Adhyāya 12

संजय उवाच । पीडिते धर्मराजे तु मद्रराजेन मारिष । सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । परिवार्य रथैः शल्यं पीडयामासुराहवे ॥

saṁjaya uvāca । pīḍite dharmarāje tu madrarājena māriṣa । sātyakir bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau । parivārya rathaiḥ śalyaṁ pīḍayām āsur āhave ॥

तमेकं बहुभिर्दृष्ट्वा पीड्यमानं महारथैः । साधुवादो महाञ्जज्ञे सिद्धाश्चासन्प्रहर्षिताः । आश्चर्यमित्यभाषन्त मुनयश्चापि संगताः ॥

tam ekaṁ bahubhir dr̥ṣṭvā pīḍyamānaṁ mahārathaiḥ । sādhuvādo mahāñ jajñe siddhāś cāsan praharṣitāḥ । āścaryam ity abhāṣanta munayaś cāpi saṁgatāḥ ॥

भीमसेनो रणे शल्यं शल्यभूतं पराक्रमे । एकेन विद्ध्वा बाणेन पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

bhīmaseno raṇe śalyaṁ śalyabhūtaṁ parākrame । ekena viddhvā bāṇena punar vivyādha saptabhiḥ ॥

सात्यकिश्च शतेनैनं धर्मपुत्रपरीप्सया । मद्रेश्वरमवाकीर्य सिंहनादमथानदत् ॥

sātyakiś ca śatenainaṁ dharmaputraparīpsayā । madreśvaram avākīrya siṁhanādam athānadat ॥

नकुलः पञ्चभिश्चैनं सहदेवश्च सप्तभिः । विद्ध्वा तं तु ततस्तूर्णं पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

nakulaḥ pañcabhiś cainaṁ sahadevaś ca saptabhiḥ । viddhvā taṁ tu tatas tūrṇaṁ punar vivyādha saptabhiḥ ॥

स तु शूरो रणे यत्तः पीडितस्तैर्महारथैः । विकृष्य कार्मुकं घोरं वेगघ्नं भारसाधनम् ॥

sa tu śūro raṇe yattaḥ pīḍitas tair mahārathaiḥ । vikr̥ṣya kārmukaṁ ghoraṁ vegaghnaṁ bhārasādhanam ॥

सात्यकिं पञ्चविंशत्या शल्यो विव्याध मारिष । भीमसेनं त्रिसप्तत्या नकुलं सप्तभिस्तथा ॥

sātyakiṁ pañcaviṁśatyā śalyo vivyādha māriṣa । bhīmasenaṁ trisaptatyā nakulaṁ saptabhis tathā ॥

ततः सविशिखं चापं सहदेवस्य धन्विनः । छित्त्वा भल्लेन समरे विव्याधैनं त्रिसप्तभिः ॥

tataḥ saviśikhaṁ cāpaṁ sahadevasya dhanvinaḥ । chittvā bhallena samare vivyādhainaṁ trisaptabhiḥ ॥

सहदेवस्तु समरे मातुलं भूरिवर्चसम् । सज्यमन्यद्धनुः कृत्वा पञ्चभिः समताडयत् । शरैराशीविषाकारैर्ज्वलज्ज्वलनसंनिभैः ॥

sahadevas tu samare mātulaṁ bhūrivarcasam । sajyam anyad dhanuḥ kr̥tvā pañcabhiḥ samatāḍayat । śarair āśīviṣākārair jvalaj jvalanasaṁnibhaiḥ ॥

सारथिं चास्य समरे शरेणानतपर्वणा । विव्याध भृशसंक्रुद्धस्तं च भूयस्त्रिभिः शरैः ॥

sārathiṁ cāsya samare śareṇānataparvaṇā । vivyādha bhr̥śasaṁkruddhas taṁ ca bhūyas tribhiḥ śaraiḥ ॥

भीमसेनस्त्रिसप्तत्या सात्यकिर्नवभिः शरैः । धर्मराजस्तथा षष्ट्या गात्रे शल्यं समर्पयत् ॥

bhīmasenas trisaptatyā sātyakir navabhiḥ śaraiḥ । dharmarājas tathā ṣaṣṭyā gātre śalyaṁ samarpayat ॥

ततः शल्यो महाराज निर्विद्धस्तैर्महारथैः । सुस्राव रुधिरं गात्रैर्गैरिकं पर्वतो यथा ॥

tataḥ śalyo mahārāja nirviddhas tair mahārathaiḥ । susrāva rudhiraṁ gātrair gairikaṁ parvato yathā ॥

तांश्च सर्वान्महेष्वासान्पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः । विव्याध तरसा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tāṁś ca sarvān maheṣvāsān pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ । vivyādha tarasā rājaṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

ततोऽपरेण भल्लेन धर्मपुत्रस्य मारिष । धनुश्चिच्छेद समरे सज्यं स सुमहारथः ॥

tato ’pareṇa bhallena dharmaputrasya māriṣa । dhanuś ciccheda samare sajyaṁ sa sumahārathaḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय धर्मपुत्रो महारथः । साश्वसूतध्वजरथं शल्यं प्राच्छादयच्छरैः ॥

athānyad dhanur ādāya dharmaputro mahārathaḥ । sāśvasūtadhvajarathaṁ śalyaṁ prācchādayac charaiḥ ॥

स च्छाद्यमानः समरे धर्मपुत्रस्य सायकैः । युधिष्ठिरमथाविध्यद्दशभिर्निशितैः शरैः ॥

sa cchādyamānaḥ samare dharmaputrasya sāyakaiḥ । yudhiṣṭhiram athāvidhyad daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धर्मपुत्रे शरार्दिते । मद्राणामधिपं शूरं शरौघैः समवारयत् ॥

sātyakis tu tataḥ kruddho dharmaputre śarārdite । madrāṇām adhipaṁ śūraṁ śaraughaiḥ samavārayat ॥

स सात्यकेः प्रचिच्छेद क्षुरप्रेण महद्धनुः । भीमसेनमुखांस्तांश्च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥

sa sātyakeḥ praciccheda kṣurapreṇa mahad dhanuḥ । bhīmasenamukhāṁs tāṁś ca tribhis tribhir atāḍayat ॥

तस्य क्रुद्धो महाराज सात्यकिः सत्यविक्रमः । तोमरं प्रेषयामास स्वर्णदण्डं महाधनम् ॥

tasya kruddho mahārāja sātyakiḥ satyavikramaḥ । tomaraṁ preṣayām āsa svarṇadaṇḍaṁ mahādhanam ॥

भीमसेनोऽथ नाराचं ज्वलन्तमिव पन्नगम् । नकुलः समरे शक्तिं सहदेवो गदां शुभाम् । धर्मराजः शतघ्नीं तु जिघांसुः शल्यमाहवे ॥

bhīmaseno ’tha nārācaṁ jvalantam iva pannagam । nakulaḥ samare śaktiṁ sahadevo gadāṁ śubhām । dharmarājaḥ śataghnīṁ tu jighāṁsuḥ śalyam āhave ॥

तानापतत एवाशु पञ्चानां वै भुजच्युतान् । सात्यकिप्रहितं शल्यो भल्लैश्चिच्छेद तोमरम् ॥

tān āpatata evāśu pañcānāṁ vai bhujacyutān । sātyakiprahitaṁ śalyo bhallaiś ciccheda tomaram ॥

भीमेन प्रहितं चापि शरं कनकभूषणम् । द्विधा चिच्छेद समरे कृतहस्तः प्रतापवान् ॥

bhīmena prahitaṁ cāpi śaraṁ kanakabhūṣaṇam । dvidhā ciccheda samare kr̥tahastaḥ pratāpavān ॥

नकुलप्रेषितां शक्तिं हेमदण्डां भयावहाम् । गदां च सहदेवेन शरौघैः समवारयत् ॥

nakulapreṣitāṁ śaktiṁ hemadaṇḍāṁ bhayāvahām । gadāṁ ca sahadevena śaraughaiḥ samavārayat ॥

शराभ्यां च शतघ्नीं तां राज्ञश्चिच्छेद भारत । पश्यतां पाण्डुपुत्राणां सिंहनादं ननाद च । नामृष्यत्तं तु शैनेयः शत्रोर्विजयमाहवे ॥

śarābhyāṁ ca śataghnīṁ tāṁ rājñaś ciccheda bhārata । paśyatāṁ pāṇḍuputrāṇāṁ siṁhanādaṁ nanāda ca । nāmr̥ṣyat taṁ tu śaineyaḥ śatror vijayam āhave ॥

अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिः क्रोधमूर्छितः । द्वाभ्यां मद्रेश्वरं विद्ध्वा सारथिं च त्रिभिः शरैः ॥

athānyad dhanur ādāya sātyakiḥ krodhamūrchitaḥ । dvābhyāṁ madreśvaraṁ viddhvā sārathiṁ ca tribhiḥ śaraiḥ ॥

ततः शल्यो महाराज सर्वांस्तान्दशभिः शरैः । विव्याध सुभृशं क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपान् ॥

tataḥ śalyo mahārāja sarvāṁs tān daśabhiḥ śaraiḥ । vivyādha subhr̥śaṁ kruddhas tottrair iva mahādvipān ॥

ते वार्यमाणाः समरे मद्रराज्ञा महारथाः । न शेकुः प्रमुखे स्थातुं तस्य शत्रुनिषूदनाः ॥

te vāryamāṇāḥ samare madrarājñā mahārathāḥ । na śekuḥ pramukhe sthātuṁ tasya śatruniṣūdanāḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा शल्यस्य विक्रमम् । निहतान्पाण्डवान्मेने पाञ्चालानथ सृञ्जयान् ॥

tato duryodhano rājā dr̥ṣṭvā śalyasya vikramam । nihatān pāṇḍavān mene pāñcālān atha sr̥ñjayān ॥

ततो राजन्महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् । संत्यज्य मनसा प्राणान्मद्राधिपमयोधयत् ॥

tato rājan mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān । saṁtyajya manasā prāṇān madrādhipam ayodhayat ॥

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः । परिवार्य तदा शल्यं समन्ताद्व्यकिरञ्शरैः ॥

nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ । parivārya tadā śalyaṁ samantād vyakirañ śaraiḥ ॥

स चतुर्भिर्महेष्वासैः पाण्डवानां महारथैः । वृतस्तान्योधयामास मद्रराजः प्रतापवान् ॥

sa caturbhir maheṣvāsaiḥ pāṇḍavānāṁ mahārathaiḥ । vr̥tas tān yodhayām āsa madrarājaḥ pratāpavān ॥

तस्य धर्मसुतो राजन्क्षुरप्रेण महाहवे । चक्ररक्षं जघानाशु मद्रराजस्य पार्थिव ॥

tasya dharmasuto rājan kṣurapreṇa mahāhave । cakrarakṣaṁ jaghānāśu madrarājasya pārthiva ॥

तस्मिंस्तु निहते शूरे चक्ररक्षे महारथे । मद्रराजोऽतिबलवान्सैनिकानास्तृणोच्छरैः ॥

tasmiṁs tu nihate śūre cakrarakṣe mahārathe । madrarājo ’tibalavān sainikān āstr̥ṇoc charaiḥ ॥

समाच्छन्नांस्ततस्तांस्तु राजन्वीक्ष्य स सैनिकान् । चिन्तयामास समरे धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

samācchannāṁs tatas tāṁs tu rājan vīkṣya sa sainikān । cintayām āsa samare dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

कथं नु न भवेत्सत्यं तन्माधववचो महत् । न हि क्रुद्धो रणे राजा क्षपयेत बलं मम ॥

kathaṁ nu na bhavet satyaṁ tan mādhavavaco mahat । na hi kruddho raṇe rājā kṣapayeta balaṁ mama ॥

ततः सरथनागाश्वाः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । मद्रेश्वरं समासेदुः पीडयन्तः समन्ततः ॥

tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja । madreśvaraṁ samāseduḥ pīḍayantaḥ samantataḥ ॥

नानाशस्त्रौघबहुलां शस्त्रवृष्टिं समुत्थिताम् । व्यधमत्समरे राजन्महाभ्राणीव मारुतः ॥

nānāśastraughabahulāṁ śastravr̥ṣṭiṁ samutthitām । vyadhamat samare rājan mahābhrāṇīva mārutaḥ ॥

ततः कनकपुङ्खां तां शल्यक्षिप्तां वियद्गताम् । शरवृष्टिमपश्याम शलभानामिवाततिम् ॥

tataḥ kanakapuṅkhāṁ tāṁ śalyakṣiptāṁ viyadgatām । śaravr̥ṣṭim apaśyāma śalabhānām ivātatim ॥

ते शरा मद्रराजेन प्रेषिता रणमूर्धनि । संपतन्तः स्म दृश्यन्ते शलभानां व्रजा इव ॥

te śarā madrarājena preṣitā raṇamūrdhani । saṁpatantaḥ sma dr̥śyante śalabhānāṁ vrajā iva ॥

मद्रराजधनुर्मुक्तैः शरैः कनकभूषणैः । निरन्तरमिवाकाशं संबभूव जनाधिप ॥

madrarājadhanurmuktaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ । nirantaram ivākāśaṁ saṁbabhūva janādhipa ॥

न पाण्डवानां नास्माकं तत्र कश्चिद्व्यदृश्यत । बाणान्धकारे महति कृते तत्र महाभये ॥

na pāṇḍavānāṁ nāsmākaṁ tatra kaś cid vyadr̥śyata । bāṇāndhakāre mahati kr̥te tatra mahābhaye ॥

मद्रराजेन बलिना लाघवाच्छरवृष्टिभिः । लोड्यमानं तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां बलार्णवम् । विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः ॥

madrarājena balinā lāghavāc charavr̥ṣṭibhiḥ । loḍyamānaṁ tathā dr̥ṣṭvā pāṇḍavānāṁ balārṇavam । vismayaṁ paramaṁ jagmur devagandharvadānavāḥ ॥

स तु तान्सर्वतो यत्ताञ्शरैः संपीड्य मारिष । धर्मराजमवच्छाद्य सिंहवद्व्यनदन्मुहुः ॥

sa tu tān sarvato yattāñ śaraiḥ saṁpīḍya māriṣa । dharmarājam avacchādya siṁhavad vyanadan muhuḥ ॥

ते छन्नाः समरे तेन पाण्डवानां महारथाः । न शेकुस्तं तदा युद्धे प्रत्युद्यातुं महारथम् ॥

te channāḥ samare tena pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । na śekus taṁ tadā yuddhe pratyudyātuṁ mahāratham ॥

धर्मराजपुरोगास्तु भीमसेनमुखा रथाः । न जहुः समरे शूरं शल्यमाहवशोभिनम् ॥

dharmarājapurogās tu bhīmasenamukhā rathāḥ । na jahuḥ samare śūraṁ śalyam āhavaśobhinam ॥