Adhyāya 15

वैशंपायन उवाच । दृष्ट्वैव नरशार्दूलस्तावग्निसमतेजसौ । संजहार शरं दिव्यं त्वरमाणो धनंजयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dr̥ṣṭvaiva naraśārdūlas tāv agnisamatejasau । saṁjahāra śaraṁ divyaṁ tvaramāṇo dhanaṁjayaḥ ॥

उवाच वदतां श्रेष्ठस्तावृषी प्राञ्जलिस्तदा । प्रयुक्तमस्त्रमस्त्रेण शाम्यतामिति वै मया ॥

uvāca vadatāṁ śreṣṭhas tāv r̥ṣī prāñjalis tadā । prayuktam astram astreṇa śāmyatām iti vai mayā ॥

संहृते परमास्त्रेऽस्मिन्सर्वानस्मानशेषतः । पापकर्मा ध्रुवं द्रौणिः प्रधक्ष्यत्यस्त्रतेजसा ॥

saṁhr̥te paramāstre ’smin sarvān asmān aśeṣataḥ । pāpakarmā dhruvaṁ drauṇiḥ pradhakṣyaty astratejasā ॥

अत्र यद्धितमस्माकं लोकानां चैव सर्वथा । भवन्तौ देवसंकाशौ तथा संहर्तुमर्हतः ॥

atra yad dhitam asmākaṁ lokānāṁ caiva sarvathā । bhavantau devasaṁkāśau tathā saṁhartum arhataḥ ॥

इत्युक्त्वा संजहारास्त्रं पुनरेव धनंजयः । संहारो दुष्करस्तस्य देवैरपि हि संयुगे ॥

ity uktvā saṁjahārāstraṁ punar eva dhanaṁjayaḥ । saṁhāro duṣkaras tasya devair api hi saṁyuge ॥

विसृष्टस्य रणे तस्य परमास्त्रस्य संग्रहे । न शक्तः पाण्डवादन्यः साक्षादपि शतक्रतुः ॥

visr̥ṣṭasya raṇe tasya paramāstrasya saṁgrahe । na śaktaḥ pāṇḍavād anyaḥ sākṣād api śatakratuḥ ॥

ब्रह्मतेजोभवं तद्धि विसृष्टमकृतात्मना । न शक्यमावर्तयितुं ब्रह्मचारिव्रतादृते ॥

brahmatejobhavaṁ tad dhi visr̥ṣṭam akr̥tātmanā । na śakyam āvartayituṁ brahmacārivratād r̥te ॥

अचीर्णब्रह्मचर्यो यः सृष्ट्वावर्तयते पुनः । तदस्त्रं सानुबन्धस्य मूर्धानं तस्य कृन्तति ॥

acīrṇabrahmacaryo yaḥ sr̥ṣṭvāvartayate punaḥ । tad astraṁ sānubandhasya mūrdhānaṁ tasya kr̥ntati ॥

ब्रह्मचारी व्रती चापि दुरवापमवाप्य तत् । परमव्यसनार्तोऽपि नार्जुनोऽस्त्रं व्यमुञ्चत ॥

brahmacārī vratī cāpi duravāpam avāpya tat । paramavyasanārto ’pi nārjuno ’straṁ vyamuñcata ॥

सत्यव्रतधरः शूरो ब्रह्मचारी च पाण्डवः । गुरुवर्ती च तेनास्त्रं संजहारार्जुनः पुनः ॥

satyavratadharaḥ śūro brahmacārī ca pāṇḍavaḥ । guruvartī ca tenāstraṁ saṁjahārārjunaḥ punaḥ ॥

द्रौणिरप्यथ संप्रेक्ष्य तावृषी पुरतः स्थितौ । न शशाक पुनर्घोरमस्त्रं संहर्तुमाहवे ॥

drauṇir apy atha saṁprekṣya tāv r̥ṣī purataḥ sthitau । na śaśāka punar ghoram astraṁ saṁhartum āhave ॥

अशक्तः प्रतिसंहारे परमास्त्रस्य संयुगे । द्रौणिर्दीनमना राजन्द्वैपायनमभाषत ॥

aśaktaḥ pratisaṁhāre paramāstrasya saṁyuge । drauṇir dīnamanā rājan dvaipāyanam abhāṣata ॥

उत्तमव्यसनार्तेन प्राणत्राणमभीप्सुना । मयैतदस्त्रमुत्सृष्टं भीमसेनभयान्मुने ॥

uttamavyasanārtena prāṇatrāṇam abhīpsunā । mayaitad astram utsr̥ṣṭaṁ bhīmasenabhayān mune ॥

अधर्मश्च कृतोऽनेन धार्तराष्ट्रं जिघांसता । मिथ्याचारेण भगवन्भीमसेनेन संयुगे ॥

adharmaś ca kr̥to ’nena dhārtarāṣṭraṁ jighāṁsatā । mithyācāreṇa bhagavan bhīmasenena saṁyuge ॥

अतः सृष्टमिदं ब्रह्मन्मयास्त्रमकृतात्मना । तस्य भूयोऽद्य संहारं कर्तुं नाहमिहोत्सहे ॥

ataḥ sr̥ṣṭam idaṁ brahman mayāstram akr̥tātmanā । tasya bhūyo ’dya saṁhāraṁ kartuṁ nāham ihotsahe ॥

विसृष्टं हि मया दिव्यमेतदस्त्रं दुरासदम् । अपाण्डवायेति मुने वह्नितेजोऽनुमन्त्र्य वै ॥

visr̥ṣṭaṁ hi mayā divyam etad astraṁ durāsadam । apāṇḍavāyeti mune vahnitejo ’numantrya vai ॥

तदिदं पाण्डवेयानामन्तकायाभिसंहितम् । अद्य पाण्डुसुतान्सर्वाञ्जीविताद्भ्रंशयिष्यति ॥

tad idaṁ pāṇḍaveyānām antakāyābhisaṁhitam । adya pāṇḍusutān sarvāñ jīvitād bhraṁśayiṣyati ॥

कृतं पापमिदं ब्रह्मन्रोषाविष्टेन चेतसा । वधमाशास्य पार्थानां मयास्त्रं सृजता रणे ॥

kr̥taṁ pāpam idaṁ brahman roṣāviṣṭena cetasā । vadham āśāsya pārthānāṁ mayāstraṁ sr̥jatā raṇe ॥

व्यास उवाच । अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तात विद्वान्पार्थो धनंजयः । उत्सृष्टवान्न रोषेण न वधाय तवाहवे ॥

vyāsa uvāca । astraṁ brahmaśiras tāta vidvān pārtho dhanaṁjayaḥ । utsr̥ṣṭavān na roṣeṇa na vadhāya tavāhave ॥

अस्त्रमस्त्रेण तु रणे तव संशमयिष्यता । विसृष्टमर्जुनेनेदं पुनश्च प्रतिसंहृतम् ॥

astram astreṇa tu raṇe tava saṁśamayiṣyatā । visr̥ṣṭam arjunenedaṁ punaś ca pratisaṁhr̥tam ॥

ब्रह्मास्त्रमप्यवाप्यैतदुपदेशात्पितुस्तव । क्षत्रधर्मान्महाबाहुर्नाकम्पत धनंजयः ॥

brahmāstram apy avāpyaitad upadeśāt pitus tava । kṣatradharmān mahābāhur nākampata dhanaṁjayaḥ ॥

एवं धृतिमतः साधोः सर्वास्त्रविदुषः सतः । सभ्रातृबन्धोः कस्मात्त्वं वधमस्य चिकीर्षसि ॥

evaṁ dhr̥timataḥ sādhoḥ sarvāstraviduṣaḥ sataḥ । sabhrātr̥bandhoḥ kasmāt tvaṁ vadham asya cikīrṣasi ॥

अस्त्रं ब्रह्मशिरो यत्र परमास्त्रेण वध्यते । समा द्वादश पर्जन्यस्तद्राष्ट्रं नाभिवर्षति ॥

astraṁ brahmaśiro yatra paramāstreṇa vadhyate । samā dvādaśa parjanyas tad rāṣṭraṁ nābhivarṣati ॥

एतदर्थं महाबाहुः शक्तिमानपि पाण्डवः । न विहन्त्येतदस्त्रं ते प्रजाहितचिकीर्षया ॥

etadarthaṁ mahābāhuḥ śaktimān api pāṇḍavaḥ । na vihanty etad astraṁ te prajāhitacikīrṣayā ॥

पाण्डवास्त्वं च राष्ट्रं च सदा संरक्ष्यमेव नः । तस्मात्संहर दिव्यं त्वमस्त्रमेतन्महाभुज ॥

pāṇḍavās tvaṁ ca rāṣṭraṁ ca sadā saṁrakṣyam eva naḥ । tasmāt saṁhara divyaṁ tvam astram etan mahābhuja ॥

अरोषस्तव चैवास्तु पार्थाः सन्तु निरामयाः । न ह्यधर्मेण राजर्षिः पाण्डवो जेतुमिच्छति ॥

aroṣas tava caivāstu pārthāḥ santu nirāmayāḥ । na hy adharmeṇa rājarṣiḥ pāṇḍavo jetum icchati ॥

मणिं चैतं प्रयच्छैभ्यो यस्ते शिरसि तिष्ठति । एतदादाय ते प्राणान्प्रतिदास्यन्ति पाण्डवाः ॥

maṇiṁ caitaṁ prayacchaibhyo yas te śirasi tiṣṭhati । etad ādāya te prāṇān pratidāsyanti pāṇḍavāḥ ॥

द्रौणिरुवाच । पाण्डवैर्यानि रत्नानि यच्चान्यत्कौरवैर्धनम् । अवाप्तानीह तेभ्योऽयं मणिर्मम विशिष्यते ॥

drauṇir uvāca । pāṇḍavair yāni ratnāni yac cānyat kauravair dhanam । avāptānīha tebhyo ’yaṁ maṇir mama viśiṣyate ॥

यमाबध्य भयं नास्ति शस्त्रव्याधिक्षुधाश्रयम् । देवेभ्यो दानवेभ्यो वा नागेभ्यो वा कथंचन ॥

yam ābadhya bhayaṁ nāsti śastravyādhikṣudhāśrayam । devebhyo dānavebhyo vā nāgebhyo vā kathaṁ cana ॥

न च रक्षोगणभयं न तस्करभयं तथा । एवंवीर्यो मणिरयं न मे त्याज्यः कथंचन ॥

na ca rakṣogaṇabhayaṁ na taskarabhayaṁ tathā । evaṁvīryo maṇir ayaṁ na me tyājyaḥ kathaṁ cana ॥

यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरम् । अयं मणिरयं चाहमिषीका निपतिष्यति । गर्भेषु पाण्डवेयानाममोघं चैतदुद्यतम् ॥

yat tu me bhagavān āha tan me kāryam anantaram । ayaṁ maṇir ayaṁ cāham iṣīkā nipatiṣyati । garbheṣu pāṇḍaveyānām amoghaṁ caitad udyatam ॥

व्यास उवाच । एवं कुरु न चान्या ते बुद्धिः कार्या कदाचन । गर्भेषु पाण्डवेयानां विसृज्यैतदुपारम ॥

vyāsa uvāca । evaṁ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kadā cana । garbheṣu pāṇḍaveyānāṁ visr̥jyaitad upārama ॥

वैशंपायन उवाच । ततः परममस्त्रं तदश्वत्थामा भृशातुरः । द्वैपायनवचः श्रुत्वा गर्भेषु प्रमुमोच ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ paramam astraṁ tad aśvatthāmā bhr̥śāturaḥ । dvaipāyanavacaḥ śrutvā garbheṣu pramumoca ha ॥