Adhyāya 17

वैशंपायन उवाच । हतेषु सर्वसैन्येषु सौप्तिके तै रथैस्त्रिभिः । शोचन्युधिष्ठिरो राजा दाशार्हमिदमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । hateṣu sarvasainyeṣu sauptike tai rathais tribhiḥ । śocan yudhiṣṭhiro rājā dāśārham idam abravīt ॥

कथं नु कृष्ण पापेन क्षुद्रेणाक्लिष्टकर्मणा । द्रौणिना निहताः सर्वे मम पुत्रा महारथाः ॥

kathaṁ nu kr̥ṣṇa pāpena kṣudreṇākliṣṭakarmaṇā । drauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ ॥

तथा कृतास्त्रा विक्रान्ताः सहस्रशतयोधिनः । द्रुपदस्यात्मजाश्चैव द्रोणपुत्रेण पातिताः ॥

tathā kr̥tāstrā vikrāntāḥ sahasraśatayodhinaḥ । drupadasyātmajāś caiva droṇaputreṇa pātitāḥ ॥

यस्य द्रोणो महेष्वासो न प्रादादाहवे मुखम् । तं जघ्ने रथिनां श्रेष्ठं धृष्टद्युम्नं कथं नु सः ॥

yasya droṇo maheṣvāso na prādād āhave mukham । taṁ jaghne rathināṁ śreṣṭhaṁ dhr̥ṣṭadyumnaṁ kathaṁ nu saḥ ॥

किं नु तेन कृतं कर्म तथायुक्तं नरर्षभ । यदेकः शिबिरं सर्वमवधीन्नो गुरोः सुतः ॥

kiṁ nu tena kr̥taṁ karma tathāyuktaṁ nararṣabha । yad ekaḥ śibiraṁ sarvam avadhīn no guroḥ sutaḥ ॥

वासुदेव उवाच । नूनं स देवदेवानामीश्वरेश्वरमव्ययम् । जगाम शरणं द्रौणिरेकस्तेनावधीद्बहून् ॥

vāsudeva uvāca । nūnaṁ sa devadevānām īśvareśvaram avyayam । jagāma śaraṇaṁ drauṇir ekas tenāvadhīd bahūn ॥

प्रसन्नो हि महादेवो दद्यादमरतामपि । वीर्यं च गिरिशो दद्याद्येनेन्द्रमपि शातयेत् ॥

prasanno hi mahādevo dadyād amaratām api । vīryaṁ ca giriśo dadyād yenendram api śātayet ॥

वेदाहं हि महादेवं तत्त्वेन भरतर्षभ । यानि चास्य पुराणानि कर्माणि विविधान्युत ॥

vedāhaṁ hi mahādevaṁ tattvena bharatarṣabha । yāni cāsya purāṇāni karmāṇi vividhāny uta ॥

आदिरेष हि भूतानां मध्यमन्तश्च भारत । विचेष्टते जगच्चेदं सर्वमस्यैव कर्मणा ॥

ādir eṣa hi bhūtānāṁ madhyam antaś ca bhārata । viceṣṭate jagac cedaṁ sarvam asyaiva karmaṇā ॥

एवं सिसृक्षुर्भूतानि ददर्श प्रथमं विभुः । पितामहोऽब्रवीच्चैनं भूतानि सृज माचिरम् ॥

evaṁ sisr̥kṣur bhūtāni dadarśa prathamaṁ vibhuḥ । pitāmaho ’bravīc cainaṁ bhūtāni sr̥ja māciram ॥

हरिकेशस्तथेत्युक्त्वा भूतानां दोषदर्शिवान् । दीर्घकालं तपस्तेपे मग्नोऽम्भसि महातपाः ॥

harikeśas tathety uktvā bhūtānāṁ doṣadarśivān । dīrghakālaṁ tapas tepe magno ’mbhasi mahātapāḥ ॥

सुमहान्तं ततः कालं प्रतीक्ष्यैनं पितामहः । स्रष्टारं सर्वभूतानां ससर्ज मनसापरम् ॥

sumahāntaṁ tataḥ kālaṁ pratīkṣyainaṁ pitāmahaḥ । sraṣṭāraṁ sarvabhūtānāṁ sasarja manasāparam ॥

सोऽब्रवीत्पितरं दृष्ट्वा गिरिशं मग्नमम्भसि । यदि मे नाग्रजस्त्वन्यस्ततः स्रक्ष्याम्यहं प्रजाः ॥

so ’bravīt pitaraṁ dr̥ṣṭvā giriśaṁ magnam ambhasi । yadi me nāgrajas tv anyas tataḥ srakṣyāmy ahaṁ prajāḥ ॥

तमब्रवीत्पिता नास्ति त्वदन्यः पुरुषोऽग्रजः । स्थाणुरेष जले मग्नो विस्रब्धः कुरु वै कृतिम् ॥

tam abravīt pitā nāsti tvad anyaḥ puruṣo ’grajaḥ । sthāṇur eṣa jale magno visrabdhaḥ kuru vai kr̥tim ॥

स भूतान्यसृजत्सप्त दक्षादींस्तु प्रजापतीन् । यैरिमं व्यकरोत्सर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥

sa bhūtāny asr̥jat sapta dakṣādīṁs tu prajāpatīn । yair imaṁ vyakarot sarvaṁ bhūtagrāmaṁ caturvidham ॥

ताः सृष्टमात्राः क्षुधिताः प्रजाः सर्वाः प्रजापतिम् । बिभक्षयिषवो राजन्सहसा प्राद्रवंस्तदा ॥

tāḥ sr̥ṣṭamātrāḥ kṣudhitāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpatim । bibhakṣayiṣavo rājan sahasā prādravaṁs tadā ॥

स भक्ष्यमाणस्त्राणार्थी पितामहमुपाद्रवत् । आभ्यो मां भगवान्पातु वृत्तिरासां विधीयताम् ॥

sa bhakṣyamāṇas trāṇārthī pitāmaham upādravat । ābhyo māṁ bhagavān pātu vr̥ttir āsāṁ vidhīyatām ॥

ततस्ताभ्यो ददावन्नमोषधीः स्थावराणि च । जङ्गमानि च भूतानि दुर्बलानि बलीयसाम् ॥

tatas tābhyo dadāv annam oṣadhīḥ sthāvarāṇi ca । jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasām ॥

विहितान्नाः प्रजास्तास्तु जग्मुस्तुष्टा यथागतम् । ततो ववृधिरे राजन्प्रीतिमत्यः स्वयोनिषु ॥

vihitānnāḥ prajās tās tu jagmus tuṣṭā yathāgatam । tato vavr̥dhire rājan prītimatyaḥ svayoniṣu ॥

भूतग्रामे विवृद्धे तु तुष्टे लोकगुरावपि । उदतिष्ठज्जलाज्ज्येष्ठः प्रजाश्चेमा ददर्श सः ॥

bhūtagrāme vivr̥ddhe tu tuṣṭe lokagurāv api । udatiṣṭhaj jalāj jyeṣṭhaḥ prajāś cemā dadarśa saḥ ॥

बहुरूपाः प्रजा दृष्ट्वा विवृद्धाः स्वेन तेजसा । चुक्रोध भगवान्रुद्रो लिङ्गं स्वं चाप्यविध्यत ॥

bahurūpāḥ prajā dr̥ṣṭvā vivr̥ddhāḥ svena tejasā । cukrodha bhagavān rudro liṅgaṁ svaṁ cāpy avidhyata ॥

तत्प्रविद्धं तदा भूमौ तथैव प्रत्यतिष्ठत । तमुवाचाव्ययो ब्रह्मा वचोभिः शमयन्निव ॥

tat praviddhaṁ tadā bhūmau tathaiva pratyatiṣṭhata । tam uvācāvyayo brahmā vacobhiḥ śamayann iva ॥

किं कृतं सलिले शर्व चिरकालं स्थितेन ते । किमर्थं चैतदुत्पाट्य भूमौ लिङ्गं प्रवेरितम् ॥

kiṁ kr̥taṁ salile śarva cirakālaṁ sthitena te । kimarthaṁ caitad utpāṭya bhūmau liṅgaṁ praveritam ॥

सोऽब्रवीज्जातसंरम्भस्तदा लोकगुरुर्गुरुम् । प्रजाः सृष्टाः परेणेमाः किं करिष्याम्यनेन वै ॥

so ’bravīj jātasaṁrambhas tadā lokagurur gurum । prajāḥ sr̥ṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṁ kariṣyāmy anena vai ॥

तपसाधिगतं चान्नं प्रजार्थं मे पितामह । ओषध्यः परिवर्तेरन्यथैव सततं प्रजाः ॥

tapasādhigataṁ cānnaṁ prajārthaṁ me pitāmaha । oṣadhyaḥ parivarteran yathaiva satataṁ prajāḥ ॥

एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धो जगाम विमना भवः । गिरेर्मुञ्जवतः पादं तपस्तप्तुं महातपाः ॥

evam uktvā tu saṁkruddho jagāma vimanā bhavaḥ । girer muñjavataḥ pādaṁ tapas taptuṁ mahātapāḥ ॥