Adhyāya 11

संजय उवाच । पतितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गदाम् । आदाय तरसा राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

saṁjaya uvāca । patitaṁ prekṣya yantāraṁ śalyaḥ sarvāyasīṁ gadām । ādāya tarasā rājaṁs tasthau girir ivācalaḥ ॥

तं दीप्तमिव कालाग्निं पाशहस्तमिवान्तकम् । सशृङ्गमिव कैलासं सवज्रमिव वासवम् ॥

taṁ dīptam iva kālāgniṁ pāśahastam ivāntakam । saśr̥ṅgam iva kailāsaṁ savajram iva vāsavam ॥

सशूलमिव हर्यक्षं वने मत्तमिव द्विपम् । जवेनाभ्यपतद्भीमः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥

saśūlam iva haryakṣaṁ vane mattam iva dvipam । javenābhyapatad bhīmaḥ pragr̥hya mahatīṁ gadām ॥

ततः शङ्खप्रणादश्च तूर्याणां च सहस्रशः । सिंहनादश्च संजज्ञे शूराणां हर्षवर्धनः ॥

tataḥ śaṅkhapraṇādaś ca tūryāṇāṁ ca sahasraśaḥ । siṁhanādaś ca saṁjajñe śūrāṇāṁ harṣavardhanaḥ ॥

प्रेक्षन्तः सर्वतस्तौ हि योधा योधमहाद्विपौ । तावकाश्च परे चैव साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥

prekṣantaḥ sarvatas tau hi yodhā yodhamahādvipau । tāvakāś ca pare caiva sādhu sādhv ity athābruvan ॥

न हि मद्राधिपादन्यो रामाद्वा यदुनन्दनात् । सोढुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे ॥

na hi madrādhipād anyo rāmād vā yadunandanāt । soḍhum utsahate vegaṁ bhīmasenasya saṁyuge ॥

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मनः । सोढुमुत्सहते नान्यो योधो युधि वृकोदरात् ॥

tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṁ mahātmanaḥ । soḍhum utsahate nānyo yodho yudhi vr̥kodarāt ॥

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः । आवल्गितौ गदाहस्तौ मद्रराजवृकोदरौ ॥

tau vr̥ṣāv iva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ । āvalgitau gadāhastau madrarājavr̥kodarau ॥

मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च । निर्विशेषमभूद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ॥

maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca । nirviśeṣam abhūd yuddhaṁ tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ ॥

तप्तहेममयैः शुभ्रैर्बभूव भयवर्धनी । अग्निज्वालैरिवाविद्धा पट्टैः शल्यस्य सा गदा ॥

taptahemamayaiḥ śubhrair babhūva bhayavardhanī । agnijvālair ivāviddhā paṭṭaiḥ śalyasya sā gadā ॥

तथैव चरतो मार्गान्मण्डलेषु महात्मनः । विद्युदभ्रप्रतीकाशा भीमस्य शुशुभे गदा ॥

tathaiva carato mārgān maṇḍaleṣu mahātmanaḥ । vidyudabhrapratīkāśā bhīmasya śuśubhe gadā ॥

ताडिता मद्रराजेन भीमस्य गदया गदा । दीप्यमानेव वै राजन्ससृजे पावकार्चिषः ॥

tāḍitā madrarājena bhīmasya gadayā gadā । dīpyamāneva vai rājan sasr̥je pāvakārciṣaḥ ॥

तथा भीमेन शल्यस्य ताडिता गदया गदा । अङ्गारवर्षं मुमुचे तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tathā bhīmena śalyasya tāḍitā gadayā gadā । aṅgāravarṣaṁ mumuce tad adbhutam ivābhavat ॥

दन्तैरिव महानागौ शृङ्गैरिव महर्षभौ । तोत्त्रैरिव तदान्योन्यं गदाग्राभ्यां निजघ्नतुः ॥

dantair iva mahānāgau śr̥ṅgair iva maharṣabhau । tottrair iva tadānyonyaṁ gadāgrābhyāṁ nijaghnatuḥ ॥

तौ गदानिहतैर्गात्रैः क्षणेन रुधिरोक्षितौ । प्रेक्षणीयतरावास्तां पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

tau gadānihatair gātraiḥ kṣaṇena rudhirokṣitau । prekṣaṇīyatarāv āstāṁ puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहतः । भीमसेनो महाबाहुर्न चचालाचलो यथा ॥

gadayā madrarājena savyadakṣiṇam āhataḥ । bhīmaseno mahābāhur na cacālācalo yathā ॥

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो मुहुर्मुहुः । शल्यो न विव्यथे राजन्दन्तिनेवाहतो गिरिः ॥

tathā bhīmagadāvegais tāḍyamāno muhur muhuḥ । śalyo na vivyathe rājan dantinevāhato giriḥ ॥

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयोः पुरुषसिंहयोः । गदानिपातसंह्रादो वज्रयोरिव निस्वनः ॥

śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ । gadānipātasaṁhrādo vajrayor iva nisvanaḥ ॥

निवृत्य तु महावीर्यौ समुच्छ्रितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः ॥

nivr̥tya tu mahāvīryau samucchritagadāv ubhau । punar antaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ ॥

अथाभ्येत्य पदान्यष्टौ संनिपातोऽभवत्तयोः । उद्यम्य लोहदण्डाभ्यामतिमानुषकर्मणोः ॥

athābhyetya padāny aṣṭau saṁnipāto ’bhavat tayoḥ । udyamya lohadaṇḍābhyām atimānuṣakarmaṇoḥ ॥

प्रार्थयानौ तदान्योऽन्यं मण्डलानि विचेरतुः । क्रियाविशेषं कृतिनौ दर्शयामासतुस्तदा ॥

prārthayānau tadānyo ’nyaṁ maṇḍalāni viceratuḥ । kriyāviśeṣaṁ kr̥tinau darśayām āsatus tadā ॥

अथोद्यम्य गदे घोरे सशृङ्गाविव पर्वतौ । तावाजघ्नतुरन्योन्यं यथा भूमिचलेऽचलौ ॥

athodyamya gade ghore saśr̥ṅgāv iva parvatau । tāv ājaghnatur anyonyaṁ yathā bhūmicale ’calau ॥

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भृशाहतौ । युगपत्पेततुर्वीरावुभाविन्द्रध्वजाविव ॥

tau parasparavegāc ca gadābhyāṁ ca bhr̥śāhatau । yugapat petatur vīrāv ubhāv indradhvajāv iva ॥

उभयोः सेनयोर्वीरास्तदा हाहाकृतोऽभवन् । भृशं मर्मण्यभिहतावुभावास्तां सुविह्वलौ ॥

ubhayoḥ senayor vīrās tadā hāhākr̥to ’bhavan । bhr̥śaṁ marmaṇy abhihatāv ubhāv āstāṁ suvihvalau ॥

ततः सगदमारोप्य मद्राणामृषभं रथे । अपोवाह कृपः शल्यं तूर्णमायोधनादपि ॥

tataḥ sagadam āropya madrāṇām r̥ṣabhaṁ rathe । apovāha kr̥paḥ śalyaṁ tūrṇam āyodhanād api ॥

क्षीबवद्विह्वलत्वात्तु निमेषात्पुनरुत्थितः । भीमसेनो गदापाणिः समाह्वयत मद्रपम् ॥

kṣībavad vihvalatvāt tu nimeṣāt punar utthitaḥ । bhīmaseno gadāpāṇiḥ samāhvayata madrapam ॥

ततस्तु तावकाः शूरा नानाशस्त्रसमायुताः । नानावादित्रशब्देन पाण्डुसेनामयोधयन् ॥

tatas tu tāvakāḥ śūrā nānāśastrasamāyutāḥ । nānāvāditraśabdena pāṇḍusenām ayodhayan ॥

भुजावुच्छ्रित्य शस्त्रं च शब्देन महता ततः । अभ्यद्रवन्महाराज दुर्योधनपुरोगमाः ॥

bhujāv ucchritya śastraṁ ca śabdena mahatā tataḥ । abhyadravan mahārāja duryodhanapurogamāḥ ॥

तदनीकमभिप्रेक्ष्य ततस्ते पाण्डुनन्दनाः । प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनवधेप्सया ॥

tad anīkam abhiprekṣya tatas te pāṇḍunandanāḥ । prayayuḥ siṁhanādena duryodhanavadhepsayā ॥

तेषामापततां तूर्णं पुत्रस्ते भरतर्षभ । प्रासेन चेकितानं वै विव्याध हृदये भृशम् ॥

teṣām āpatatāṁ tūrṇaṁ putras te bharatarṣabha । prāsena cekitānaṁ vai vivyādha hr̥daye bhr̥śam ॥

स पपात रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः । रुधिरौघपरिक्लिन्नः प्रविश्य विपुलं तमः ॥

sa papāta rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ । rudhiraughapariklinnaḥ praviśya vipulaṁ tamaḥ ॥

चेकितानं हतं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः । प्रसक्तमभ्यवर्षन्त शरवर्षाणि भागशः ॥

cekitānaṁ hataṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । prasaktam abhyavarṣanta śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ ॥

तावकानामनीकेषु पाण्डवा जितकाशिनः । व्यचरन्त महाराज प्रेक्षणीयाः समन्ततः ॥

tāvakānām anīkeṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ । vyacaranta mahārāja prekṣaṇīyāḥ samantataḥ ॥

कृपश्च कृतवर्मा च सौबलश्च महाबलः । अयोधयन्धर्मराजं मद्रराजपुरस्कृताः ॥

kr̥paś ca kr̥tavarmā ca saubalaś ca mahābalaḥ । ayodhayan dharmarājaṁ madrarājapuraskr̥tāḥ ॥

भारद्वाजस्य हन्तारं भूरिवीर्यपराक्रमम् । दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत् ॥

bhāradvājasya hantāraṁ bhūrivīryaparākramam । duryodhano mahārāja dhr̥ṣṭadyumnam ayodhayat ॥

त्रिसाहस्रा रथा राजंस्तव पुत्रेण चोदिताः । अयोधयन्त विजयं द्रोणपुत्रपुरस्कृताः ॥

trisāhasrā rathā rājaṁs tava putreṇa coditāḥ । ayodhayanta vijayaṁ droṇaputrapuraskr̥tāḥ ॥

विजये धृतसंकल्पाः समभित्यक्तजीविताः । प्राविशंस्तावका राजन्हंसा इव महत्सरः ॥

vijaye dhr̥tasaṁkalpāḥ samabhityaktajīvitāḥ । prāviśaṁs tāvakā rājan haṁsā iva mahat saraḥ ॥

ततो युद्धमभूद्घोरं परस्परवधैषिणाम् । अन्योन्यवधसंयुक्तमन्योन्यप्रीतिवर्धनम् ॥

tato yuddham abhūd ghoraṁ parasparavadhaiṣiṇām । anyonyavadhasaṁyuktam anyonyaprītivardhanam ॥

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे राजन्वीरवरक्षये । अनिलेनेरितं घोरमुत्तस्थौ पार्थिवं रजः ॥

tasmin pravr̥tte saṁgrāme rājan vīravarakṣaye । anileneritaṁ ghoram uttasthau pārthivaṁ rajaḥ ॥

श्रवणान्नामधेयानां पाण्डवानां च कीर्तनात् । परस्परं विजानीमो ये चायुध्यन्नभीतवत् ॥

śravaṇān nāmadheyānāṁ pāṇḍavānāṁ ca kīrtanāt । parasparaṁ vijānīmo ye cāyudhyann abhītavat ॥

तद्रजः पुरुषव्याघ्र शोणितेन प्रशामितम् । दिशश्च विमला जज्ञुस्तस्मिन्रजसि शामिते ॥

tad rajaḥ puruṣavyāghra śoṇitena praśāmitam । diśaś ca vimalā jajñus tasmin rajasi śāmite ॥

तथा प्रवृत्ते संग्रामे घोररूपे भयानके । तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥

tathā pravr̥tte saṁgrāme ghorarūpe bhayānake । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ ॥

ब्रह्मलोकपरा भूत्वा प्रार्थयन्तो जयं युधि । सुयुद्धेन पराक्रान्ता नराः स्वर्गमभीप्सवः ॥

brahmalokaparā bhūtvā prārthayanto jayaṁ yudhi । suyuddhena parākrāntā narāḥ svargam abhīpsavaḥ ॥

भर्तृपिण्डविमोक्षार्थं भर्तृकार्यविनिश्चिताः । स्वर्गसंसक्तमनसो योधा युयुधिरे तदा ॥

bhartr̥piṇḍavimokṣārthaṁ bhartr̥kāryaviniścitāḥ । svargasaṁsaktamanaso yodhā yuyudhire tadā ॥

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः । अन्योन्यमभिगर्जन्तः प्रहरन्तः परस्परम् ॥

nānārūpāṇi śastrāṇi visr̥janto mahārathāḥ । anyonyam abhigarjantaḥ praharantaḥ parasparam ॥

हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्तत । इति स्म वाचः श्रूयन्ते तव तेषां च वै बले ॥

hata vidhyata gr̥hṇīta praharadhvaṁ nikr̥ntata । iti sma vācaḥ śrūyante tava teṣāṁ ca vai bale ॥

ततः शल्यो महाराज धर्मराजं युधिष्ठिरम् । विव्याध निशितैर्बाणैर्हन्तुकामो महारथम् ॥

tataḥ śalyo mahārāja dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । vivyādha niśitair bāṇair hantukāmo mahāratham ॥

तस्य पार्थो महाराज नाराचान्वै चतुर्दश । मर्माण्युद्दिश्य मर्मज्ञो निचखान हसन्निव ॥

tasya pārtho mahārāja nārācān vai caturdaśa । marmāṇy uddiśya marmajño nicakhāna hasann iva ॥

तं वार्य पाण्डवं बाणैर्हन्तुकामो महायशाः । विव्याध समरे क्रुद्धो बहुभिः कङ्कपत्रिभिः ॥

taṁ vārya pāṇḍavaṁ bāṇair hantukāmo mahāyaśāḥ । vivyādha samare kruddho bahubhiḥ kaṅkapatribhiḥ ॥

अथ भूयो महाराज शरेण नतपर्वणा । युधिष्ठिरं समाजघ्ने सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

atha bhūyo mahārāja śareṇa nataparvaṇā । yudhiṣṭhiraṁ samājaghne sarvasainyasya paśyataḥ ॥

धर्मराजोऽपि संक्रुद्धो मद्रराजं महायशाः । विव्याध निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥

dharmarājo ’pi saṁkruddho madrarājaṁ mahāyaśāḥ । vivyādha niśitair bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ ॥

चन्द्रसेनं च सप्तत्या सूतं च नवभिः शरैः । द्रुमसेनं चतुःषष्ट्या निजघान महारथः ॥

candrasenaṁ ca saptatyā sūtaṁ ca navabhiḥ śaraiḥ । drumasenaṁ catuḥṣaṣṭyā nijaghāna mahārathaḥ ॥

चक्ररक्षे हते शल्यः पाण्डवेन महात्मना । निजघान ततो राजंश्चेदीन्वै पञ्चविंशतिम् ॥

cakrarakṣe hate śalyaḥ pāṇḍavena mahātmanā । nijaghāna tato rājaṁś cedīn vai pañcaviṁśatim ॥

सात्यकिं पञ्चविंशत्या भीमसेनं च पञ्चभिः । माद्रीपुत्रौ शतेनाजौ विव्याध निशितैः शरैः ॥

sātyakiṁ pañcaviṁśatyā bhīmasenaṁ ca pañcabhiḥ । mādrīputrau śatenājau vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ॥

एवं विचरतस्तस्य संग्रामे राजसत्तम । संप्रेषयच्छितान्पार्थः शरानाशीविषोपमान् ॥

evaṁ vicaratas tasya saṁgrāme rājasattama । saṁpreṣayac chitān pārthaḥ śarān āśīviṣopamān ॥

ध्वजाग्रं चास्य समरे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापहरद्रथात् ॥

dhvajāgraṁ cāsya samare kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । pramukhe vartamānasya bhallenāpaharad rathāt ॥

पाण्डुपुत्रेण वै तस्य केतुं छिन्नं महात्मना । निपतन्तमपश्याम गिरिशृङ्गमिवाहतम् ॥

pāṇḍuputreṇa vai tasya ketuṁ chinnaṁ mahātmanā । nipatantam apaśyāma giriśr̥ṅgam ivāhatam ॥

ध्वजं निपतितं दृष्ट्वा पाण्डवं च व्यवस्थितम् । संक्रुद्धो मद्रराजोऽभूच्छरवर्षं मुमोच ह ॥

dhvajaṁ nipatitaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavaṁ ca vyavasthitam । saṁkruddho madrarājo ’bhūc charavarṣaṁ mumoca ha ॥

शल्यः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् । अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभः ॥

śalyaḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vr̥ṣṭimān । abhyavarṣad ameyātmā kṣatriyaṁ kṣatriyarṣabhaḥ ॥

सात्यकिं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत् ॥

sātyakiṁ bhīmasenaṁ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau । ekaikaṁ pañcabhir viddhvā yudhiṣṭhiram apīḍayat ॥

ततो बाणमयं जालं विततं पाण्डवोरसि । अपश्याम महाराज मेघजालमिवोद्गतम् ॥

tato bāṇamayaṁ jālaṁ vitataṁ pāṇḍavorasi । apaśyāma mahārāja meghajālam ivodgatam ॥

तस्य शल्यो रणे क्रुद्धो बाणैः संनतपर्वभिः । दिशः प्रच्छादयामास प्रदिशश्च महारथः ॥

tasya śalyo raṇe kruddho bāṇaiḥ saṁnataparvabhiḥ । diśaḥ pracchādayām āsa pradiśaś ca mahārathaḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा बाणजालेन पीडितः । बभूव हृतविक्रान्तो जम्भो वृत्रहणा यथा ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā bāṇajālena pīḍitaḥ । babhūva hr̥tavikrānto jambho vr̥trahaṇā yathā ॥