Adhyāya 13

संजय उवाच । अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसैः । तस्य चानुचरैः शूरैस्त्रिगर्तानां महारथैः । द्रौणिं विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखैः ॥

saṁjaya uvāca । arjuno drauṇinā viddho yuddhe bahubhir āyasaiḥ । tasya cānucaraiḥ śūrais trigartānāṁ mahārathaiḥ । drauṇiṁ vivyādha samare tribhir eva śilīmukhaiḥ ॥

तथेतरान्महेष्वासान्द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजयः । भूयश्चैव महाबाहुः शरवर्षैरवाकिरत् ॥

tathetarān maheṣvāsān dvābhyāṁ dvābhyāṁ dhanaṁjayaḥ । bhūyaś caiva mahābāhuḥ śaravarṣair avākirat ॥

शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ । न जहुः समरे पार्थं वध्यमानाः शितैः शरैः ॥

śarakaṇṭakitās te tu tāvakā bharatarṣabha । na jahuḥ samare pārthaṁ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

तेऽर्जुनं रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमाः । अयोधयन्त समरे परिवार्य महारथाः ॥

te ’rjunaṁ rathavaṁśena droṇaputrapurogamāḥ । ayodhayanta samare parivārya mahārathāḥ ॥

तैस्तु क्षिप्ताः शरा राजन्कार्तस्वरविभूषिताः । अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा ॥

tais tu kṣiptāḥ śarā rājan kārtasvaravibhūṣitāḥ । arjunasya rathopasthaṁ pūrayām āsur añjasā ॥

तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् । शरैर्वीक्ष्य वितुन्नाङ्गौ प्रहृष्टौ युद्धदुर्मदौ ॥

tathā kr̥ṣṇau maheṣvāsau vr̥ṣabhau sarvadhanvinām । śarair vīkṣya vitunnāṅgau prahr̥ṣṭau yuddhadurmadau ॥

कूबरं रथचक्राणि ईषा योक्त्राणि चाभिभो । युगं चैवानुकर्षं च शरभूतमभूत्तदा ॥

kūbaraṁ rathacakrāṇi īṣā yoktrāṇi cābhibho । yugaṁ caivānukarṣaṁ ca śarabhūtam abhūt tadā ॥

नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन्नैव च नः श्रुतम् । यादृशं तत्र पार्थस्य तावकाः संप्रचक्रिरे ॥

naitādr̥śaṁ dr̥ṣṭapūrvaṁ rājan naiva ca naḥ śrutam । yādr̥śaṁ tatra pārthasya tāvakāḥ saṁpracakrire ॥

स रथः सर्वतो भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः । उल्काशतैः संप्रदीप्तं विमानमिव भूतले ॥

sa rathaḥ sarvato bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ । ulkāśataiḥ saṁpradīptaṁ vimānam iva bhūtale ॥

ततोऽर्जुनो महाराज शरैः संनतपर्वभिः । अवाकिरत्तां पृतनां मेघो वृष्ट्या यथाचलम् ॥

tato ’rjuno mahārāja śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । avākirat tāṁ pr̥tanāṁ megho vr̥ṣṭyā yathācalam ॥

ते वध्यमानाः समरे पार्थनामाङ्कितैः शरैः । पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम् ॥

te vadhyamānāḥ samare pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ । pārthabhūtam amanyanta prekṣamāṇās tathāvidham ॥

ततोऽद्भुतशरज्वालो धनुःशब्दानिलो महान् । सेनेन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावकः ॥

tato ’dbhutaśarajvālo dhanuḥśabdānilo mahān । senendhanaṁ dadāhāśu tāvakaṁ pārthapāvakaḥ ॥

चक्राणां पततां चैव युगानां च धरातले । तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथैः सह ॥

cakrāṇāṁ patatāṁ caiva yugānāṁ ca dharātale । tūṇīrāṇāṁ patākānāṁ dhvajānāṁ ca rathaiḥ saha ॥

ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत । अक्षाणामथ योक्त्राणां प्रतोदानां च सर्वशः ॥

īṣāṇām anukarṣāṇāṁ triveṇūnāṁ ca bhārata । akṣāṇām atha yoktrāṇāṁ pratodānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

शिरसां पततां चैव कुण्डलोष्णीषधारिणाम् । भुजानां च महाराज स्कन्धानां च समन्ततः ॥

śirasāṁ patatāṁ caiva kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām । bhujānāṁ ca mahārāja skandhānāṁ ca samantataḥ ॥

छत्राणां व्यजनैः सार्धं मुकुटानां च राशयः । समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत ॥

chatrāṇāṁ vyajanaiḥ sārdhaṁ mukuṭānāṁ ca rāśayaḥ । samadr̥śyanta pārthasya rathamārgeṣu bhārata ॥

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा । बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा । भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धनी ॥

agamyarūpā pr̥thivī māṁsaśoṇitakardamā । babhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṁ yathā । bhīrūṇāṁ trāsajananī śūrāṇāṁ harṣavardhanī ॥

हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे द्वे परंतप । रथानां सवरूथानां विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥

hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dve paraṁtapa । rathānāṁ savarūthānāṁ vidhūmo ’gnir iva jvalan ॥

यथा हि भगवानग्निर्जगद्दग्ध्वा चराचरम् । विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो महारथः ॥

yathā hi bhagavān agnir jagad dagdhvā carācaram । vidhūmo dr̥śyate rājaṁs tathā pārtho mahārathaḥ ॥

द्रौणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवस्य पराक्रमम् । रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत् ॥

drauṇis tu samare dr̥ṣṭvā pāṇḍavasya parākramam । rathenātipatākena pāṇḍavaṁ pratyavārayat ॥

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ श्वेताश्वौ धन्विनां वरौ । समीयतुस्तदा तूर्णं परस्परवधैषिणौ ॥

tāv ubhau puruṣavyāghrau śvetāśvau dhanvināṁ varau । samīyatus tadā tūrṇaṁ parasparavadhaiṣiṇau ॥

तयोरासीन्महाराज बाणवर्षं सुदारुणम् । जीमूतानां यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ ॥

tayor āsīn mahārāja bāṇavarṣaṁ sudāruṇam । jīmūtānāṁ yathā vr̥ṣṭis tapānte bharatarṣabha ॥

अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः संनतपर्वभिः । ततक्षतुर्मृधेऽन्योन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाविव ॥

anyonyaspardhinau tau tu śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । tatakṣatur mr̥dhe ’nyonyaṁ śr̥ṅgābhyāṁ vr̥ṣabhāv iva ॥

तयोर्युद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत् । अस्त्राणां संगमश्चैव घोरस्तत्राभवन्महान् ॥

tayor yuddhaṁ mahārāja ciraṁ samam ivābhavat । astrāṇāṁ saṁgamaś caiva ghoras tatrābhavan mahān ॥

ततोऽर्जुनं द्वादशभी रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः । वासुदेवं च दशभिर्द्रौणिर्विव्याध भारत ॥

tato ’rjunaṁ dvādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ । vāsudevaṁ ca daśabhir drauṇir vivyādha bhārata ॥

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपद्गाण्डिवं धनुः । मानयित्वा मुहूर्तं च गुरुपुत्रं महाहवे ॥

tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipad gāṇḍivaṁ dhanuḥ । mānayitvā muhūrtaṁ ca guruputraṁ mahāhave ॥

व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची महारथः । मृदुपूर्वं ततश्चैनं त्रिभिर्विव्याध सायकैः ॥

vyaśvasūtarathaṁ cakre savyasācī mahārathaḥ । mr̥dupūrvaṁ tataś cainaṁ tribhir vivyādha sāyakaiḥ ॥

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम् । मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम् ॥

hatāśve tu rathe tiṣṭhan droṇaputras tv ayasmayam । musalaṁ pāṇḍuputrāya cikṣepa parighopamam ॥

तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम् । चिच्छेद सप्तधा वीरः पार्थः शत्रुनिबर्हणः ॥

tam āpatantaṁ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitam । ciccheda saptadhā vīraḥ pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ ॥

स च्छिन्नं मुसलं दृष्ट्वा द्रौणिः परमकोपनः । आददे परिघं घोरं नगेन्द्रशिखरोपमम् । चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारदः ॥

sa cchinnaṁ musalaṁ dr̥ṣṭvā drauṇiḥ paramakopanaḥ । ādade parighaṁ ghoraṁ nagendraśikharopamam । cikṣepa caiva pārthāya drauṇir yuddhaviśāradaḥ ॥

तमन्तकमिव क्रुद्धं परिघं प्रेक्ष्य पाण्डवः । अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पञ्चभिः सायकोत्तमैः ॥

tam antakam iva kruddhaṁ parighaṁ prekṣya pāṇḍavaḥ । arjunas tvarito jaghne pañcabhiḥ sāyakottamaiḥ ॥

स च्छिन्नः पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे । दारयन्पृथिवीन्द्राणां मनः शब्देन भारत ॥

sa cchinnaḥ patito bhūmau pārthabāṇair mahāhave । dārayan pr̥thivīndrāṇāṁ manaḥ śabdena bhārata ॥

ततोऽपरैस्त्रिभिर्बाणैर्द्रौणिं विव्याध पाण्डवः । सोऽतिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहाबलः । न संभ्रान्तस्तदा द्रौणिः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥

tato ’parais tribhir bāṇair drauṇiṁ vivyādha pāṇḍavaḥ । so ’tividdho balavatā pārthena sumahābalaḥ । na saṁbhrāntas tadā drauṇiḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ ॥

सुधर्मा तु ततो राजन्भारद्वाजं महारथम् । अवाकिरच्छरव्रातैः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥

sudharmā tu tato rājan bhāradvājaṁ mahāratham । avākirac charavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ ॥

ततस्तु सुरथोऽप्याजौ पाञ्चालानां महारथः । रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत ॥

tatas tu suratho ’py ājau pāñcālānāṁ mahārathaḥ । rathena meghaghoṣeṇa drauṇim evābhyadhāvata ॥

विकर्षन्वै धनुः श्रेष्ठं सर्वभारसहं दृढम् । ज्वलनाशीविषनिभैः शरैश्चैनमवाकिरत् ॥

vikarṣan vai dhanuḥ śreṣṭhaṁ sarvabhārasahaṁ dr̥ḍham । jvalanāśīviṣanibhaiḥ śaraiś cainam avākirat ॥

सुरथं तु ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम् । चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरगः ॥

surathaṁ tu tataḥ kruddham āpatantaṁ mahāratham । cukopa samare drauṇir daṇḍāhata ivoragaḥ ॥

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सृक्किणी परिलेलिहन् । उद्वीक्ष्य सुरथं रोषाद्धनुर्ज्यामवमृज्य च । मुमोच तीक्ष्णं नाराचं यमदण्डसमद्युतिम् ॥

triśikhāṁ bhrukuṭīṁ kr̥tvā sr̥kkiṇī parilelihan । udvīkṣya surathaṁ roṣād dhanurjyām avamr̥jya ca । mumoca tīkṣṇaṁ nārācaṁ yamadaṇḍasamadyutim ॥

स तस्य हृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगतः । शक्राशनिरिवोत्सृष्टा विदार्य धरणीतलम् ॥

sa tasya hr̥dayaṁ bhittvā praviveśātivegataḥ । śakrāśanir ivotsr̥ṣṭā vidārya dharaṇītalam ॥

ततस्तं पतितं भूमौ नाराचेन समाहतम् । वज्रेणेव यथा शृङ्गं पर्वतस्य महाधनम् ॥

tatas taṁ patitaṁ bhūmau nārācena samāhatam । vajreṇeva yathā śr̥ṅgaṁ parvatasya mahādhanam ॥

तस्मिंस्तु निहते वीरे द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । आरुरोह रथं तूर्णं तमेव रथिनां वरः ॥

tasmiṁs tu nihate vīre droṇaputraḥ pratāpavān । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ tam eva rathināṁ varaḥ ॥

ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मदः । अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे ॥

tataḥ sajjo mahārāja drauṇir āhavadurmadaḥ । arjunaṁ yodhayām āsa saṁśaptakavr̥to raṇe ॥

तत्र युद्धं महच्चासीदर्जुनस्य परैः सह । मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

tatra yuddhaṁ mahac cāsīd arjunasya paraiḥ saha । madhyaṁdinagate sūrye yamarāṣṭravivardhanam ॥

तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम् । यदेको युगपद्वीरान्समयोधयदर्जुनः ॥

tatrāścaryam apaśyāma dr̥ṣṭvā teṣāṁ parākramam । yad eko yugapad vīrān samayodhayad arjunaḥ ॥

विमर्दस्तु महानासीदर्जुनस्य परैः सह । शतक्रतोर्यथा पूर्वं महत्या दैत्यसेनया ॥

vimardas tu mahān āsīd arjunasya paraiḥ saha । śatakrator yathā pūrvaṁ mahatyā daityasenayā ॥