Adhyāya 9

संजय उवाच । ते हत्वा सर्वपाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः । अगच्छन्सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः ॥

saṁjaya uvāca । te hatvā sarvapāñcālān draupadeyāṁś ca sarvaśaḥ । agacchan sahitās tatra yatra duryodhano hataḥ ॥

गत्वा चैनमपश्यंस्ते किंचित्प्राणं नराधिपम् । ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवव्रुस्तवात्मजम् ॥

gatvā cainam apaśyaṁs te kiṁcitprāṇaṁ narādhipam । tato rathebhyaḥ praskandya parivavrus tavātmajam ॥

तं भग्नसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणमचेतसम् । वमन्तं रुधिरं वक्त्रादपश्यन्वसुधातले ॥

taṁ bhagnasakthaṁ rājendra kr̥cchraprāṇam acetasam । vamantaṁ rudhiraṁ vaktrād apaśyan vasudhātale ॥

वृतं समन्ताद्बहुभिः श्वापदैर्घोरदर्शनैः । शालावृकगणैश्चैव भक्षयिष्यद्भिरन्तिकात् ॥

vr̥taṁ samantād bahubhiḥ śvāpadair ghoradarśanaiḥ । śālāvr̥kagaṇaiś caiva bhakṣayiṣyadbhir antikāt ॥

निवारयन्तं कृच्छ्रात्ताञ्श्वापदान्संचिखादिषून् । विवेष्टमानं मह्यां च सुभृशं गाढवेदनम् ॥

nivārayantaṁ kr̥cchrāt tāñ śvāpadān saṁcikhādiṣūn । viveṣṭamānaṁ mahyāṁ ca subhr̥śaṁ gāḍhavedanam ॥

तं शयानं महात्मानं भूमौ स्वरुधिरोक्षितम् । हतशिष्टास्त्रयो वीराः शोकार्ताः पर्यवारयन् । अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥

taṁ śayānaṁ mahātmānaṁ bhūmau svarudhirokṣitam । hataśiṣṭās trayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan । aśvatthāmā kr̥paś caiva kr̥tavarmā ca sātvataḥ ॥

तैस्त्रिभिः शोणितादिग्धैर्निःश्वसद्भिर्महारथैः । शुशुभे संवृतो राजा वेदी त्रिभिरिवाग्निभिः ॥

tais tribhiḥ śoṇitādigdhair niḥśvasadbhir mahārathaiḥ । śuśubhe saṁvr̥to rājā vedī tribhir ivāgnibhiḥ ॥

ते तं शयानं संप्रेक्ष्य राजानमतथोचितम् । अविषह्येन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्त्रयः ॥

te taṁ śayānaṁ saṁprekṣya rājānam atathocitam । aviṣahyena duḥkhena tatas te rurudus trayaḥ ॥

ततस्ते रुधिरं हस्तैर्मुखान्निर्मृज्य तस्य ह । रणे राज्ञः शयानस्य कृपणं पर्यदेवयन् ॥

tatas te rudhiraṁ hastair mukhān nirmr̥jya tasya ha । raṇe rājñaḥ śayānasya kr̥paṇaṁ paryadevayan ॥

कृप उवाच । न दैवस्यातिभारोऽस्ति यदयं रुधिरोक्षितः । एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः ॥

kr̥pa uvāca । na daivasyātibhāro ’sti yad ayaṁ rudhirokṣitaḥ । ekādaśacamūbhartā śete duryodhano hataḥ ॥

पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम् । गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि ॥

paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitām । gadāṁ gadāpriyasyemāṁ samīpe patitāṁ bhuvi ॥

इयमेनं गदा शूरं न जहाति रणे रणे । स्वर्गायापि व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम् ॥

iyam enaṁ gadā śūraṁ na jahāti raṇe raṇe । svargāyāpi vrajantaṁ hi na jahāti yaśasvinam ॥

पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम् । शयानां शयने धर्मे भार्यां प्रीतिमतीमिव ॥

paśyemāṁ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitām । śayānāṁ śayane dharme bhāryāṁ prītimatīm iva ॥

यो वै मूर्धावसिक्तानामग्रे यातः परंतपः । स हतो ग्रसते पांसून्पश्य कालस्य पर्ययम् ॥

yo vai mūrdhāvasiktānām agre yātaḥ paraṁtapaḥ । sa hato grasate pāṁsūn paśya kālasya paryayam ॥

येनाजौ निहता भूमावशेरत पुरा द्विषः । स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैरयम् ॥

yenājau nihatā bhūmāv aśerata purā dviṣaḥ । sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ parair ayam ॥

भयान्नमन्ति राजानो यस्य स्म शतसंघशः । स वीरशयने शेते क्रव्याद्भिः परिवारितः ॥

bhayān namanti rājāno yasya sma śatasaṁghaśaḥ । sa vīraśayane śete kravyādbhiḥ parivāritaḥ ॥

उपासत नृपाः पूर्वमर्थहेतोर्यमीश्वरम् । धिक्सद्यो निहतः शेते पश्य कालस्य पर्ययम् ॥

upāsata nr̥pāḥ pūrvam arthahetor yam īśvaram । dhik sadyo nihataḥ śete paśya kālasya paryayam ॥

संजय उवाच । तं शयानं नृपश्रेष्ठं ततो भरतसत्तम । अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत् ॥

saṁjaya uvāca । taṁ śayānaṁ nr̥paśreṣṭhaṁ tato bharatasattama । aśvatthāmā samālokya karuṇaṁ paryadevayat ॥

आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम् । धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य ह ॥

āhus tvāṁ rājaśārdūla mukhyaṁ sarvadhanuṣmatām । dhanādhyakṣopamaṁ yuddhe śiṣyaṁ saṁkarṣaṇasya ha ॥

कथं विवरमद्राक्षीद्भीमसेनस्तवानघ । बलिनः कृतिनो नित्यं स च पापात्मवान्नृप ॥

kathaṁ vivaram adrākṣīd bhīmasenas tavānagha । balinaḥ kr̥tino nityaṁ sa ca pāpātmavān nr̥pa ॥

कालो नूनं महाराज लोकेऽस्मिन्बलवत्तरः । पश्यामो निहतं त्वां चेद्भीमसेनेन संयुगे ॥

kālo nūnaṁ mahārāja loke ’smin balavattaraḥ । paśyāmo nihataṁ tvāṁ ced bhīmasenena saṁyuge ॥

कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः । निकृत्या हतवान्मन्दो नूनं कालो दुरत्ययः ॥

kathaṁ tvāṁ sarvadharmajñaṁ kṣudraḥ pāpo vr̥kodaraḥ । nikr̥tyā hatavān mando nūnaṁ kālo duratyayaḥ ॥

धर्मयुद्धे ह्यधर्मेण समाहूयौजसा मृधे । गदया भीमसेनेन निर्भिन्ने सक्थिनी तव ॥

dharmayuddhe hy adharmeṇa samāhūyaujasā mr̥dhe । gadayā bhīmasenena nirbhinne sakthinī tava ॥

अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः । यदुपेक्षितवान्क्षुद्रो धिक्तमस्तु युधिष्ठिरम् ॥

adharmeṇa hatasyājau mr̥dyamānaṁ padā śiraḥ । yad upekṣitavān kṣudro dhik tam astu yudhiṣṭhiram ॥

युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम् । यावत्स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्यसि पातितः ॥

yuddheṣv apavadiṣyanti yodhā nūnaṁ vr̥kodaram । yāvat sthāsyanti bhūtāni nikr̥tyā hy asi pātitaḥ ॥

ननु रामोऽब्रवीद्राजंस्त्वां सदा यदुनन्दनः । दुर्योधनसमो नास्ति गदया इति वीर्यवान् ॥

nanu rāmo ’bravīd rājaṁs tvāṁ sadā yadunandanaḥ । duryodhanasamo nāsti gadayā iti vīryavān ॥

श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजन्संसत्सु भारत । सुशिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो ॥

ślāghate tvāṁ hi vārṣṇeyo rājan saṁsatsu bhārata । suśiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho ॥

यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः । हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वमसि तां गतिम् ॥

yāṁ gatiṁ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṁ paramarṣayaḥ । hatasyābhimukhasyājau prāptas tvam asi tāṁ gatim ॥

दुर्योधन न शोचामि त्वामहं पुरुषर्षभ । हतपुत्रां तु शोचामि गान्धारीं पितरं च ते । भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम् ॥

duryodhana na śocāmi tvām ahaṁ puruṣarṣabha । hataputrāṁ tu śocāmi gāndhārīṁ pitaraṁ ca te । bhikṣukau vicariṣyete śocantau pr̥thivīm imām ॥

धिगस्तु कृष्णं वार्ष्णेयमर्जुनं चापि दुर्मतिम् । धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वां वध्यमानमुपेक्षताम् ॥

dhig astu kr̥ṣṇaṁ vārṣṇeyam arjunaṁ cāpi durmatim । dharmajñamāninau yau tvāṁ vadhyamānam upekṣatām ॥

पाण्डवाश्चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिपान् । कथं दुर्योधनोऽस्माभिर्हत इत्यनपत्रपाः ॥

pāṇḍavāś cāpi te sarve kiṁ vakṣyanti narādhipān । kathaṁ duryodhano ’smābhir hata ity anapatrapāḥ ॥

धन्यस्त्वमसि गान्धारे यस्त्वमायोधने हतः । प्रयातोऽभिमुखः शत्रून्धर्मेण पुरुषर्षभ ॥

dhanyas tvam asi gāndhāre yas tvam āyodhane hataḥ । prayāto ’bhimukhaḥ śatrūn dharmeṇa puruṣarṣabha ॥

हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा । प्रज्ञाचक्षुश्च दुर्धर्षः कां गतिं प्रतिपत्स्यते ॥

hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā । prajñācakṣuś ca durdharṣaḥ kāṁ gatiṁ pratipatsyate ॥

धिगस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम् । ये वयं न गताः स्वर्गं त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम् ॥

dhig astu kr̥tavarmāṇaṁ māṁ kr̥paṁ ca mahāratham । ye vayaṁ na gatāḥ svargaṁ tvāṁ puraskr̥tya pārthivam ॥

दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम् । यद्वयं नानुगच्छामस्त्वां धिगस्मान्नराधमान् ॥

dātāraṁ sarvakāmānāṁ rakṣitāraṁ prajāhitam । yad vayaṁ nānugacchāmas tvāṁ dhig asmān narādhamān ॥

कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्च मे । सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्नवन्ति गृहाणि च ॥

kr̥pasya tava vīryeṇa mama caiva pituś ca me । sabhr̥tyānāṁ naravyāghra ratnavanti gr̥hāṇi ca ॥

भवत्प्रसादादस्माभिः समित्रैः सहबान्धवैः । अवाप्ताः क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणाः ॥

bhavatprasādād asmābhiḥ samitraiḥ sahabāndhavaiḥ । avāptāḥ kratavo mukhyā bahavo bhūridakṣiṇāḥ ॥

कुतश्चापीदृशं सार्थमुपलप्स्यामहे वयम् । यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गतः सर्वपार्थिवान् ॥

kutaś cāpīdr̥śaṁ sārtham upalapsyāmahe vayam । yādr̥śena puraskr̥tya tvaṁ gataḥ sarvapārthivān ॥

वयमेव त्रयो राजन्गच्छन्तं परमां गतिम् । यद्वै त्वां नानुगच्छामस्तेन तप्स्यामहे वयम् ॥

vayam eva trayo rājan gacchantaṁ paramāṁ gatim । yad vai tvāṁ nānugacchāmas tena tapsyāmahe vayam ॥

त्वत्स्वर्गहीना हीनार्थाः स्मरन्तः सुकृतस्य ते । किं नाम तद्भवेत्कर्म येन त्वानुव्रजेम वै ॥

tvatsvargahīnā hīnārthāḥ smarantaḥ sukr̥tasya te । kiṁ nāma tad bhavet karma yena tvānuvrajema vai ॥

दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिष्यामो महीमिमाम् । हीनानां नस्त्वया राजन्कुतः शान्तिः कुतः सुखम् ॥

duḥkhaṁ nūnaṁ kuruśreṣṭha cariṣyāmo mahīm imām । hīnānāṁ nas tvayā rājan kutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukham ॥

गत्वैतांस्तु महाराज समेत्य त्वं महारथान् । यथाश्रेष्ठं यथाज्येष्ठं पूजयेर्वचनान्मम ॥

gatvaitāṁs tu mahārāja sametya tvaṁ mahārathān । yathāśreṣṭhaṁ yathājyeṣṭhaṁ pūjayer vacanān mama ॥

आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम् । हतं मयाद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप ॥

ācāryaṁ pūjayitvā ca ketuṁ sarvadhanuṣmatām । hataṁ mayādya śaṁsethā dhr̥ṣṭadyumnaṁ narādhipa ॥

परिष्वजेथा राजानं बाह्लिकं सुमहारथम् । सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ॥

pariṣvajethā rājānaṁ bāhlikaṁ sumahāratham । saindhavaṁ somadattaṁ ca bhūriśravasam eva ca ॥

तथा पूर्वगतानन्यान्स्वर्गं पार्थिवसत्तमान् । अस्मद्वाक्यात्परिष्वज्य पृच्छेथास्त्वमनामयम् ॥

tathā pūrvagatān anyān svargaṁ pārthivasattamān । asmad vākyāt pariṣvajya pr̥cchethās tvam anāmayam ॥

इत्येवमुक्त्वा राजानं भग्नसक्थमचेतसम् । अश्वत्थामा समुद्वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत् ॥

ity evam uktvā rājānaṁ bhagnasaktham acetasam । aśvatthāmā samudvīkṣya punar vacanam abravīt ॥

दुर्योधन जीवसि चेद्वाचं श्रोत्रसुखां शृणु । सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयम् ॥

duryodhana jīvasi ced vācaṁ śrotrasukhāṁ śr̥ṇu । sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrās trayo vayam ॥

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः । अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस्तथा ॥

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo ’tha sātyakiḥ । ahaṁ ca kr̥tavarmā ca kr̥paḥ śāradvatas tathā ॥

द्रौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः । पाञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत ॥

draupadeyā hatāḥ sarve dhr̥ṣṭadyumnasya cātmajāḥ । pāñcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṁ ca bhārata ॥

कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः । सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनरवाहनम् ॥

kr̥te pratikr̥taṁ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ । sauptike śibiraṁ teṣāṁ hataṁ sanaravāhanam ॥

मया च पापकर्मासौ धृष्टद्युम्नो महीपते । प्रविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारितः ॥

mayā ca pāpakarmāsau dhr̥ṣṭadyumno mahīpate । praviśya śibiraṁ rātrau paśumāreṇa māritaḥ ॥

दुर्योधनस्तु तां वाचं निशम्य मनसः प्रियाम् । प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनमब्रवीत् ॥

duryodhanas tu tāṁ vācaṁ niśamya manasaḥ priyām । pratilabhya punaś ceta idaṁ vacanam abravīt ॥

न मेऽकरोत्तद्गाङ्गेयो न कर्णो न च ते पिता । यत्त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम् ॥

na me ’karot tad gāṅgeyo na karṇo na ca te pitā । yat tvayā kr̥pabhojābhyāṁ sahitenādya me kr̥tam ॥

स चेत्सेनापतिः क्षुद्रो हतः सार्धं शिखण्डिना । तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै ॥

sa cet senāpatiḥ kṣudro hataḥ sārdhaṁ śikhaṇḍinā । tena manye maghavatā samam ātmānam adya vai ॥

स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं वः स्वर्गे नः संगमः पुनः । इत्येवमुक्त्वा तूष्णीं स कुरुराजो महामनाः । प्राणानुदसृजद्वीरः सुहृदां शोकमादधत् ॥

svasti prāpnuta bhadraṁ vaḥ svarge naḥ saṁgamaḥ punaḥ । ity evam uktvā tūṣṇīṁ sa kururājo mahāmanāḥ । prāṇān udasr̥jad vīraḥ suhr̥dāṁ śokam ādadhat ॥

तथेति ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च तं नृपम् । पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः स्वकानारुरुहू रथान् ॥

tatheti te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca taṁ nr̥pam । punaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥ svakān āruruhū rathān ॥

इत्येवं तव पुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम् । प्रत्यूषकाले शोकार्तः प्राधावं नगरं प्रति ॥

ity evaṁ tava putrasya niśamya karuṇāṁ giram । pratyūṣakāle śokārtaḥ prādhāvaṁ nagaraṁ prati ॥

तव पुत्रे गते स्वर्गं शोकार्तस्य ममानघ । ऋषिदत्तं प्रनष्टं तद्दिव्यदर्शित्वमद्य वै ॥

tava putre gate svargaṁ śokārtasya mamānagha । r̥ṣidattaṁ pranaṣṭaṁ tad divyadarśitvam adya vai ॥

वैशंपायन उवाच । इति श्रुत्वा स नृपतिः पुत्रज्ञातिवधं तदा । निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च ततश्चिन्तापरोऽभवत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । iti śrutvā sa nr̥patiḥ putrajñātivadhaṁ tadā । niḥśvasya dīrgham uṣṇaṁ ca tataś cintāparo ’bhavat ॥