Adhyāya 10

वैशंपायन उवाच । तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां धृष्टद्युम्नस्य सारथिः । शशंस धर्मराजाय सौप्तिके कदनं कृतम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasyāṁ rātryāṁ vyatītāyāṁ dhr̥ṣṭadyumnasya sārathiḥ । śaśaṁsa dharmarājāya sauptike kadanaṁ kr̥tam ॥

द्रौपदेया महाराज द्रुपदस्यात्मजैः सह । प्रमत्ता निशि विश्वस्ताः स्वपन्तः शिबिरे स्वके ॥

draupadeyā mahārāja drupadasyātmajaiḥ saha । pramattā niśi viśvastāḥ svapantaḥ śibire svake ॥

कृतवर्मणा नृशंसेन गौतमेन कृपेण च । अश्वत्थाम्ना च पापेन हतं वः शिबिरं निशि ॥

kr̥tavarmaṇā nr̥śaṁsena gautamena kr̥peṇa ca । aśvatthāmnā ca pāpena hataṁ vaḥ śibiraṁ niśi ॥

एतैर्नरगजाश्वानां प्रासशक्तिपरश्वधैः । सहस्राणि निकृन्तद्भिर्निःशेषं ते बलं कृतम् ॥

etair naragajāśvānāṁ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ । sahasrāṇi nikr̥ntadbhir niḥśeṣaṁ te balaṁ kr̥tam ॥

छिद्यमानस्य महतो वनस्येव परश्वधैः । शुश्रुवे सुमहाञ्शब्दो बलस्य तव भारत ॥

chidyamānasya mahato vanasyeva paraśvadhaiḥ । śuśruve sumahāñ śabdo balasya tava bhārata ॥

अहमेकोऽवशिष्टस्तु तस्मात्सैन्यान्महीपते । मुक्तः कथंचिद्धर्मात्मन्व्यग्रस्य कृतवर्मणः ॥

aham eko ’vaśiṣṭas tu tasmāt sainyān mahīpate । muktaḥ kathaṁ cid dharmātman vyagrasya kr̥tavarmaṇaḥ ॥

तच्छ्रुत्वा वाक्यमशिवं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । पपात मह्यां दुर्धर्षः पुत्रशोकसमन्वितः ॥

tac chrutvā vākyam aśivaṁ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । papāta mahyāṁ durdharṣaḥ putraśokasamanvitaḥ ॥

तं पतन्तमभिक्रम्य परिजग्राह सात्यकिः । भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥

taṁ patantam abhikramya parijagrāha sātyakiḥ । bhīmaseno ’rjunaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau ॥

लब्धचेतास्तु कौन्तेयः शोकविह्वलया गिरा । जित्वा शत्रूञ्जितः पश्चात्पर्यदेवयदातुरः ॥

labdhacetās tu kaunteyaḥ śokavihvalayā girā । jitvā śatrūñ jitaḥ paścāt paryadevayad āturaḥ ॥

दुर्विदा गतिरर्थानामपि ये दिव्यचक्षुषः । जीयमाना जयन्त्यन्ये जयमाना वयं जिताः ॥

durvidā gatir arthānām api ye divyacakṣuṣaḥ । jīyamānā jayanty anye jayamānā vayaṁ jitāḥ ॥

हत्वा भ्रातॄन्वयस्यांश्च पितॄन्पुत्रान्सुहृद्गणान् । बन्धूनमात्यान्पौत्रांश्च जित्वा सर्वाञ्जिता वयम् ॥

hatvā bhrātr̥̄n vayasyāṁś ca pitr̥̄n putrān suhr̥dgaṇān । bandhūn amātyān pautrāṁś ca jitvā sarvāñ jitā vayam ॥

अनर्थो ह्यर्थसंकाशस्तथार्थोऽनर्थदर्शनः । जयोऽयमजयाकारो जयस्तस्मात्पराजयः ॥

anartho hy arthasaṁkāśas tathārtho ’narthadarśanaḥ । jayo ’yam ajayākāro jayas tasmāt parājayaḥ ॥

यं जित्वा तप्यते पश्चादापन्न इव दुर्मतिः । कथं मन्येत विजयं ततो जिततरः परैः ॥

yaṁ jitvā tapyate paścād āpanna iva durmatiḥ । kathaṁ manyeta vijayaṁ tato jitataraḥ paraiḥ ॥

येषामर्थाय पापस्य धिग्जयस्य सुहृद्वधे । निर्जितैरप्रमत्तैर्हि विजिता जितकाशिनः ॥

yeṣām arthāya pāpasya dhig jayasya suhr̥dvadhe । nirjitair apramattair hi vijitā jitakāśinaḥ ॥

कर्णिनालीकदंष्ट्रस्य खड्गजिह्वस्य संयुगे । चापव्यात्तस्य रौद्रस्य ज्यातलस्वननादिनः ॥

karṇinālīkadaṁṣṭrasya khaḍgajihvasya saṁyuge । cāpavyāttasya raudrasya jyātalasvananādinaḥ ॥

क्रुद्धस्य नरसिंहस्य संग्रामेष्वपलायिनः । ये व्यमुच्यन्त कर्णस्य प्रमादात्त इमे हताः ॥

kruddhasya narasiṁhasya saṁgrāmeṣv apalāyinaḥ । ye vyamucyanta karṇasya pramādāt ta ime hatāḥ ॥

रथह्रदं शरवर्षोर्मिमन्तं; रत्नाचितं वाहनराजियुक्तम् । शक्त्यृष्टिमीनध्वजनागनक्रं; शरासनावर्तमहेषुफेनम् ॥

rathahradaṁ śaravarṣormimantaṁ; ratnācitaṁ vāhanarājiyuktam । śaktyr̥ṣṭimīnadhvajanāganakraṁ; śarāsanāvartamaheṣuphenam ॥

संग्रामचन्द्रोदयवेगवेलं; द्रोणार्णवं ज्यातलनेमिघोषम् । ये तेरुरुच्चावचशस्त्रनौभि;स्ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥

saṁgrāmacandrodayavegavelaṁ; droṇārṇavaṁ jyātalanemighoṣam । ye terur uccāvacaśastranaubhis; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt ॥

न हि प्रमादात्परमोऽस्ति कश्चि;द्वधो नराणामिह जीवलोके । प्रमत्तमर्था हि नरं समन्ता;त्त्यजन्त्यनर्थाश्च समाविशन्ति ॥

na hi pramādāt paramo ’sti kaś cid; vadho narāṇām iha jīvaloke । pramattam arthā hi naraṁ samantāt; tyajanty anarthāś ca samāviśanti ॥

ध्वजोत्तमाग्रोच्छ्रितधूमकेतुं; शरार्चिषं कोपमहासमीरम् । महाधनुर्ज्यातलनेमिघोषं; तनुत्रनानाविधशस्त्रहोमम् ॥

dhvajottamāgrocchritadhūmaketuṁ; śarārciṣaṁ kopamahāsamīram । mahādhanurjyātalanemighoṣaṁ; tanutranānāvidhaśastrahomam ॥

महाचमूकक्षवराभिपन्नं; महाहवे भीष्ममहादवाग्निम् । ये सेहुरात्तायतशस्त्रवेगं; ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥

mahācamūkakṣavarābhipannaṁ; mahāhave bhīṣmamahādavāgnim । ye sehur āttāyataśastravegaṁ; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt ॥

न हि प्रमत्तेन नरेण लभ्या; विद्या तपः श्रीर्विपुलं यशो वा । पश्याप्रमादेन निहत्य शत्रू;न्सर्वान्महेन्द्रं सुखमेधमानम् ॥

na hi pramattena nareṇa labhyā; vidyā tapaḥ śrīr vipulaṁ yaśo vā । paśyāpramādena nihatya śatrūn; sarvān mahendraṁ sukham edhamānam ॥

इन्द्रोपमान्पार्थिवपुत्रपौत्रा;न्पश्याविशेषेण हतान्प्रमादात् । तीर्त्वा समुद्रं वणिजः समृद्धाः; सन्नाः कुनद्यामिव हेलमानाः । अमर्षितैर्ये निहताः शयाना; निःसंशयं ते त्रिदिवं प्रपन्नाः ॥

indropamān pārthivaputrapautrān; paśyāviśeṣeṇa hatān pramādāt । tīrtvā samudraṁ vaṇijaḥ samr̥ddhāḥ; sannāḥ kunadyām iva helamānāḥ । amarṣitair ye nihatāḥ śayānā; niḥsaṁśayaṁ te tridivaṁ prapannāḥ ॥

कृष्णां नु शोचामि कथं न साध्वीं; शोकार्णवे साद्य विनङ्क्ष्यतीति । भ्रातॄंश्च पुत्रांश्च हतान्निशम्य; पाञ्चालराजं पितरं च वृद्धम् । ध्रुवं विसंज्ञा पतिता पृथिव्यां; सा शेष्यते शोककृशाङ्गयष्टिः ॥

kr̥ṣṇāṁ nu śocāmi kathaṁ na sādhvīṁ; śokārṇave sādya vinaṅkṣyatīti । bhrātr̥̄ṁś ca putrāṁś ca hatān niśamya; pāñcālarājaṁ pitaraṁ ca vr̥ddham । dhruvaṁ visaṁjñā patitā pr̥thivyāṁ; sā śeṣyate śokakr̥śāṅgayaṣṭiḥ ॥

तच्छोकजं दुःखमपारयन्ती; कथं भविष्यत्युचिता सुखानाम् । पुत्रक्षयभ्रातृवधप्रणुन्ना; प्रदह्यमानेव हुताशनेन ॥

tac chokajaṁ duḥkham apārayantī; kathaṁ bhaviṣyaty ucitā sukhānām । putrakṣayabhrātr̥vadhapraṇunnā; pradahyamāneva hutāśanena ॥

इत्येवमार्तः परिदेवयन्स; राजा कुरूणां नकुलं बभाषे । गच्छानयैनामिह मन्दभाग्यां; समातृपक्षामिति राजपुत्रीम् ॥

ity evam ārtaḥ paridevayan sa; rājā kurūṇāṁ nakulaṁ babhāṣe । gacchānayainām iha mandabhāgyāṁ; samātr̥pakṣām iti rājaputrīm ॥

माद्रीसुतस्तत्परिगृह्य वाक्यं; धर्मेण धर्मप्रतिमस्य राज्ञः । ययौ रथेनालयमाशु देव्याः; पाञ्चालराजस्य च यत्र दाराः ॥

mādrīsutas tat parigr̥hya vākyaṁ; dharmeṇa dharmapratimasya rājñaḥ । yayau rathenālayam āśu devyāḥ; pāñcālarājasya ca yatra dārāḥ ॥

प्रस्थाप्य माद्रीसुतमाजमीढः; शोकार्दितस्तैः सहितः सुहृद्भिः । रोरूयमाणः प्रययौ सुताना;मायोधनं भूतगणानुकीर्णम् ॥

prasthāpya mādrīsutam ājamīḍhaḥ; śokārditas taiḥ sahitaḥ suhr̥dbhiḥ । rorūyamāṇaḥ prayayau sutānām; āyodhanaṁ bhūtagaṇānukīrṇam ॥

स तत्प्रविश्याशिवमुग्ररूपं; ददर्श पुत्रान्सुहृदः सखींश्च । भूमौ शयानान्रुधिरार्द्रगात्रा;न्विभिन्नभग्नापहृतोत्तमाङ्गान् ॥

sa tat praviśyāśivam ugrarūpaṁ; dadarśa putrān suhr̥daḥ sakhīṁś ca । bhūmau śayānān rudhirārdragātrān; vibhinnabhagnāpahr̥tottamāṅgān ॥

स तांस्तु दृष्ट्वा भृशमार्तरूपो; युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः । उच्चैः प्रचुक्रोश च कौरवाग्र्यः; पपात चोर्व्यां सगणो विसंज्ञः ॥

sa tāṁs tu dr̥ṣṭvā bhr̥śam ārtarūpo; yudhiṣṭhiro dharmabhr̥tāṁ variṣṭhaḥ । uccaiḥ pracukrośa ca kauravāgryaḥ; papāta corvyāṁ sagaṇo visaṁjñaḥ ॥