रभद्रकैः समायुक्तो योधयामास धन्विनौ ॥

śikhaṇḍī kr̥tavarmāṇaṁ gautamaṁ ca mahāratham । prabhadrakaiḥ samāyukto yodhayām āsa dhanvinau ॥

तत्रापि सुमहद्युद्धं घोररूपं विशां पते । प्राणान्संत्यजतां युद्धे प्राणद्यूताभिदेवने ॥

tatrāpi sumahad yuddhaṁ ghorarūpaṁ viśāṁ pate । prāṇān saṁtyajatāṁ yuddhe prāṇadyūtābhidevane ॥

शल्यस्तु शरवर्षाणि विमुञ्चन्सर्वतोदिशम् । पाण्डवान्पीडयामास ससात्यकिवृकोदरान् ॥

śalyas tu śaravarṣāṇi vimuñcan sarvatodiśam । pāṇḍavān pīḍayām āsa sasātyakivr̥kodarān ॥

तथोभौ च यमौ युद्धे यमतुल्यपराक्रमौ । योधयामास राजेन्द्र वीर्येण च बलेन च ॥

tathobhau ca yamau yuddhe yamatulyaparākramau । yodhayām āsa rājendra vīryeṇa ca balena ca ॥

शल्यसायकनुन्नानां पाण्डवानां महामृधे । त्रातारं नाध्यगच्छन्त केचित्तत्र महारथाः ॥

śalyasāyakanunnānāṁ pāṇḍavānāṁ mahāmr̥dhe । trātāraṁ nādhyagacchanta ke cit tatra mahārathāḥ ॥

ततस्तु नकुलः शूरो धर्मराजे प्रपीडिते । अभिदुद्राव वेगेन मातुलं माद्रिनन्दनः ॥

tatas tu nakulaḥ śūro dharmarāje prapīḍite । abhidudrāva vegena mātulaṁ mādrinandanaḥ ॥

संछाद्य समरे शल्यं नकुलः परवीरहा । विव्याध चैनं दशभिः स्मयमानः स्तनान्तरे ॥

saṁchādya samare śalyaṁ nakulaḥ paravīrahā । vivyādha cainaṁ daśabhiḥ smayamānaḥ stanāntare ॥

सर्वपारशवैर्बाणैः कर्मारपरिमार्जितैः । स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैर्धनुर्यन्त्रप्रचोदितैः ॥

sarvapāraśavair bāṇaiḥ karmāraparimārjitaiḥ । svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautair dhanuryantrapracoditaiḥ ॥

शल्यस्तु पीडितस्तेन स्वस्रीयेण महात्मना । नकुलं पीडयामास पत्रिभिर्नतपर्वभिः ॥

śalyas tu pīḍitas tena svasrīyeṇa mahātmanā । nakulaṁ pīḍayām āsa patribhir nataparvabhiḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनोऽथ सात्यकिः । सहदेवश्च माद्रेयो मद्रराजमुपाद्रवन् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaseno ’tha sātyakiḥ । sahadevaś ca mādreyo madrarājam upādravan ॥

तानापतत एवाशु पूरयानान्रथस्वनैः । दिशश्च प्रदिशश्चैव कम्पयानांश्च मेदिनीम् । प्रतिजग्राह समरे सेनापतिरमित्रजित् ॥

tān āpatata evāśu pūrayānān rathasvanaiḥ । diśaś ca pradiśaś caiva kampayānāṁś ca medinīm । pratijagrāha samare senāpatir amitrajit ॥

युधिष्ठिरं त्रिभिर्विद्ध्वा भीमसेनं च सप्तभिः । सात्यकिं च शतेनाजौ सहदेवं त्रिभिः शरैः ॥

yudhiṣṭhiraṁ tribhir viddhvā bhīmasenaṁ ca saptabhiḥ । sātyakiṁ ca śatenājau sahadevaṁ tribhiḥ śaraiḥ ॥

ततस्तु सशरं चापं नकुलस्य महात्मनः । मद्रेश्वरः क्षुरप्रेण तदा चिच्छेद मारिष । तदशीर्यत विच्छिन्नं धनुः शल्यस्य सायकैः ॥

tatas tu saśaraṁ cāpaṁ nakulasya mahātmanaḥ । madreśvaraḥ kṣurapreṇa tadā ciccheda māriṣa । tad aśīryata vicchinnaṁ dhanuḥ śalyasya sāyakaiḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय माद्रीपुत्रो महारथः । मद्रराजरथं तूर्णं पूरयामास पत्रिभिः ॥

athānyad dhanur ādāya mādrīputro mahārathaḥ । madrarājarathaṁ tūrṇaṁ pūrayām āsa patribhiḥ ॥

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशं सहदेवश्च मारिष । दशभिर्दशभिर्बाणैरुरस्येनमविध्यताम् ॥

yudhiṣṭhiras tu madreśaṁ sahadevaś ca māriṣa । daśabhir daśabhir bāṇair urasy enam avidhyatām ॥

भीमसेनस्ततः षष्ट्या सात्यकिर्नवभिः शरैः । मद्रराजमभिद्रुत्य जघ्नतुः कङ्कपत्रिभिः ॥

bhīmasenas tataḥ ṣaṣṭyā sātyakir navabhiḥ śaraiḥ । madrarājam abhidrutya jaghnatuḥ kaṅkapatribhiḥ ॥

मद्रराजस्ततः क्रुद्धः सात्यकिं नवभिः शरैः । विव्याध भूयः सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम् ॥

madrarājas tataḥ kruddhaḥ sātyakiṁ navabhiḥ śaraiḥ । vivyādha bhūyaḥ saptatyā śarāṇāṁ nataparvaṇām ॥

अथास्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष । हयांश्च चतुरः संख्ये प्रेषयामास मृत्यवे ॥

athāsya saśaraṁ cāpaṁ muṣṭau ciccheda māriṣa । hayāṁś ca caturaḥ saṁkhye preṣayām āsa mr̥tyave ॥

विरथं सात्यकिं कृत्वा मद्रराजो महाबलः । विशिखानां शतेनैनमाजघान समन्ततः ॥

virathaṁ sātyakiṁ kr̥tvā madrarājo mahābalaḥ । viśikhānāṁ śatenainam ājaghāna samantataḥ ॥

माद्रीपुत्रौ तु संरब्धौ भीमसेनं च पाण्डवम् । युधिष्ठिरं च कौरव्य विव्याध दशभिः शरैः ॥

mādrīputrau tu saṁrabdhau bhīmasenaṁ ca pāṇḍavam । yudhiṣṭhiraṁ ca kauravya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ॥

तत्राद्भुतमपश्याम मद्रराजस्य पौरुषम् । यदेनं सहिताः पार्था नाभ्यवर्तन्त संयुगे ॥

tatrādbhutam apaśyāma madrarājasya pauruṣam । yad enaṁ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta saṁyuge ॥

अथान्यं रथमास्थाय सात्यकिः सत्यविक्रमः । पीडितान्पाण्डवान्दृष्ट्वा मद्रराजवशं गतान् । अभिदुद्राव वेगेन मद्राणामधिपं बली ॥

athānyaṁ ratham āsthāya sātyakiḥ satyavikramaḥ । pīḍitān pāṇḍavān dr̥ṣṭvā madrarājavaśaṁ gatān । abhidudrāva vegena madrāṇām adhipaṁ balī ॥

आपतन्तं रथं तस्य शल्यः समितिशोभनः । प्रत्युद्ययौ रथेनैव मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

āpatantaṁ rathaṁ tasya śalyaḥ samitiśobhanaḥ । pratyudyayau rathenaiva matto mattam iva dvipam ॥

स संनिपातस्तुमुलो बभूवाद्भुतदर्शनः । सात्यकेश्चैव शूरस्य मद्राणामधिपस्य च । यादृशो वै पुरा वृत्तः शम्बरामरराजयोः ॥

sa saṁnipātas tumulo babhūvādbhutadarśanaḥ । sātyakeś caiva śūrasya madrāṇām adhipasya ca । yādr̥śo vai purā vr̥ttaḥ śambarāmararājayoḥ ॥

सात्यकिः प्रेक्ष्य समरे मद्रराजं व्यवस्थितम् । विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

sātyakiḥ prekṣya samare madrarājaṁ vyavasthitam । vivyādha daśabhir bāṇais tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

मद्रराजस्तु सुभृशं विद्धस्तेन महात्मना । सात्यकिं प्रतिविव्याध चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः ॥

madrarājas tu subhr̥śaṁ viddhas tena mahātmanā । sātyakiṁ prativivyādha citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

ततः पार्था महेष्वासाः सात्वताभिसृतं नृपम् । अभ्यद्रवन्रथैस्तूर्णं मातुलं वधकाम्यया ॥

tataḥ pārthā maheṣvāsāḥ sātvatābhisr̥taṁ nr̥pam । abhyadravan rathais tūrṇaṁ mātulaṁ vadhakāmyayā ॥

तत आसीत्परामर्दस्तुमुलः शोणितोदकः । शूराणां युध्यमानानां सिंहानामिव नर्दताम् ॥

tata āsīt parāmardas tumulaḥ śoṇitodakaḥ । śūrāṇāṁ yudhyamānānāṁ siṁhānām iva nardatām ॥

तेषामासीन्महाराज व्यतिक्षेपः परस्परम् । सिंहानामामिषेप्सूनां कूजतामिव संयुगे ॥

teṣām āsīn mahārāja vyatikṣepaḥ parasparam । siṁhānām āmiṣepsūnāṁ kūjatām iva saṁyuge ॥

तेषां बाणसहस्रौघैराकीर्णा वसुधाभवत् । अन्तरिक्षं च सहसा बाणभूतमभूत्तदा ॥

teṣāṁ bāṇasahasraughair ākīrṇā vasudhābhavat । antarikṣaṁ ca sahasā bāṇabhūtam abhūt tadā ॥

शरान्धकारं बहुधा कृतं तत्र समन्ततः । अभ्रच्छायेव संजज्ञे शरैर्मुक्तैर्महात्मभिः ॥

śarāndhakāraṁ bahudhā kr̥taṁ tatra samantataḥ । abhracchāyeva saṁjajñe śarair muktair mahātmabhiḥ ॥

तत्र राजञ्शरैर्मुक्तैर्निर्मुक्तैरिव पन्नगैः । स्वर्णपुङ्खैः प्रकाशद्भिर्व्यरोचन्त दिशस्तथा ॥

tatra rājañ śarair muktair nirmuktair iva pannagaiḥ । svarṇapuṅkhaiḥ prakāśadbhir vyarocanta diśas tathā ॥

तत्राद्भुतं परं चक्रे शल्यः शत्रुनिबर्हणः । यदेकः समरे शूरो योधयामास वै बहून् ॥

tatrādbhutaṁ paraṁ cakre śalyaḥ śatrunibarhaṇaḥ । yad ekaḥ samare śūro yodhayām āsa vai bahūn ॥

मद्रराजभुजोत्सृष्टैः कङ्कबर्हिणवाजितैः । संपतद्भिः शरैर्घोरैरवाकीर्यत मेदिनी ॥

madrarājabhujotsr̥ṣṭaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ । saṁpatadbhiḥ śarair ghorair avākīryata medinī ॥

तत्र शल्यरथं राजन्विचरन्तं महाहवे । अपश्याम यथा पूर्वं शक्रस्यासुरसंक्षये ॥

tatra śalyarathaṁ rājan vicarantaṁ mahāhave । apaśyāma yathā pūrvaṁ śakrasyāsurasaṁkṣaye ॥