Adhyāya 18

वासुदेव उवाच । ततो देवयुगेऽतीते देवा वै समकल्पयन् । यज्ञं वेदप्रमाणेन विधिवद्यष्टुमीप्सवः ॥

vāsudeva uvāca । tato devayuge ’tīte devā vai samakalpayan । yajñaṁ vedapramāṇena vidhivad yaṣṭum īpsavaḥ ॥

कल्पयामासुरव्यग्रा देशान्यज्ञोचितांस्ततः । भागार्हा देवताश्चैव यज्ञियं द्रव्यमेव च ॥

kalpayām āsur avyagrā deśān yajñocitāṁs tataḥ । bhāgārhā devatāś caiva yajñiyaṁ dravyam eva ca ॥

ता वै रुद्रमजानन्त्यो याथातथ्येन देवताः । नाकल्पयन्त देवस्य स्थाणोर्भागं नराधिप ॥

tā vai rudram ajānantyo yāthātathyena devatāḥ । nākalpayanta devasya sthāṇor bhāgaṁ narādhipa ॥

सोऽकल्प्यमाने भागे तु कृत्तिवासा मखेऽमरैः । तरसा भागमन्विच्छन्धनुरादौ ससर्ज ह ॥

so ’kalpyamāne bhāge tu kr̥ttivāsā makhe ’maraiḥ । tarasā bhāgam anvicchan dhanur ādau sasarja ha ॥

लोकयज्ञः क्रियायज्ञो गृहयज्ञः सनातनः । पञ्चभूतमयो यज्ञो नृयज्ञश्चैव पञ्चमः ॥

lokayajñaḥ kriyāyajño gr̥hayajñaḥ sanātanaḥ । pañcabhūtamayo yajño nr̥yajñaś caiva pañcamaḥ ॥

लोकयज्ञेन यज्ञैषी कपर्दी विदधे धनुः । धनुः सृष्टमभूत्तस्य पञ्चकिष्कुप्रमाणतः ॥

lokayajñena yajñaiṣī kapardī vidadhe dhanuḥ । dhanuḥ sr̥ṣṭam abhūt tasya pañcakiṣkupramāṇataḥ ॥

वषट्कारोऽभवज्ज्या तु धनुषस्तस्य भारत । यज्ञाङ्गानि च चत्वारि तस्य संहननेऽभवन् ॥

vaṣaṭkāro ’bhavaj jyā tu dhanuṣas tasya bhārata । yajñāṅgāni ca catvāri tasya saṁhanane ’bhavan ॥

ततः क्रुद्धो महादेवस्तदुपादाय कार्मुकम् । आजगामाथ तत्रैव यत्र देवाः समीजिरे ॥

tataḥ kruddho mahādevas tad upādāya kārmukam । ājagāmātha tatraiva yatra devāḥ samījire ॥

तमात्तकार्मुकं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणमव्ययम् । विव्यथे पृथिवी देवी पर्वताश्च चकम्पिरे ॥

tam āttakārmukaṁ dr̥ṣṭvā brahmacāriṇam avyayam । vivyathe pr̥thivī devī parvatāś ca cakampire ॥

न ववौ पवनश्चैव नाग्निर्जज्वाल चैधितः । व्यभ्रमच्चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम् ॥

na vavau pavanaś caiva nāgnir jajvāla caidhitaḥ । vyabhramac cāpi saṁvignaṁ divi nakṣatramaṇḍalam ॥

न बभौ भास्करश्चापि सोमः श्रीमुक्तमण्डलः । तिमिरेणाकुलं सर्वमाकाशं चाभवद्वृतम् ॥

na babhau bhāskaraś cāpi somaḥ śrīmuktamaṇḍalaḥ । timireṇākulaṁ sarvam ākāśaṁ cābhavad vr̥tam ॥

अभिभूतास्ततो देवा विषयान्न प्रजज्ञिरे । न प्रत्यभाच्च यज्ञस्तान्वेदा बभ्रंशिरे तदा ॥

abhibhūtās tato devā viṣayān na prajajñire । na pratyabhāc ca yajñas tān vedā babhraṁśire tadā ॥

ततः स यज्ञं रौद्रेण विव्याध हृदि पत्रिणा । अपक्रान्तस्ततो यज्ञो मृगो भूत्वा सपावकः ॥

tataḥ sa yajñaṁ raudreṇa vivyādha hr̥di patriṇā । apakrāntas tato yajño mr̥go bhūtvā sapāvakaḥ ॥

स तु तेनैव रूपेण दिवं प्राप्य व्यरोचत । अन्वीयमानो रुद्रेण युधिष्ठिर नभस्तले ॥

sa tu tenaiva rūpeṇa divaṁ prāpya vyarocata । anvīyamāno rudreṇa yudhiṣṭhira nabhastale ॥

अपक्रान्ते ततो यज्ञे संज्ञा न प्रत्यभात्सुरान् । नष्टसंज्ञेषु देवेषु न प्रज्ञायत किंचन ॥

apakrānte tato yajñe saṁjñā na pratyabhāt surān । naṣṭasaṁjñeṣu deveṣu na prajñāyata kiṁ cana ॥

त्र्यम्बकः सवितुर्बाहू भगस्य नयने तथा । पूष्णश्च दशनान्क्रुद्धो धनुष्कोट्या व्यशातयत् ॥

tryambakaḥ savitur bāhū bhagasya nayane tathā । pūṣṇaś ca daśanān kruddho dhanuṣkoṭyā vyaśātayat ॥

प्राद्रवन्त ततो देवा यज्ञाङ्गानि च सर्वशः । केचित्तत्रैव घूर्णन्तो गतासव इवाभवन् ॥

prādravanta tato devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ । ke cit tatraiva ghūrṇanto gatāsava ivābhavan ॥

स तु विद्राव्य तत्सर्वं शितिकण्ठोऽवहस्य च । अवष्टभ्य धनुष्कोटिं रुरोध विबुधांस्ततः ॥

sa tu vidrāvya tat sarvaṁ śitikaṇṭho ’vahasya ca । avaṣṭabhya dhanuṣkoṭiṁ rurodha vibudhāṁs tataḥ ॥

ततो वागमरैरुक्ता ज्यां तस्य धनुषोऽच्छिनत् । अथ तत्सहसा राजंश्छिन्नज्यं विस्फुरद्धनुः ॥

tato vāg amarair uktā jyāṁ tasya dhanuṣo ’cchinat । atha tat sahasā rājaṁś chinnajyaṁ visphurad dhanuḥ ॥

ततो विधनुषं देवा देवश्रेष्ठमुपागमन् । शरणं सह यज्ञेन प्रसादं चाकरोत्प्रभुः ॥

tato vidhanuṣaṁ devā devaśreṣṭham upāgaman । śaraṇaṁ saha yajñena prasādaṁ cākarot prabhuḥ ॥

ततः प्रसन्नो भगवान्प्रास्यत्कोपं जलाशये । स जलं पावको भूत्वा शोषयत्यनिशं प्रभो ॥

tataḥ prasanno bhagavān prāsyat kopaṁ jalāśaye । sa jalaṁ pāvako bhūtvā śoṣayaty aniśaṁ prabho ॥

भगस्य नयने चैव बाहू च सवितुस्तथा । प्रादात्पूष्णश्च दशनान्पुनर्यज्ञं च पाण्डव ॥

bhagasya nayane caiva bāhū ca savitus tathā । prādāt pūṣṇaś ca daśanān punar yajñaṁ ca pāṇḍava ॥

ततः सर्वमिदं स्वस्थं बभूव पुनरेव ह । सर्वाणि च हवींष्यस्य देवा भागमकल्पयन् ॥

tataḥ sarvam idaṁ svasthaṁ babhūva punar eva ha । sarvāṇi ca havīṁṣy asya devā bhāgam akalpayan ॥

तस्मिन्क्रुद्धेऽभवत्सर्वमस्वस्थं भुवनं विभो । प्रसन्ने च पुनः स्वस्थं स प्रसन्नोऽस्य वीर्यवान् ॥

tasmin kruddhe ’bhavat sarvam asvasthaṁ bhuvanaṁ vibho । prasanne ca punaḥ svasthaṁ sa prasanno ’sya vīryavān ॥

ततस्ते निहताः सर्वे तव पुत्रा महारथाः । अन्ये च बहवः शूराः पाञ्चालाश्च सहानुगाः ॥

tatas te nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ । anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālāś ca sahānugāḥ ॥

न तन्मनसि कर्तव्यं न हि तद्द्रौणिना कृतम् । महादेवप्रसादः स कुरु कार्यमनन्तरम् ॥

na tan manasi kartavyaṁ na hi tad drauṇinā kr̥tam । mahādevaprasādaḥ sa kuru kāryam anantaram ॥