Adhyāya 8

धृतराष्ट्र उवाच । तथा प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महारथे । कच्चित्कृपश्च भोजश्च भयार्तौ न न्यवर्तताम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tathā prayāte śibiraṁ droṇaputre mahārathe । kaccit kr̥paś ca bhojaś ca bhayārtau na nyavartatām ॥

कच्चिन्न वारितौ क्षुद्रै रक्षिभिर्नोपलक्षितौ । असह्यमिति वा मत्वा न निवृत्तौ महारथौ ॥

kaccin na vāritau kṣudrai rakṣibhir nopalakṣitau । asahyam iti vā matvā na nivr̥ttau mahārathau ॥

कच्चित्प्रमथ्य शिबिरं हत्वा सोमकपाण्डवान् । दुर्योधनस्य पदवीं गतौ परमिकां रणे ॥

kaccit pramathya śibiraṁ hatvā somakapāṇḍavān । duryodhanasya padavīṁ gatau paramikāṁ raṇe ॥

पाञ्चालैर्वा विनिहतौ कच्चिन्नास्वपतां क्षितौ । कच्चित्ताभ्यां कृतं कर्म तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

pāñcālair vā vinihatau kaccin nāsvapatāṁ kṣitau । kaccit tābhyāṁ kr̥taṁ karma tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । तस्मिन्प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महात्मनि । कृपश्च कृतवर्मा च शिबिरद्वार्यतिष्ठताम् ॥

saṁjaya uvāca । tasmin prayāte śibiraṁ droṇaputre mahātmani । kr̥paś ca kr̥tavarmā ca śibiradvāry atiṣṭhatām ॥

अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ । प्रहृष्टः शनकै राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

aśvatthāmā tu tau dr̥ṣṭvā yatnavantau mahārathau । prahr̥ṣṭaḥ śanakai rājann idaṁ vacanam abravīt ॥

यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने । किं पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषतः ॥

yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane । kiṁ punar yodhaśeṣasya prasuptasya viśeṣataḥ ॥

अहं प्रवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत् । यथा न कश्चिदपि मे जीवन्मुच्येत मानवः ॥

ahaṁ pravekṣye śibiraṁ cariṣyāmi ca kālavat । yathā na kaś cid api me jīvan mucyeta mānavaḥ ॥

इत्युक्त्वा प्राविशद्द्रौणिः पार्थानां शिबिरं महत् । अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयमात्मनः ॥

ity uktvā prāviśad drauṇiḥ pārthānāṁ śibiraṁ mahat । advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayam ātmanaḥ ॥

स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्च तस्य ह । धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत् ॥

sa praviśya mahābāhur uddeśajñaś ca tasya ha । dhr̥ṣṭadyumnasya nilayaṁ śanakair abhyupāgamat ॥

ते तु कृत्वा महत्कर्म श्रान्ताश्च बलवद्रणे । प्रसुप्ता वै सुविश्वस्ताः स्वसैन्यपरिवारिताः ॥

te tu kr̥tvā mahat karma śrāntāś ca balavad raṇe । prasuptā vai suviśvastāḥ svasainyaparivāritāḥ ॥

अथ प्रविश्य तद्वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत । पाञ्चाल्यं शयने द्रौणिरपश्यत्सुप्तमन्तिकात् ॥

atha praviśya tad veśma dhr̥ṣṭadyumnasya bhārata । pāñcālyaṁ śayane drauṇir apaśyat suptam antikāt ॥

क्षौमावदाते महति स्पर्ध्यास्तरणसंवृते । माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपैश्चूर्णैश्च वासिते ॥

kṣaumāvadāte mahati spardhyāstaraṇasaṁvr̥te । mālyapravarasaṁyukte dhūpaiś cūrṇaiś ca vāsite ॥

तं शयानं महात्मानं विस्रब्धमकुतोभयम् । प्राबोधयत पादेन शयनस्थं महीपते ॥

taṁ śayānaṁ mahātmānaṁ visrabdham akutobhayam । prābodhayata pādena śayanasthaṁ mahīpate ॥

स बुद्ध्वा चरणस्पर्शमुत्थाय रणदुर्मदः । अभ्यजानदमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम् ॥

sa buddhvā caraṇasparśam utthāya raṇadurmadaḥ । abhyajānad ameyātmā droṇaputraṁ mahāratham ॥

तमुत्पतन्तं शयनादश्वत्थामा महाबलः । केशेष्वालम्ब्य पाणिभ्यां निष्पिपेष महीतले ॥

tam utpatantaṁ śayanād aśvatthāmā mahābalaḥ । keśeṣv ālambya pāṇibhyāṁ niṣpipeṣa mahītale ॥

स बलात्तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत । निद्रया चैव पाञ्चाल्यो नाशकच्चेष्टितुं तदा ॥

sa balāt tena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata । nidrayā caiva pāñcālyo nāśakac ceṣṭituṁ tadā ॥

तमाक्रम्य तदा राजन्कण्ठे चोरसि चोभयोः । नदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत् ॥

tam ākramya tadā rājan kaṇṭhe corasi cobhayoḥ । nadantaṁ visphurantaṁ ca paśumāram amārayat ॥

तुदन्नखैस्तु स द्रौणिं नातिव्यक्तमुदाहरत् । आचार्यपुत्र शस्त्रेण जहि मा मा चिरं कृथाः । त्वत्कृते सुकृताँल्लोकान्गच्छेयं द्विपदां वर ॥

tudan nakhais tu sa drauṇiṁ nātivyaktam udāharat । ācāryaputra śastreṇa jahi mā mā ciraṁ kr̥thāḥ । tvatkr̥te sukr̥tām̐l lokān gaccheyaṁ dvipadāṁ vara ॥

तस्याव्यक्तां तु तां वाचं संश्रुत्य द्रौणिरब्रवीत् । आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन । तस्माच्छस्त्रेण निधनं न त्वमर्हसि दुर्मते ॥

tasyāvyaktāṁ tu tāṁ vācaṁ saṁśrutya drauṇir abravīt । ācāryaghātināṁ lokā na santi kulapāṁsana । tasmāc chastreṇa nidhanaṁ na tvam arhasi durmate ॥

एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम् । मर्मस्वभ्यवधीत्क्रुद्धः पादाष्ठीलैः सुदारुणैः ॥

evaṁ bruvāṇas taṁ vīraṁ siṁho mattam iva dvipam । marmasv abhyavadhīt kruddhaḥ pādāṣṭhīlaiḥ sudāruṇaiḥ ॥

तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि । अबुध्यन्त महाराज स्त्रियो ये चास्य रक्षिणः ॥

tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani । abudhyanta mahārāja striyo ye cāsya rakṣiṇaḥ ॥

ते दृष्ट्वा वर्ष्मवन्तं तमतिमानुषविक्रमम् । भूतमेव व्यवस्यन्तो न स्म प्रव्याहरन्भयात् ॥

te dr̥ṣṭvā varṣmavantaṁ tam atimānuṣavikramam । bhūtam eva vyavasyanto na sma pravyāharan bhayāt ॥

तं तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम् । अध्यतिष्ठत्स तेजस्वी रथं प्राप्य सुदर्शनम् ॥

taṁ tu tenābhyupāyena gamayitvā yamakṣayam । adhyatiṣṭhat sa tejasvī rathaṁ prāpya sudarśanam ॥

स तस्य भवनाद्राजन्निष्क्रम्यानादयन्दिशः । रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्विषतो बली ॥

sa tasya bhavanād rājan niṣkramyānādayan diśaḥ । rathena śibiraṁ prāyāj jighāṁsur dviṣato balī ॥

अपक्रान्ते ततस्तस्मिन्द्रोणपुत्रे महारथे । सह तै रक्षिभिः सर्वैः प्रणेदुर्योषितस्तदा ॥

apakrānte tatas tasmin droṇaputre mahārathe । saha tai rakṣibhiḥ sarvaiḥ praṇedur yoṣitas tadā ॥

राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शोकपरायणाः । व्याक्रोशन्क्षत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत ॥

rājānaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā bhr̥śaṁ śokaparāyaṇāḥ । vyākrośan kṣatriyāḥ sarve dhr̥ṣṭadyumnasya bhārata ॥

तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभाः । क्षिप्रं च समनह्यन्त किमेतदिति चाब्रुवन् ॥

tāsāṁ tu tena śabdena samīpe kṣatriyarṣabhāḥ । kṣipraṁ ca samanahyanta kim etad iti cābruvan ॥

स्त्रियस्तु राजन्वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य तम् । अब्रुवन्दीनकण्ठेन क्षिप्रमाद्रवतेति वै ॥

striyas tu rājan vitrastā bhāradvājaṁ nirīkṣya tam । abruvan dīnakaṇṭhena kṣipram ādravateti vai ॥

राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीमहे वयम् । हत्वा पाञ्चालराजं यो रथमारुह्य तिष्ठति ॥

rākṣaso vā manuṣyo vā nainaṁ jānīmahe vayam । hatvā pāñcālarājaṁ yo ratham āruhya tiṣṭhati ॥

ततस्ते योधमुख्यास्तं सहसा पर्यवारयन् । स तानापततः सर्वान्रुद्रास्त्रेण व्यपोथयत् ॥

tatas te yodhamukhyās taṁ sahasā paryavārayan । sa tān āpatataḥ sarvān rudrāstreṇa vyapothayat ॥

धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्चैवास्य पदानुगान् । अपश्यच्छयने सुप्तमुत्तमौजसमन्तिके ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca hatvā sa tāṁś caivāsya padānugān । apaśyac chayane suptam uttamaujasam antike ॥

तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि चौजसा । तथैव मारयामास विनर्दन्तमरिंदमम् ॥

tam apy ākramya pādena kaṇṭhe corasi caujasā । tathaiva mārayām āsa vinardantam ariṁdamam ॥

युधामन्युस्तु संप्राप्तो मत्त्वा तं रक्षसा हतम् । गदामुद्यम्य वेगेन हृदि द्रौणिमताडयत् ॥

yudhāmanyus tu saṁprāpto mattvā taṁ rakṣasā hatam । gadām udyamya vegena hr̥di drauṇim atāḍayat ॥

तमभिद्रुत्य जग्राह क्षितौ चैनमपातयत् । विस्फुरन्तं च पशुवत्तथैवैनममारयत् ॥

tam abhidrutya jagrāha kṣitau cainam apātayat । visphurantaṁ ca paśuvat tathaivainam amārayat ॥

तथा स वीरो हत्वा तं ततोऽन्यान्समुपाद्रवत् । संसुप्तानेव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान् । स्फुरतो वेपमानांश्च शमितेव पशून्मखे ॥

tathā sa vīro hatvā taṁ tato ’nyān samupādravat । saṁsuptān eva rājendra tatra tatra mahārathān । sphurato vepamānāṁś ca śamiteva paśūn makhe ॥

ततो निस्त्रिंशमादाय जघानान्यान्पृथग्जनान् । भागशो विचरन्मार्गानसियुद्धविशारदः ॥

tato nistriṁśam ādāya jaghānānyān pr̥thagjanān । bhāgaśo vicaran mārgān asiyuddhaviśāradaḥ ॥

तथैव गुल्मे संप्रेक्ष्य शयानान्मध्यगौल्मिकान् । श्रान्तान्न्यस्तायुधान्सर्वान्क्षणेनैव व्यपोथयत् ॥

tathaiva gulme saṁprekṣya śayānān madhyagaulmikān । śrāntān nyastāyudhān sarvān kṣaṇenaiva vyapothayat ॥

योधानश्वान्द्विपांश्चैव प्राच्छिनत्स वरासिना । रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः ॥

yodhān aśvān dvipāṁś caiva prācchinat sa varāsinā । rudhirokṣitasarvāṅgaḥ kālasr̥ṣṭa ivāntakaḥ ॥

विस्फुरद्भिश्च तैर्द्रौणिर्निस्त्रिंशस्योद्यमेन च । आक्षेपेण तथैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितोऽभवत् ॥

visphuradbhiś ca tair drauṇir nistriṁśasyodyamena ca । ākṣepeṇa tathaivāses tridhā raktokṣito ’bhavat ॥

तस्य लोहितसिक्तस्य दीप्तखड्गस्य युध्यतः । अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषणः ॥

tasya lohitasiktasya dīptakhaḍgasya yudhyataḥ । amānuṣa ivākāro babhau paramabhīṣaṇaḥ ॥

ये त्वजाग्रत कौरव्य तेऽपि शब्देन मोहिताः । निरीक्ष्यमाणा अन्योन्यं द्रौणिं दृष्ट्वा प्रविव्यथुः ॥

ye tv ajāgrata kauravya te ’pi śabdena mohitāḥ । nirīkṣyamāṇā anyonyaṁ drauṇiṁ dr̥ṣṭvā pravivyathuḥ ॥

तद्रूपं तस्य ते दृष्ट्वा क्षत्रियाः शत्रुकर्शनाः । राक्षसं मन्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन् ॥

tad rūpaṁ tasya te dr̥ṣṭvā kṣatriyāḥ śatrukarśanāḥ । rākṣasaṁ manyamānās taṁ nayanāni nyamīlayan ॥

स घोररूपो व्यचरत्कालवच्छिबिरे ततः । अपश्यद्द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान् ॥

sa ghorarūpo vyacarat kālavac chibire tataḥ । apaśyad draupadīputrān avaśiṣṭāṁś ca somakān ॥

तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर्हस्ता महारथाः । धृष्टद्युम्नं हतं श्रुत्वा द्रौपदेया विशां पते । अवाकिरञ्शरव्रातैर्भारद्वाजमभीतवत् ॥

tena śabdena vitrastā dhanurhastā mahārathāḥ । dhr̥ṣṭadyumnaṁ hataṁ śrutvā draupadeyā viśāṁ pate । avākirañ śaravrātair bhāradvājam abhītavat ॥

ततस्तेन निनादेन संप्रबुद्धाः प्रभद्रकाः । शिलीमुखैः शिखण्डी च द्रोणपुत्रं समार्दयन् ॥

tatas tena ninādena saṁprabuddhāḥ prabhadrakāḥ । śilīmukhaiḥ śikhaṇḍī ca droṇaputraṁ samārdayan ॥

भारद्वाजस्तु तान्दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः । ननाद बलवन्नादं जिघांसुस्तान्सुदुर्जयान् ॥

bhāradvājas tu tān dr̥ṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ । nanāda balavan nādaṁ jighāṁsus tān sudurjayān ॥

ततः परमसंक्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन् । अवरुह्य रथोपस्थात्त्वरमाणोऽभिदुद्रुवे ॥

tataḥ paramasaṁkruddhaḥ pitur vadham anusmaran । avaruhya rathopasthāt tvaramāṇo ’bhidudruve ॥

सहस्रचन्द्रं विपुलं गृहीत्वा चर्म संयुगे । खड्गं च विपुलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम् । द्रौपदेयानभिद्रुत्य खड्गेन व्यचरद्बली ॥

sahasracandraṁ vipulaṁ gr̥hītvā carma saṁyuge । khaḍgaṁ ca vipulaṁ divyaṁ jātarūpapariṣkr̥tam । draupadeyān abhidrutya khaḍgena vyacarad balī ॥

ततः स नरशार्दूलः प्रतिविन्ध्यं तमाहवे । कुक्षिदेशेऽवधीद्राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ॥

tataḥ sa naraśārdūlaḥ prativindhyaṁ tam āhave । kukṣideśe ’vadhīd rājan sa hato nyapatad bhuvi ॥

प्रासेन विद्ध्वा द्रौणिं तु सुतसोमः प्रतापवान् । पुनश्चासिं समुद्यम्य द्रोणपुत्रमुपाद्रवत् ॥

prāsena viddhvā drauṇiṁ tu sutasomaḥ pratāpavān । punaś cāsiṁ samudyamya droṇaputram upādravat ॥

सुतसोमस्य सासिं तु बाहुं छित्त्वा नरर्षभः । पुनरभ्यहनत्पार्श्वे स भिन्नहृदयोऽपतत् ॥

sutasomasya sāsiṁ tu bāhuṁ chittvā nararṣabhaḥ । punar abhyahanat pārśve sa bhinnahr̥dayo ’patat ॥

नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रेण वीर्यवान् । दोर्भ्यामुत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्येनमताडयत् ॥

nākulis tu śatānīko rathacakreṇa vīryavān । dorbhyām utkṣipya vegena vakṣasy enam atāḍayat ॥

अताडयच्छतानीकं मुक्तचक्रं द्विजस्तु सः । स विह्वलो ययौ भूमिं ततोऽस्यापाहरच्छिरः ॥

atāḍayac chatānīkaṁ muktacakraṁ dvijas tu saḥ । sa vihvalo yayau bhūmiṁ tato ’syāpāharac chiraḥ ॥

श्रुतकर्मा तु परिघं गृहीत्वा समताडयत् । अभिद्रुत्य ततो द्रौणिं सव्ये स फलके भृशम् ॥

śrutakarmā tu parighaṁ gr̥hītvā samatāḍayat । abhidrutya tato drauṇiṁ savye sa phalake bhr̥śam ॥

स तु तं श्रुतकर्माणमास्ये जघ्ने वरासिना । स हतो न्यपतद्भूमौ विमूढो विकृताननः ॥

sa tu taṁ śrutakarmāṇam āsye jaghne varāsinā । sa hato nyapatad bhūmau vimūḍho vikr̥tānanaḥ ॥

तेन शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्तिर्महाधनुः । अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षैरवाकिरत् ॥

tena śabdena vīras tu śrutakīrtir mahādhanuḥ । aśvatthāmānam āsādya śaravarṣair avākirat ॥

तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा प्रतिवार्य सः । सकुण्डलं शिरः कायाद्भ्राजमानमपाहरत् ॥

tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā prativārya saḥ । sakuṇḍalaṁ śiraḥ kāyād bhrājamānam apāharat ॥

ततो भीष्मनिहन्ता तं सह सर्वैः प्रभद्रकैः । अहनत्सर्वतो वीरं नानाप्रहरणैर्बली । शिलीमुखेन चाप्येनं भ्रुवोर्मध्ये समार्दयत् ॥

tato bhīṣmanihantā taṁ saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ । ahanat sarvato vīraṁ nānāpraharaṇair balī । śilīmukhena cāpy enaṁ bhruvor madhye samārdayat ॥

स तु क्रोधसमाविष्टो द्रोणपुत्रो महाबलः । शिखण्डिनं समासाद्य द्विधा चिच्छेद सोऽसिना ॥

sa tu krodhasamāviṣṭo droṇaputro mahābalaḥ । śikhaṇḍinaṁ samāsādya dvidhā ciccheda so ’sinā ॥

शिखण्डिनं ततो हत्वा क्रोधाविष्टः परंतपः । प्रभद्रकगणान्सर्वानभिदुद्राव वेगवान् । यच्च शिष्टं विराटस्य बलं तच्च समाद्रवत् ॥

śikhaṇḍinaṁ tato hatvā krodhāviṣṭaḥ paraṁtapaḥ । prabhadrakagaṇān sarvān abhidudrāva vegavān । yac ca śiṣṭaṁ virāṭasya balaṁ tac ca samādravat ॥

द्रुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहृदामपि । चकार कदनं घोरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा महाबलः ॥

drupadasya ca putrāṇāṁ pautrāṇāṁ suhr̥dām api । cakāra kadanaṁ ghoraṁ dr̥ṣṭvā dr̥ṣṭvā mahābalaḥ ॥

अन्यानन्यांश्च पुरुषानभिसृत्याभिसृत्य च । न्यकृन्तदसिना द्रौणिरसिमार्गविशारदः ॥

anyān anyāṁś ca puruṣān abhisr̥tyābhisr̥tya ca । nyakr̥ntad asinā drauṇir asimārgaviśāradaḥ ॥

कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम् । रक्ताम्बरधरामेकां पाशहस्तां शिखण्डिनीम् ॥

kālīṁ raktāsyanayanāṁ raktamālyānulepanām । raktāmbaradharām ekāṁ pāśahastāṁ śikhaṇḍinīm ॥

ददृशुः कालरात्रिं ते स्मयमानामवस्थिताम् । नराश्वकुञ्जरान्पाशैर्बद्ध्वा घोरैः प्रतस्थुषीम् । हरन्तीं विविधान्प्रेतान्पाशबद्धान्विमूर्धजान् ॥

dadr̥śuḥ kālarātriṁ te smayamānām avasthitām । narāśvakuñjarān pāśair baddhvā ghoraiḥ pratasthuṣīm । harantīṁ vividhān pretān pāśabaddhān vimūrdhajān ॥

स्वप्ने सुप्तान्नयन्तीं तां रात्रिष्वन्यासु मारिष । ददृशुर्योधमुख्यास्ते घ्नन्तं द्रौणिं च नित्यदा ॥

svapne suptān nayantīṁ tāṁ rātriṣv anyāsu māriṣa । dadr̥śur yodhamukhyās te ghnantaṁ drauṇiṁ ca nityadā ॥

यतः प्रवृत्तः संग्रामः कुरुपाण्डवसेनयोः । ततः प्रभृति तां कृत्यामपश्यन्द्रौणिमेव च ॥

yataḥ pravr̥ttaḥ saṁgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ । tataḥ prabhr̥ti tāṁ kr̥tyām apaśyan drauṇim eva ca ॥

तांस्तु दैवहतान्पूर्वं पश्चाद्द्रौणिर्न्यपातयत् । त्रासयन्सर्वभूतानि विनदन्भैरवान्रवान् ॥

tāṁs tu daivahatān pūrvaṁ paścād drauṇir nyapātayat । trāsayan sarvabhūtāni vinadan bhairavān ravān ॥

तदनुस्मृत्य ते वीरा दर्शनं पौर्वकालिकम् । इदं तदित्यमन्यन्त दैवेनोपनिपीडिताः ॥

tad anusmr̥tya te vīrā darśanaṁ paurvakālikam । idaṁ tad ity amanyanta daivenopanipīḍitāḥ ॥

ततस्तेन निनादेन प्रत्यबुध्यन्त धन्विनः । शिबिरे पाण्डवेयानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tatas tena ninādena pratyabudhyanta dhanvinaḥ । śibire pāṇḍaveyānāṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

सोऽच्छिनत्कस्यचित्पादौ जघनं चैव कस्यचित् । कांश्चिद्बिभेद पार्श्वेषु कालसृष्ट इवान्तकः ॥

so ’cchinat kasya cit pādau jaghanaṁ caiva kasya cit । kāṁś cid bibheda pārśveṣu kālasr̥ṣṭa ivāntakaḥ ॥

अत्युग्रप्रतिपिष्टैश्च नदद्भिश्च भृशातुरैः । गजाश्वमथितैश्चान्यैर्मही कीर्णाभवत्प्रभो ॥

atyugrapratipiṣṭaiś ca nadadbhiś ca bhr̥śāturaiḥ । gajāśvamathitaiś cānyair mahī kīrṇābhavat prabho ॥

क्रोशतां किमिदं कोऽयं किं शब्दः किं नु किं कृतम् । एवं तेषां तदा द्रौणिरन्तकः समपद्यत ॥

krośatāṁ kim idaṁ ko ’yaṁ kiṁ śabdaḥ kiṁ nu kiṁ kr̥tam । evaṁ teṣāṁ tadā drauṇir antakaḥ samapadyata ॥

अपेतशस्त्रसंनाहान्संरब्धान्पाण्डुसृञ्जयान् । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय द्रौणिः प्रहरतां वरः ॥

apetaśastrasaṁnāhān saṁrabdhān pāṇḍusr̥ñjayān । prāhiṇon mr̥tyulokāya drauṇiḥ praharatāṁ varaḥ ॥

ततस्तच्छस्त्रवित्रस्ता उत्पतन्तो भयातुराः । निद्रान्धा नष्टसंज्ञाश्च तत्र तत्र निलिल्यिरे ॥

tatas tacchastravitrastā utpatanto bhayāturāḥ । nidrāndhā naṣṭasaṁjñāś ca tatra tatra nililyire ॥

ऊरुस्तम्भगृहीताश्च कश्मलाभिहतौजसः । विनदन्तो भृशं त्रस्ताः संन्यपेषन्परस्परम् ॥

ūrustambhagr̥hītāś ca kaśmalābhihataujasaḥ । vinadanto bhr̥śaṁ trastāḥ saṁnyapeṣan parasparam ॥

ततो रथं पुनर्द्रौणिरास्थितो भीमनिस्वनम् । धनुष्पाणिः शरैरन्यान्प्रेषयद्वै यमक्षयम् ॥

tato rathaṁ punar drauṇir āsthito bhīmanisvanam । dhanuṣpāṇiḥ śarair anyān preṣayad vai yamakṣayam ॥

पुनरुत्पततः कांश्चिद्दूरादपि नरोत्तमान् । शूरान्संपततश्चान्यान्कालरात्र्यै न्यवेदयत् ॥

punar utpatataḥ kāṁś cid dūrād api narottamān । śūrān saṁpatataś cānyān kālarātryai nyavedayat ॥

तथैव स्यन्दनाग्रेण प्रमथन्स विधावति । शरवर्षैश्च विविधैरवर्षच्छात्रवांस्ततः ॥

tathaiva syandanāgreṇa pramathan sa vidhāvati । śaravarṣaiś ca vividhair avarṣac chātravāṁs tataḥ ॥

पुनश्च सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा । तेन चाकाशवर्णेन तदाचरत सोऽसिना ॥

punaś ca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā । tena cākāśavarṇena tadācarata so ’sinā ॥

तथा स शिबिरं तेषां द्रौणिराहवदुर्मदः । व्यक्षोभयत राजेन्द्र महाह्रदमिव द्विपः ॥

tathā sa śibiraṁ teṣāṁ drauṇir āhavadurmadaḥ । vyakṣobhayata rājendra mahāhradam iva dvipaḥ ॥

उत्पेतुस्तेन शब्देन योधा राजन्विचेतसः । निद्रार्ताश्च भयार्ताश्च व्यधावन्त ततस्ततः ॥

utpetus tena śabdena yodhā rājan vicetasaḥ । nidrārtāś ca bhayārtāś ca vyadhāvanta tatas tataḥ ॥

विस्वरं चुक्रुशुश्चान्ये बह्वबद्धं तथावदन् । न च स्म प्रतिपद्यन्ते शस्त्राणि वसनानि च ॥

visvaraṁ cukruśuś cānye bahvabaddhaṁ tathāvadan । na ca sma pratipadyante śastrāṇi vasanāni ca ॥

विमुक्तकेशाश्चाप्यन्ये नाभ्यजानन्परस्परम् । उत्पतन्तः परे भीताः केचित्तत्र तथाभ्रमन् । पुरीषमसृजन्केचित्केचिन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ॥

vimuktakeśāś cāpy anye nābhyajānan parasparam । utpatantaḥ pare bhītāḥ ke cit tatra tathābhraman । purīṣam asr̥jan ke cit ke cin mūtraṁ prasusruvuḥ ॥

बन्धनानि च राजेन्द्र संछिद्य तुरगा द्विपाः । समं पर्यपतंश्चान्ये कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥

bandhanāni ca rājendra saṁchidya turagā dvipāḥ । samaṁ paryapataṁś cānye kurvanto mahad ākulam ॥

तत्र केचिन्नरा भीता व्यलीयन्त महीतले । तथैव तान्निपतितानपिंषन्गजवाजिनः ॥

tatra ke cin narā bhītā vyalīyanta mahītale । tathaiva tān nipatitān apiṁṣan gajavājinaḥ ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ । तृप्तानि व्यनदन्नुच्चैर्मुदा भरतसत्तम ॥

tasmiṁs tathā vartamāne rakṣāṁsi puruṣarṣabha । tr̥ptāni vyanadann uccair mudā bharatasattama ॥

स शब्दः प्रेरितो राजन्भूतसंघैर्मुदा युतैः । अपूरयद्दिशः सर्वा दिवं चापि महास्वनः ॥

sa śabdaḥ prerito rājan bhūtasaṁghair mudā yutaiḥ । apūrayad diśaḥ sarvā divaṁ cāpi mahāsvanaḥ ॥

तेषामार्तस्वरं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः । मुक्ताः पर्यपतन्राजन्मृद्नन्तः शिबिरे जनम् ॥

teṣām ārtasvaraṁ śrutvā vitrastā gajavājinaḥ । muktāḥ paryapatan rājan mr̥dnantaḥ śibire janam ॥

तैस्तत्र परिधावद्भिश्चरणोदीरितं रजः । अकरोच्छिबिरे तेषां रजन्यां द्विगुणं तमः ॥

tais tatra paridhāvadbhiś caraṇodīritaṁ rajaḥ । akaroc chibire teṣāṁ rajanyāṁ dviguṇaṁ tamaḥ ॥

तस्मिंस्तमसि संजाते प्रमूढाः सर्वतो जनाः । नाजानन्पितरः पुत्रान्भ्रातॄन्भ्रातर एव च ॥

tasmiṁs tamasi saṁjāte pramūḍhāḥ sarvato janāḥ । nājānan pitaraḥ putrān bhrātr̥̄n bhrātara eva ca ॥

गजा गजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान् । अताडयंस्तथाभञ्जंस्तथामृद्नंश्च भारत ॥

gajā gajān atikramya nirmanuṣyā hayā hayān । atāḍayaṁs tathābhañjaṁs tathāmr̥dnaṁś ca bhārata ॥

ते भग्नाः प्रपतन्तश्च निघ्नन्तश्च परस्परम् । न्यपातयन्त च परान्पातयित्वा तथापिषन् ॥

te bhagnāḥ prapatantaś ca nighnantaś ca parasparam । nyapātayanta ca parān pātayitvā tathāpiṣan ॥

विचेतसः सनिद्राश्च तमसा चावृता नराः । जघ्नुः स्वानेव तत्राथ कालेनाभिप्रचोदिताः ॥

vicetasaḥ sanidrāś ca tamasā cāvr̥tā narāḥ । jaghnuḥ svān eva tatrātha kālenābhipracoditāḥ ॥

त्यक्त्वा द्वाराणि च द्वाःस्थास्तथा गुल्मांश्च गौल्मिकाः । प्राद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः ॥

tyaktvā dvārāṇi ca dvāḥsthās tathā gulmāṁś ca gaulmikāḥ । prādravanta yathāśakti kāṁdiśīkā vicetasaḥ ॥

विप्रनष्टाश्च तेऽन्योन्यं नाजानन्त तदा विभो । क्रोशन्तस्तात पुत्रेति दैवोपहतचेतसः ॥

vipranaṣṭāś ca te ’nyonyaṁ nājānanta tadā vibho । krośantas tāta putreti daivopahatacetasaḥ ॥

पलायतां दिशस्तेषां स्वानप्युत्सृज्य बान्धवान् । गोत्रनामभिरन्योन्यमाक्रन्दन्त ततो जनाः ॥

palāyatāṁ diśas teṣāṁ svān apy utsr̥jya bāndhavān । gotranāmabhir anyonyam ākrandanta tato janāḥ ॥

हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे । तान्बुद्ध्वा रणमत्तोऽसौ द्रोणपुत्रो व्यपोथयत् ॥

hāhākāraṁ ca kurvāṇāḥ pr̥thivyāṁ śerate pare । tān buddhvā raṇamatto ’sau droṇaputro vyapothayat ॥

तत्रापरे वध्यमाना मुहुर्मुहुरचेतसः । शिबिरान्निष्पतन्ति स्म क्षत्रिया भयपीडिताः ॥

tatrāpare vadhyamānā muhur muhur acetasaḥ । śibirān niṣpatanti sma kṣatriyā bhayapīḍitāḥ ॥

तांस्तु निष्पततस्त्रस्ताञ्शिबिराञ्जीवितैषिणः । कृतवर्मा कृपश्चैव द्वारदेशे निजघ्नतुः ॥

tāṁs tu niṣpatatas trastāñ śibirāñ jīvitaiṣiṇaḥ । kr̥tavarmā kr̥paś caiva dvāradeśe nijaghnatuḥ ॥

विशस्त्रयन्त्रकवचान्मुक्तकेशान्कृताञ्जलीन् । वेपमानान्क्षितौ भीतान्नैव कांश्चिदमुञ्चताम् ॥

viśastrayantrakavacān muktakeśān kr̥tāñjalīn । vepamānān kṣitau bhītān naiva kāṁś cid amuñcatām ॥

नामुच्यत तयोः कश्चिन्निष्क्रान्तः शिबिराद्बहिः । कृपस्य च महाराज हार्दिक्यस्य च दुर्मतेः ॥

nāmucyata tayoḥ kaś cin niṣkrāntaḥ śibirād bahiḥ । kr̥pasya ca mahārāja hārdikyasya ca durmateḥ ॥

भूयश्चैव चिकीर्षन्तौ द्रोणपुत्रस्य तौ प्रियम् । त्रिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम् ॥

bhūyaś caiva cikīrṣantau droṇaputrasya tau priyam । triṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanam ॥

ततः प्रकाशे शिबिरे खड्गेन पितृनन्दनः । अश्वत्थामा महाराज व्यचरत्कृतहस्तवत् ॥

tataḥ prakāśe śibire khaḍgena pitr̥nandanaḥ । aśvatthāmā mahārāja vyacarat kr̥tahastavat ॥

कांश्चिदापततो वीरानपरांश्च प्रधावतः । व्ययोजयत खड्गेन प्राणैर्द्विजवरो नरान् ॥

kāṁś cid āpatato vīrān aparāṁś ca pradhāvataḥ । vyayojayata khaḍgena prāṇair dvijavaro narān ॥

कांश्चिद्योधान्स खड्गेन मध्ये संछिद्य वीर्यवान् । अपातयद्द्रोणसुतः संरब्धस्तिलकाण्डवत् ॥

kāṁś cid yodhān sa khaḍgena madhye saṁchidya vīryavān । apātayad droṇasutaḥ saṁrabdhas tilakāṇḍavat ॥

विनदद्भिर्भृशायस्तैर्नराश्वद्विरदोत्तमैः । पतितैरभवत्कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ ॥

vinadadbhir bhr̥śāyastair narāśvadviradottamaiḥ । patitair abhavat kīrṇā medinī bharatarṣabha ॥

मानुषाणां सहस्रेषु हतेषु पतितेषु च । उदतिष्ठन्कबन्धानि बहून्युत्थाय चापतन् ॥

mānuṣāṇāṁ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca । udatiṣṭhan kabandhāni bahūny utthāya cāpatan ॥

सायुधान्साङ्गदान्बाहून्निचकर्त शिरांसि च । हस्तिहस्तोपमानूरून्हस्तान्पादांश्च भारत ॥

sāyudhān sāṅgadān bāhūn nicakarta śirāṁsi ca । hastihastopamān ūrūn hastān pādāṁś ca bhārata ॥

पृष्ठच्छिन्नाञ्शिरश्छिन्नान्पार्श्वच्छिन्नांस्तथापरान् । समासाद्याकरोद्द्रौणिः कांश्चिच्चापि पराङ्मुखान् ॥

pr̥ṣṭhacchinnāñ śiraśchinnān pārśvacchinnāṁs tathāparān । samāsādyākarod drauṇiḥ kāṁś cic cāpi parāṅmukhān ॥

मध्यकायान्नरानन्यांश्चिच्छेदान्यांश्च कर्णतः । अंसदेशे निहत्यान्यान्काये प्रावेशयच्छिरः ॥

madhyakāyān narān anyāṁś cicchedānyāṁś ca karṇataḥ । aṁsadeśe nihatyānyān kāye prāveśayac chiraḥ ॥

एवं विचरतस्तस्य निघ्नतः सुबहून्नरान् । तमसा रजनी घोरा बभौ दारुणदर्शना ॥

evaṁ vicaratas tasya nighnataḥ subahūn narān । tamasā rajanī ghorā babhau dāruṇadarśanā ॥

किंचित्प्राणैश्च पुरुषैर्हतैश्चान्यैः सहस्रशः । बहुना च गजाश्वेन भूरभूद्भीमदर्शना ॥

kiṁcitprāṇaiś ca puruṣair hataiś cānyaiḥ sahasraśaḥ । bahunā ca gajāśvena bhūr abhūd bhīmadarśanā ॥

यक्षरक्षःसमाकीर्णे रथाश्वद्विपदारुणे । क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण संछिन्नाः प्रापतन्भुवि ॥

yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe । kruddhena droṇaputreṇa saṁchinnāḥ prāpatan bhuvi ॥

मातॄरन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄनन्ये विचुक्रुशुः । केचिदूचुर्न तत्क्रुद्धैर्धार्तराष्ट्रैः कृतं रणे ॥

mātr̥̄r anye pitr̥̄n anye bhrātr̥̄n anye vicukruśuḥ । ke cid ūcur na tat kruddhair dhārtarāṣṭraiḥ kr̥taṁ raṇe ॥

यत्कृतं नः प्रसुप्तानां रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः । असांनिध्याद्धि पार्थानामिदं नः कदनं कृतम् ॥

yat kr̥taṁ naḥ prasuptānāṁ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ । asāṁnidhyād dhi pārthānām idaṁ naḥ kadanaṁ kr̥tam ॥

न देवासुरगन्धर्वैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः । शक्यो विजेतुं कौन्तेयो गोप्ता यस्य जनार्दनः ॥

na devāsuragandharvair na yakṣair na ca rākṣasaiḥ । śakyo vijetuṁ kaunteyo goptā yasya janārdanaḥ ॥

ब्रह्मण्यः सत्यवाग्दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः । न च सुप्तं प्रमत्तं वा न्यस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम् । धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थो धनंजयः ॥

brahmaṇyaḥ satyavāg dāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ । na ca suptaṁ pramattaṁ vā nyastaśastraṁ kr̥tāñjalim । dhāvantaṁ muktakeśaṁ vā hanti pārtho dhanaṁjayaḥ ॥

तदिदं नः कृतं घोरं रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः । इति लालप्यमानाः स्म शेरते बहवो जनाः ॥

tad idaṁ naḥ kr̥taṁ ghoraṁ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ । iti lālapyamānāḥ sma śerate bahavo janāḥ ॥

स्तनतां च मनुष्याणामपरेषां च कूजताम् । ततो मुहूर्तात्प्राशाम्यत्स शब्दस्तुमुलो महान् ॥

stanatāṁ ca manuṣyāṇām apareṣāṁ ca kūjatām । tato muhūrtāt prāśāmyat sa śabdas tumulo mahān ॥

शोणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप । तद्रजस्तुमुलं घोरं क्षणेनान्तरधीयत ॥

śoṇitavyatiṣiktāyāṁ vasudhāyāṁ ca bhūmipa । tad rajas tumulaṁ ghoraṁ kṣaṇenāntaradhīyata ॥

संवेष्टमानानुद्विग्नान्निरुत्साहान्सहस्रशः । न्यपातयन्नरान्क्रुद्धः पशून्पशुपतिर्यथा ॥

saṁveṣṭamānān udvignān nirutsāhān sahasraśaḥ । nyapātayan narān kruddhaḥ paśūn paśupatir yathā ॥

अन्योन्यं संपरिष्वज्य शयानान्द्रवतोऽपरान् । संलीनान्युध्यमानांश्च सर्वान्द्रौणिरपोथयत् ॥

anyonyaṁ saṁpariṣvajya śayānān dravato ’parān । saṁlīnān yudhyamānāṁś ca sarvān drauṇir apothayat ॥

दह्यमाना हुताशेन वध्यमानाश्च तेन ते । परस्परं तदा योधा अनयन्यमसादनम् ॥

dahyamānā hutāśena vadhyamānāś ca tena te । parasparaṁ tadā yodhā anayan yamasādanam ॥

तस्या रजन्यास्त्वर्धेन पाण्डवानां महद्बलम् । गमयामास राजेन्द्र द्रौणिर्यमनिवेशनम् ॥

tasyā rajanyās tv ardhena pāṇḍavānāṁ mahad balam । gamayām āsa rājendra drauṇir yamaniveśanam ॥

निशाचराणां सत्त्वानां स रात्रिर्हर्षवर्धिनी । आसीन्नरगजाश्वानां रौद्री क्षयकरी भृशम् ॥

niśācarāṇāṁ sattvānāṁ sa rātrir harṣavardhinī । āsīn naragajāśvānāṁ raudrī kṣayakarī bhr̥śam ॥

तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश्च पृथग्विधाः । खादन्तो नरमांसानि पिबन्तः शोणितानि च ॥

tatrādr̥śyanta rakṣāṁsi piśācāś ca pr̥thagvidhāḥ । khādanto naramāṁsāni pibantaḥ śoṇitāni ca ॥

करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः । जटिला दीर्घसक्थाश्च पञ्चपादा महोदराः ॥

karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ । jaṭilā dīrghasakthāś ca pañcapādā mahodarāḥ ॥

पश्चादङ्गुलयो रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः । घटजानवोऽतिह्रस्वाश्च नीलकण्ठा विभीषणाः ॥

paścādaṅgulayo rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ । ghaṭajānavo ’tihrasvāś ca nīlakaṇṭhā vibhīṣaṇāḥ ॥

सपुत्रदाराः सुक्रूरा दुर्दर्शनसुनिर्घृणाः । विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम् ॥

saputradārāḥ sukrūrā durdarśanasunirghr̥ṇāḥ । vividhāni ca rūpāṇi tatrādr̥śyanta rakṣasām ॥

पीत्वा च शोणितं हृष्टाः प्रानृत्यन्गणशोऽपरे । इदं वरमिदं मेध्यमिदं स्वाद्विति चाब्रुवन् ॥

pītvā ca śoṇitaṁ hr̥ṣṭāḥ prānr̥tyan gaṇaśo ’pare । idaṁ varam idaṁ medhyam idaṁ svādv iti cābruvan ॥

मेदोमज्जास्थिरक्तानां वसानां च भृशाशिताः । परमांसानि खादन्तः क्रव्यादा मांसजीविनः ॥

medomajjāsthiraktānāṁ vasānāṁ ca bhr̥śāśitāḥ । paramāṁsāni khādantaḥ kravyādā māṁsajīvinaḥ ॥

वसां चाप्यपरे पीत्वा पर्यधावन्विकुक्षिलाः । नानावक्त्रास्तथा रौद्राः क्रव्यादाः पिशिताशिनः ॥

vasāṁ cāpy apare pītvā paryadhāvan vikukṣilāḥ । nānāvaktrās tathā raudrāḥ kravyādāḥ piśitāśinaḥ ॥

अयुतानि च तत्रासन्प्रयुतान्यर्बुदानि च । रक्षसां घोररूपाणां महतां क्रूरकर्मणाम् ॥

ayutāni ca tatrāsan prayutāny arbudāni ca । rakṣasāṁ ghorarūpāṇāṁ mahatāṁ krūrakarmaṇām ॥

मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन्महति वैशसे । समेतानि बहून्यासन्भूतानि च जनाधिप ॥

muditānāṁ vitr̥ptānāṁ tasmin mahati vaiśase । sametāni bahūny āsan bhūtāni ca janādhipa ॥

प्रत्यूषकाले शिबिरात्प्रतिगन्तुमियेष सः । नृशोणितावसिक्तस्य द्रौणेरासीदसित्सरुः । पाणिना सह संश्लिष्ट एकीभूत इव प्रभो ॥

pratyūṣakāle śibirāt pratigantum iyeṣa saḥ । nr̥śoṇitāvasiktasya drauṇer āsīd asitsaruḥ । pāṇinā saha saṁśliṣṭa ekībhūta iva prabho ॥

स निःशेषानरीन्कृत्वा विरराज जनक्षये । युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः ॥

sa niḥśeṣān arīn kr̥tvā virarāja janakṣaye । yugānte sarvabhūtāni bhasma kr̥tveva pāvakaḥ ॥

यथाप्रतिज्ञं तत्कर्म कृत्वा द्रौणायनिः प्रभो । दुर्गमां पदवीं कृत्वा पितुरासीद्गतज्वरः ॥

yathāpratijñaṁ tat karma kr̥tvā drauṇāyaniḥ prabho । durgamāṁ padavīṁ kr̥tvā pitur āsīd gatajvaraḥ ॥

यथैव संसुप्तजने शिबिरे प्राविशन्निशि । तथैव हत्वा निःशब्दे निश्चक्राम नरर्षभः ॥

yathaiva saṁsuptajane śibire prāviśan niśi । tathaiva hatvā niḥśabde niścakrāma nararṣabhaḥ ॥

निष्क्रम्य शिबिरात्तस्मात्ताभ्यां संगम्य वीर्यवान् । आचख्यौ कर्म तत्सर्वं हृष्टः संहर्षयन्विभो ॥

niṣkramya śibirāt tasmāt tābhyāṁ saṁgamya vīryavān । ācakhyau karma tat sarvaṁ hr̥ṣṭaḥ saṁharṣayan vibho ॥

तावप्याचख्यतुस्तस्मै प्रियं प्रियकरौ तदा । पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिकृत्तान्सहस्रशः । प्रीत्या चोच्चैरुदक्रोशंस्तथैवास्फोटयंस्तलान् ॥

tāv apy ācakhyatus tasmai priyaṁ priyakarau tadā । pāñcālān sr̥ñjayāṁś caiva vinikr̥ttān sahasraśaḥ । prītyā coccair udakrośaṁs tathaivāsphoṭayaṁs talān ॥

एवंविधा हि सा रात्रिः सोमकानां जनक्षये । प्रसुप्तानां प्रमत्तानामासीत्सुभृशदारुणा ॥

evaṁvidhā hi sā rātriḥ somakānāṁ janakṣaye । prasuptānāṁ pramattānām āsīt subhr̥śadāruṇā ॥

असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रमः । तादृशा निहता यत्र कृत्वास्माकं जनक्षयम् ॥

asaṁśayaṁ hi kālasya paryāyo duratikramaḥ । tādr̥śā nihatā yatra kr̥tvāsmākaṁ janakṣayam ॥

धृतराष्ट्र उवाच । प्रागेव सुमहत्कर्म द्रौणिरेतन्महारथः । नाकरोदीदृशं कस्मान्मत्पुत्रविजये धृतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । prāg eva sumahat karma drauṇir etan mahārathaḥ । nākarod īdr̥śaṁ kasmān matputravijaye dhr̥taḥ ॥

अथ कस्माद्धते क्षत्रे कर्मेदं कृतवानसौ । द्रोणपुत्रो महेष्वासस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥

atha kasmād dhate kṣatre karmedaṁ kr̥tavān asau । droṇaputro maheṣvāsas tan me śaṁsitum arhasi ॥

संजय उवाच । तेषां नूनं भयान्नासौ कृतवान्कुरुनन्दन । असांनिध्याद्धि पार्थानां केशवस्य च धीमतः ॥

saṁjaya uvāca । teṣāṁ nūnaṁ bhayān nāsau kr̥tavān kurunandana । asāṁnidhyād dhi pārthānāṁ keśavasya ca dhīmataḥ ॥

सात्यकेश्चापि कर्मेदं द्रोणपुत्रेण साधितम् । न हि तेषां समक्षं तान्हन्यादपि मरुत्पतिः ॥

sātyakeś cāpi karmedaṁ droṇaputreṇa sādhitam । na hi teṣāṁ samakṣaṁ tān hanyād api marutpatiḥ ॥

एतदीदृशकं वृत्तं राजन्सुप्तजने विभो । ततो जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम् । दिष्ट्या दिष्ट्येति चान्योन्यं समेत्योचुर्महारथाः ॥

etad īdr̥śakaṁ vr̥ttaṁ rājan suptajane vibho । tato janakṣayaṁ kr̥tvā pāṇḍavānāṁ mahātyayam । diṣṭyā diṣṭyeti cānyonyaṁ sametyocur mahārathāḥ ॥

पर्यष्वजत्ततो द्रौणिस्ताभ्यां च प्रतिनन्दितः । इदं हर्षाच्च सुमहदाददे वाक्यमुत्तमम् ॥

paryaṣvajat tato drauṇis tābhyāṁ ca pratinanditaḥ । idaṁ harṣāc ca sumahad ādade vākyam uttamam ॥

पाञ्चाला निहताः सर्वे द्रौपदेयाश्च सर्वशः । सोमका मत्स्यशेषाश्च सर्वे विनिहता मया ॥

pāñcālā nihatāḥ sarve draupadeyāś ca sarvaśaḥ । somakā matsyaśeṣāś ca sarve vinihatā mayā ॥

इदानीं कृतकृत्याः स्म याम तत्रैव माचिरम् । यदि जीवति नो राजा तस्मै शंसामहे प्रियम् ॥

idānīṁ kr̥takr̥tyāḥ sma yāma tatraiva māciram । yadi jīvati no rājā tasmai śaṁsāmahe priyam ॥