Adhyāya 16

वैशंपायन उवाच । तदाज्ञाय हृषीकेशो विसृष्टं पापकर्मणा । हृष्यमाण इदं वाक्यं द्रौणिं प्रत्यब्रवीत्तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tad ājñāya hr̥ṣīkeśo visr̥ṣṭaṁ pāpakarmaṇā । hr̥ṣyamāṇa idaṁ vākyaṁ drauṇiṁ pratyabravīt tadā ॥

विराटस्य सुतां पूर्वं स्नुषां गाण्डीवधन्वनः । उपप्लव्यगतां दृष्ट्वा व्रतवान्ब्राह्मणोऽब्रवीत् ॥

virāṭasya sutāṁ pūrvaṁ snuṣāṁ gāṇḍīvadhanvanaḥ । upaplavyagatāṁ dr̥ṣṭvā vratavān brāhmaṇo ’bravīt ॥

परिक्षीणेषु कुरुषु पुत्रस्तव जनिष्यति । एतदस्य परिक्षित्त्वं गर्भस्थस्य भविष्यति ॥

parikṣīṇeṣu kuruṣu putras tava janiṣyati । etad asya parikṣittvaṁ garbhasthasya bhaviṣyati ॥

तस्य तद्वचनं साधोः सत्यमेव भविष्यति । परिक्षिद्भविता ह्येषां पुनर्वंशकरः सुतः ॥

tasya tad vacanaṁ sādhoḥ satyam eva bhaviṣyati । parikṣid bhavitā hy eṣāṁ punar vaṁśakaraḥ sutaḥ ॥

एवं ब्रुवाणं गोविन्दं सात्वतप्रवरं तदा । द्रौणिः परमसंरब्धः प्रत्युवाचेदमुत्तरम् ॥

evaṁ bruvāṇaṁ govindaṁ sātvatapravaraṁ tadā । drauṇiḥ paramasaṁrabdhaḥ pratyuvācedam uttaram ॥

नैतदेवं यथात्थ त्वं पक्षपातेन केशव । वचनं पुण्डरीकाक्ष न च मद्वाक्यमन्यथा ॥

naitad evaṁ yathāttha tvaṁ pakṣapātena keśava । vacanaṁ puṇḍarīkākṣa na ca madvākyam anyathā ॥

पतिष्यत्येतदस्त्रं हि गर्भे तस्या मयोद्यतम् । विराटदुहितुः कृष्ण यां त्वं रक्षितुमिच्छसि ॥

patiṣyaty etad astraṁ hi garbhe tasyā mayodyatam । virāṭaduhituḥ kr̥ṣṇa yāṁ tvaṁ rakṣitum icchasi ॥

वासुदेव उवाच । अमोघः परमास्त्रस्य पातस्तस्य भविष्यति । स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति ॥

vāsudeva uvāca । amoghaḥ paramāstrasya pātas tasya bhaviṣyati । sa tu garbho mr̥to jāto dīrgham āyur avāpsyati ॥

त्वां तु कापुरुषं पापं विदुः सर्वे मनीषिणः । असकृत्पापकर्माणं बालजीवितघातकम् ॥

tvāṁ tu kāpuruṣaṁ pāpaṁ viduḥ sarve manīṣiṇaḥ । asakr̥tpāpakarmāṇaṁ bālajīvitaghātakam ॥

तस्मात्त्वमस्य पापस्य कर्मणः फलमाप्नुहि । त्रीणि वर्षसहस्राणि चरिष्यसि महीमिमाम् । अप्राप्नुवन्क्वचित्कांचित्संविदं जातु केनचित् ॥

tasmāt tvam asya pāpasya karmaṇaḥ phalam āpnuhi । trīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīm imām । aprāpnuvan kva cit kāṁ cit saṁvidaṁ jātu kena cit ॥

निर्जनानसहायस्त्वं देशान्प्रविचरिष्यसि । भवित्री न हि ते क्षुद्र जनमध्येषु संस्थितिः ॥

nirjanān asahāyas tvaṁ deśān pravicariṣyasi । bhavitrī na hi te kṣudra janamadhyeṣu saṁsthitiḥ ॥

पूयशोणितगन्धी च दुर्गकान्तारसंश्रयः । विचरिष्यसि पापात्मन्सर्वव्याधिसमन्वितः ॥

pūyaśoṇitagandhī ca durgakāntārasaṁśrayaḥ । vicariṣyasi pāpātman sarvavyādhisamanvitaḥ ॥

वयः प्राप्य परिक्षित्तु वेदव्रतमवाप्य च । कृपाच्छारद्वताद्वीरः सर्वास्त्राण्युपलप्स्यते ॥

vayaḥ prāpya parikṣit tu vedavratam avāpya ca । kr̥pāc chāradvatād vīraḥ sarvāstrāṇy upalapsyate ॥

विदित्वा परमास्त्राणि क्षत्रधर्मव्रते स्थितः । षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा वसुधां पालयिष्यति ॥

viditvā paramāstrāṇi kṣatradharmavrate sthitaḥ । ṣaṣṭiṁ varṣāṇi dharmātmā vasudhāṁ pālayiṣyati ॥

इतश्चोर्ध्वं महाबाहुः कुरुराजो भविष्यति । परिक्षिन्नाम नृपतिर्मिषतस्ते सुदुर्मते । पश्य मे तपसो वीर्यं सत्यस्य च नराधम ॥

itaś cordhvaṁ mahābāhuḥ kururājo bhaviṣyati । parikṣin nāma nr̥patir miṣatas te sudurmate । paśya me tapaso vīryaṁ satyasya ca narādhama ॥

व्यास उवाच । यस्मादनादृत्य कृतं त्वयास्मान्कर्म दारुणम् । ब्राह्मणस्य सतश्चैव यस्मात्ते वृत्तमीदृशम् ॥

vyāsa uvāca । yasmād anādr̥tya kr̥taṁ tvayāsmān karma dāruṇam । brāhmaṇasya sataś caiva yasmāt te vr̥ttam īdr̥śam ॥

तस्माद्यद्देवकीपुत्र उक्तवानुत्तमं वचः । असंशयं ते तद्भावि क्षुद्रकर्मन्व्रजाश्वितः ॥

tasmād yad devakīputra uktavān uttamaṁ vacaḥ । asaṁśayaṁ te tad bhāvi kṣudrakarman vrajāśv itaḥ ॥

अश्वत्थामोवाच । सहैव भवता ब्रह्मन्स्थास्यामि पुरुषेष्वहम् । सत्यवागस्तु भगवानयं च पुरुषोत्तमः ॥

aśvatthāmovāca । sahaiva bhavatā brahman sthāsyāmi puruṣeṣv aham । satyavāg astu bhagavān ayaṁ ca puruṣottamaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । प्रदायाथ मणिं द्रौणिः पाण्डवानां महात्मनाम् । जगाम विमनास्तेषां सर्वेषां पश्यतां वनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pradāyātha maṇiṁ drauṇiḥ pāṇḍavānāṁ mahātmanām । jagāma vimanās teṣāṁ sarveṣāṁ paśyatāṁ vanam ॥

पाण्डवाश्चापि गोविन्दं पुरस्कृत्य हतद्विषः । कृष्णद्वैपायनं चैव नारदं च महामुनिम् ॥

pāṇḍavāś cāpi govindaṁ puraskr̥tya hatadviṣaḥ । kr̥ṣṇadvaipāyanaṁ caiva nāradaṁ ca mahāmunim ॥

द्रोणपुत्रस्य सहजं मणिमादाय सत्वराः । द्रौपदीमभ्यधावन्त प्रायोपेतां मनस्विनीम् ॥

droṇaputrasya sahajaṁ maṇim ādāya satvarāḥ । draupadīm abhyadhāvanta prāyopetāṁ manasvinīm ॥

ततस्ते पुरुषव्याघ्राः सदश्वैरनिलोपमैः । अभ्ययुः सहदाशार्हाः शिबिरं पुनरेव ह ॥

tatas te puruṣavyāghrāḥ sadaśvair anilopamaiḥ । abhyayuḥ sahadāśārhāḥ śibiraṁ punar eva ha ॥

अवतीर्य रथाभ्यां तु त्वरमाणा महारथाः । ददृशुर्द्रौपदीं कृष्णामार्तामार्ततराः स्वयम् ॥

avatīrya rathābhyāṁ tu tvaramāṇā mahārathāḥ । dadr̥śur draupadīṁ kr̥ṣṇām ārtām ārtatarāḥ svayam ॥

तामुपेत्य निरानन्दां दुःखशोकसमन्विताम् । परिवार्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः सहकेशवाः ॥

tām upetya nirānandāṁ duḥkhaśokasamanvitām । parivārya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ sahakeśavāḥ ॥

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातो भीमसेनो महाबलः । प्रददौ तु मणिं दिव्यं वचनं चेदमब्रवीत् ॥

tato rājñābhyanujñāto bhīmaseno mahābalaḥ । pradadau tu maṇiṁ divyaṁ vacanaṁ cedam abravīt ॥

अयं भद्रे तव मणिः पुत्रहन्ता जितः स ते । उत्तिष्ठ शोकमुत्सृज्य क्षत्रधर्ममनुस्मर ॥

ayaṁ bhadre tava maṇiḥ putrahantā jitaḥ sa te । uttiṣṭha śokam utsr̥jya kṣatradharmam anusmara ॥

प्रयाणे वासुदेवस्य शमार्थमसितेक्षणे । यान्युक्तानि त्वया भीरु वाक्यानि मधुघातिनः ॥

prayāṇe vāsudevasya śamārtham asitekṣaṇe । yāny uktāni tvayā bhīru vākyāni madhughātinaḥ ॥

नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा भ्रातरो न च । नैव त्वमपि गोविन्द शममिच्छति राजनि ॥

naiva me patayaḥ santi na putrā bhrātaro na ca । naiva tvam api govinda śamam icchati rājani ॥

उक्तवत्यसि धीराणि वाक्यानि पुरुषोत्तमम् । क्षत्रधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुमर्हसि ॥

uktavaty asi dhīrāṇi vākyāni puruṣottamam । kṣatradharmānurūpāṇi tāni saṁsmartum arhasi ॥

हतो दुर्योधनः पापो राज्यस्य परिपन्थकः । दुःशासनस्य रुधिरं पीतं विस्फुरतो मया ॥

hato duryodhanaḥ pāpo rājyasya paripanthakaḥ । duḥśāsanasya rudhiraṁ pītaṁ visphurato mayā ॥

वैरस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम् । जित्वा मुक्तो द्रोणपुत्रो ब्राह्मण्याद्गौरवेण च ॥

vairasya gatam ānr̥ṇyaṁ na sma vācyā vivakṣatām । jitvā mukto droṇaputro brāhmaṇyād gauraveṇa ca ॥

यशोऽस्य पातितं देवि शरीरं त्ववशेषितम् । वियोजितश्च मणिना न्यासितश्चायुधं भुवि ॥

yaśo ’sya pātitaṁ devi śarīraṁ tv avaśeṣitam । viyojitaś ca maṇinā nyāsitaś cāyudhaṁ bhuvi ॥

द्रौपद्युवाच । केवलानृण्यमाप्तास्मि गुरुपुत्रो गुरुर्मम । शिरस्येतं मणिं राजा प्रतिबध्नातु भारत ॥

draupady uvāca । kevalānr̥ṇyam āptāsmi guruputro gurur mama । śirasy etaṁ maṇiṁ rājā pratibadhnātu bhārata ॥

वैशंपायन उवाच । तं गृहीत्वा ततो राजा शिरस्येवाकरोत्तदा । गुरोरुच्छिष्टमित्येव द्रौपद्या वचनादपि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । taṁ gr̥hītvā tato rājā śirasy evākarot tadā । guror ucchiṣṭam ity eva draupadyā vacanād api ॥

ततो दिव्यं मणिवरं शिरसा धारयन्प्रभुः । शुशुभे स महाराजः सचन्द्र इव पर्वतः ॥

tato divyaṁ maṇivaraṁ śirasā dhārayan prabhuḥ । śuśubhe sa mahārājaḥ sacandra iva parvataḥ ॥

उत्तस्थौ पुत्रशोकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी । कृष्णं चापि महाबाहुं पर्यपृच्छत धर्मराट् ॥

uttasthau putraśokārtā tataḥ kr̥ṣṇā manasvinī । kr̥ṣṇaṁ cāpi mahābāhuṁ paryapr̥cchata dharmarāṭ ॥