Adhyāya 11

वैशंपायन उवाच । स दृष्ट्वा निहतान्संख्ये पुत्रान्भ्रातॄन्सखींस्तथा । महादुःखपरीतात्मा बभूव जनमेजय ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa dr̥ṣṭvā nihatān saṁkhye putrān bhrātr̥̄n sakhīṁs tathā । mahāduḥkhaparītātmā babhūva janamejaya ॥

ततस्तस्य महाञ्शोकः प्रादुरासीन्महात्मनः । स्मरतः पुत्रपौत्राणां भ्रातॄणां स्वजनस्य ह ॥

tatas tasya mahāñ śokaḥ prādurāsīn mahātmanaḥ । smarataḥ putrapautrāṇāṁ bhrātr̥̄ṇāṁ svajanasya ha ॥

तमश्रुपरिपूर्णाक्षं वेपमानमचेतसम् । सुहृदो भृशसंविग्नाः सान्त्वयां चक्रिरे तदा ॥

tam aśruparipūrṇākṣaṁ vepamānam acetasam । suhr̥do bhr̥śasaṁvignāḥ sāntvayāṁ cakrire tadā ॥

ततस्तस्मिन्क्षणे काल्ये रथेनादित्यवर्चसा । नकुलः कृष्णया सार्धमुपायात्परमार्तया ॥

tatas tasmin kṣaṇe kālye rathenādityavarcasā । nakulaḥ kr̥ṣṇayā sārdham upāyāt paramārtayā ॥

उपप्लव्यगता सा तु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । तदा विनाशं पुत्राणां सर्वेषां व्यथिताभवत् ॥

upaplavyagatā sā tu śrutvā sumahad apriyam । tadā vināśaṁ putrāṇāṁ sarveṣāṁ vyathitābhavat ॥

कम्पमानेव कदली वातेनाभिसमीरिता । कृष्णा राजानमासाद्य शोकार्ता न्यपतद्भुवि ॥

kampamāneva kadalī vātenābhisamīritā । kr̥ṣṇā rājānam āsādya śokārtā nyapatad bhuvi ॥

बभूव वदनं तस्याः सहसा शोककर्शितम् । फुल्लपद्मपलाशाक्ष्यास्तमोध्वस्त इवांशुमान् ॥

babhūva vadanaṁ tasyāḥ sahasā śokakarśitam । phullapadmapalāśākṣyās tamodhvasta ivāṁśumān ॥

ततस्तां पतितां दृष्ट्वा संरम्भी सत्यविक्रमः । बाहुभ्यां परिजग्राह समुपेत्य वृकोदरः ॥

tatas tāṁ patitāṁ dr̥ṣṭvā saṁrambhī satyavikramaḥ । bāhubhyāṁ parijagrāha samupetya vr̥kodaraḥ ॥

सा समाश्वासिता तेन भीमसेनेन भामिनी । रुदती पाण्डवं कृष्णा सहभ्रातरमब्रवीत् ॥

sā samāśvāsitā tena bhīmasenena bhāminī । rudatī pāṇḍavaṁ kr̥ṣṇā sahabhrātaram abravīt ॥

दिष्ट्या राजंस्त्वमद्येमामखिलां भोक्ष्यसे महीम् । आत्मजान्क्षत्रधर्मेण संप्रदाय यमाय वै ॥

diṣṭyā rājaṁs tvam adyemām akhilāṁ bhokṣyase mahīm । ātmajān kṣatradharmeṇa saṁpradāya yamāya vai ॥

दिष्ट्या त्वं पार्थ कुशली मत्तमातङ्गगामिनम् । अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां सौभद्रं न स्मरिष्यसि ॥

diṣṭyā tvaṁ pārtha kuśalī mattamātaṅgagāminam । avāpya pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ saubhadraṁ na smariṣyasi ॥

आत्मजांस्तेन धर्मेण श्रुत्वा शूरान्निपातितान् । उपप्लव्ये मया सार्धं दिष्ट्या त्वं न स्मरिष्यसि ॥

ātmajāṁs tena dharmeṇa śrutvā śūrān nipātitān । upaplavye mayā sārdhaṁ diṣṭyā tvaṁ na smariṣyasi ॥

प्रसुप्तानां वधं श्रुत्वा द्रौणिना पापकर्मणा । शोकस्तपति मां पार्थ हुताशन इवाशयम् ॥

prasuptānāṁ vadhaṁ śrutvā drauṇinā pāpakarmaṇā । śokas tapati māṁ pārtha hutāśana ivāśayam ॥

तस्य पापकृतो द्रौणेर्न चेदद्य त्वया मृधे । ह्रियते सानुबन्धस्य युधि विक्रम्य जीवितम् ॥

tasya pāpakr̥to drauṇer na ced adya tvayā mr̥dhe । hriyate sānubandhasya yudhi vikramya jīvitam ॥

इहैव प्रायमासिष्ये तन्निबोधत पाण्डवाः । न चेत्फलमवाप्नोति द्रौणिः पापस्य कर्मणः ॥

ihaiva prāyam āsiṣye tan nibodhata pāṇḍavāḥ । na cet phalam avāpnoti drauṇiḥ pāpasya karmaṇaḥ ॥

एवमुक्त्वा ततः कृष्णा पाण्डवं प्रत्युपाविशत् । युधिष्ठिरं याज्ञसेनी धर्मराजं यशस्विनी ॥

evam uktvā tataḥ kr̥ṣṇā pāṇḍavaṁ pratyupāviśat । yudhiṣṭhiraṁ yājñasenī dharmarājaṁ yaśasvinī ॥

दृष्ट्वोपविष्टां राजर्षिः पाण्डवो महिषीं प्रियाम् । प्रत्युवाच स धर्मात्मा द्रौपदीं चारुदर्शनाम् ॥

dr̥ṣṭvopaviṣṭāṁ rājarṣiḥ pāṇḍavo mahiṣīṁ priyām । pratyuvāca sa dharmātmā draupadīṁ cārudarśanām ॥

धर्म्यं धर्मेण धर्मज्ञे प्राप्तास्ते निधनं शुभे । पुत्रास्ते भ्रातरश्चैव तान्न शोचितुमर्हसि ॥

dharmyaṁ dharmeṇa dharmajñe prāptās te nidhanaṁ śubhe । putrās te bhrātaraś caiva tān na śocitum arhasi ॥

द्रोणपुत्रः स कल्याणि वनं दूरमितो गतः । तस्य त्वं पातनं संख्ये कथं ज्ञास्यसि शोभने ॥

droṇaputraḥ sa kalyāṇi vanaṁ dūram ito gataḥ । tasya tvaṁ pātanaṁ saṁkhye kathaṁ jñāsyasi śobhane ॥

द्रौपद्युवाच । द्रोणपुत्रस्य सहजो मणिः शिरसि मे श्रुतः । निहत्य संख्ये तं पापं पश्येयं मणिमाहृतम् । राजञ्शिरसि तं कृत्वा जीवेयमिति मे मतिः ॥

draupady uvāca । droṇaputrasya sahajo maṇiḥ śirasi me śrutaḥ । nihatya saṁkhye taṁ pāpaṁ paśyeyaṁ maṇim āhr̥tam । rājañ śirasi taṁ kr̥tvā jīveyam iti me matiḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा पाण्डवं कृष्णा राजानं चारुदर्शना । भीमसेनमथाभ्येत्य कुपिता वाक्यमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā pāṇḍavaṁ kr̥ṣṇā rājānaṁ cārudarśanā । bhīmasenam athābhyetya kupitā vākyam abravīt ॥

त्रातुमर्हसि मां भीम क्षत्रधर्ममनुस्मरन् । जहि तं पापकर्माणं शम्बरं मघवानिव । न हि ते विक्रमे तुल्यः पुमानस्तीह कश्चन ॥

trātum arhasi māṁ bhīma kṣatradharmam anusmaran । jahi taṁ pāpakarmāṇaṁ śambaraṁ maghavān iva । na hi te vikrame tulyaḥ pumān astīha kaś cana ॥

श्रुतं तत्सर्वलोकेषु परमव्यसने यथा । द्वीपोऽभूस्त्वं हि पार्थानां नगरे वारणावते । हिडिम्बदर्शने चैव तथा त्वमभवो गतिः ॥

śrutaṁ tat sarvalokeṣu paramavyasane yathā । dvīpo ’bhūs tvaṁ hi pārthānāṁ nagare vāraṇāvate । hiḍimbadarśane caiva tathā tvam abhavo gatiḥ ॥

तथा विराटनगरे कीचकेन भृशार्दिताम् । मामप्युद्धृतवान्कृच्छ्रात्पौलोमीं मघवानिव ॥

tathā virāṭanagare kīcakena bhr̥śārditām । mām apy uddhr̥tavān kr̥cchrāt paulomīṁ maghavān iva ॥

यथैतान्यकृथाः पार्थ महाकर्माणि वै पुरा । तथा द्रौणिममित्रघ्न विनिहत्य सुखी भव ॥

yathaitāny akr̥thāḥ pārtha mahākarmāṇi vai purā । tathā drauṇim amitraghna vinihatya sukhī bhava ॥

तस्या बहुविधं दुःखान्निशम्य परिदेवितम् । नामर्षयत कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः ॥

tasyā bahuvidhaṁ duḥkhān niśamya paridevitam । nāmarṣayata kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ ॥

स काञ्चनविचित्राङ्गमारुरोह महारथम् । आदाय रुचिरं चित्रं समार्गणगुणं धनुः ॥

sa kāñcanavicitrāṅgam āruroha mahāratham । ādāya ruciraṁ citraṁ samārgaṇaguṇaṁ dhanuḥ ॥

नकुलं सारथिं कृत्वा द्रोणपुत्रवधे वृतः । विस्फार्य सशरं चापं तूर्णमश्वानचोदयत् ॥

nakulaṁ sārathiṁ kr̥tvā droṇaputravadhe vr̥taḥ । visphārya saśaraṁ cāpaṁ tūrṇam aśvān acodayat ॥

ते हयाः पुरुषव्याघ्र चोदिता वातरंहसः । वेगेन त्वरिता जग्मुर्हरयः शीघ्रगामिनः ॥

te hayāḥ puruṣavyāghra coditā vātaraṁhasaḥ । vegena tvaritā jagmur harayaḥ śīghragāminaḥ ॥

शिबिरात्स्वाद्गृहीत्वा स रथस्य पदमच्युतः । द्रोणपुत्ररथस्याशु ययौ मार्गेण वीर्यवान् ॥

śibirāt svād gr̥hītvā sa rathasya padam acyutaḥ । droṇaputrarathasyāśu yayau mārgeṇa vīryavān ॥