Adhyāya 12

वैशंपायन उवाच । तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे यदूनामृषभस्ततः । अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasmin prayāte durdharṣe yadūnām r̥ṣabhas tataḥ । abravīt puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

एष पाण्डव ते भ्राता पुत्रशोकमपारयन् । जिघांसुर्द्रौणिमाक्रन्दे याति भारत भारतः ॥

eṣa pāṇḍava te bhrātā putraśokam apārayan । jighāṁsur drauṇim ākrande yāti bhārata bhārataḥ ॥

भीमः प्रियस्ते सर्वेभ्यो भ्रातृभ्यो भरतर्षभ । तं कृच्छ्रगतमद्य त्वं कस्मान्नाभ्यवपद्यसे ॥

bhīmaḥ priyas te sarvebhyo bhrātr̥bhyo bharatarṣabha । taṁ kr̥cchragatam adya tvaṁ kasmān nābhyavapadyase ॥

यत्तदाचष्ट पुत्राय द्रोणः परपुरंजयः । अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेद्यत्पृथिवीमपि ॥

yat tad ācaṣṭa putrāya droṇaḥ parapuraṁjayaḥ । astraṁ brahmaśiro nāma dahed yat pr̥thivīm api ॥

तन्महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम् । प्रत्यपादयदाचार्यः प्रीयमाणो धनंजयम् ॥

tan mahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām । pratyapādayad ācāryaḥ prīyamāṇo dhanaṁjayam ॥

तत्पुत्रोऽस्यैवमेवैनमन्वयाचदमर्षणः । ततः प्रोवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव ॥

tatputro ’syaivam evainam anvayācad amarṣaṇaḥ । tataḥ provāca putrāya nātihr̥ṣṭamanā iva ॥

विदितं चापलं ह्यासीदात्मजस्य महात्मनः । सर्वधर्मविदाचार्यो नान्विषत्सततं सुतम् ॥

viditaṁ cāpalaṁ hy āsīd ātmajasya mahātmanaḥ । sarvadharmavid ācāryo nānviṣat satataṁ sutam ॥

परमापद्गतेनापि न स्म तात त्वया रणे । इदमस्त्रं प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः ॥

paramāpadgatenāpi na sma tāta tvayā raṇe । idam astraṁ prayoktavyaṁ mānuṣeṣu viśeṣataḥ ॥

इत्युक्तवान्गुरुः पुत्रं द्रोणः पश्चादथोक्तवान् । न त्वं जातु सतां मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ ॥

ity uktavān guruḥ putraṁ droṇaḥ paścād athoktavān । na tvaṁ jātu satāṁ mārge sthāteti puruṣarṣabha ॥

स तदाज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनमप्रियम् । निराशः सर्वकल्याणैः शोचन्पर्यपतन्महीम् ॥

sa tad ājñāya duṣṭātmā pitur vacanam apriyam । nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śocan paryapatan mahīm ॥

ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे त्वयि भारत । अवसद्द्वारकामेत्य वृष्णिभिः परमार्चितः ॥

tatas tadā kuruśreṣṭha vanasthe tvayi bhārata । avasad dvārakām etya vr̥ṣṇibhiḥ paramārcitaḥ ॥

स कदाचित्समुद्रान्ते वसन्द्रारवतीमनु । एक एकं समागम्य मामुवाच हसन्निव ॥

sa kadā cit samudrānte vasan drāravatīm anu । eka ekaṁ samāgamya mām uvāca hasann iva ॥

यत्तदुग्रं तपः कृष्ण चरन्सत्यपराक्रमः । अगस्त्याद्भारताचार्यः प्रत्यपद्यत मे पिता ॥

yat tad ugraṁ tapaḥ kr̥ṣṇa caran satyaparākramaḥ । agastyād bhāratācāryaḥ pratyapadyata me pitā ॥

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितम् । तदद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा ॥

astraṁ brahmaśiro nāma devagandharvapūjitam । tad adya mayi dāśārha yathā pitari me tathā ॥

अस्मत्तस्तदुपादाय दिव्यमस्त्रं यदूत्तम । ममाप्यस्त्रं प्रयच्छ त्वं चक्रं रिपुहरं रणे ॥

asmattas tad upādāya divyam astraṁ yadūttama । mamāpy astraṁ prayaccha tvaṁ cakraṁ ripuharaṁ raṇe ॥

स राजन्प्रीयमाणेन मयाप्युक्तः कृताञ्जलिः । याचमानः प्रयत्नेन मत्तोऽस्त्रं भरतर्षभ ॥

sa rājan prīyamāṇena mayāpy uktaḥ kr̥tāñjaliḥ । yācamānaḥ prayatnena matto ’straṁ bharatarṣabha ॥

देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगोरगाः । न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः ॥

devadānavagandharvamanuṣyapatagoragāḥ । na samā mama vīryasya śatāṁśenāpi piṇḍitāḥ ॥

इदं धनुरियं शक्तिरिदं चक्रमियं गदा । यद्यदिच्छसि चेदस्त्रं मत्तस्तत्तद्ददानि ते ॥

idaṁ dhanur iyaṁ śaktir idaṁ cakram iyaṁ gadā । yad yad icchasi ced astraṁ mattas tat tad dadāni te ॥

यच्छक्नोषि समुद्यन्तुं प्रयोक्तुमपि वा रणे । तद्गृहाण विनास्त्रेण यन्मे दातुमभीप्ससि ॥

yac chaknoṣi samudyantuṁ prayoktum api vā raṇe । tad gr̥hāṇa vināstreṇa yan me dātum abhīpsasi ॥

स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभमयस्मयम् । वव्रे चक्रं महाबाहो स्पर्धमानो मया सह ॥

sa sunābhaṁ sahasrāraṁ vajranābham ayasmayam । vavre cakraṁ mahābāho spardhamāno mayā saha ॥

गृहाण चक्रमित्युक्तो मया तु तदनन्तरम् । जग्राहोपेत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना । न चैतदशकत्स्थानात्संचालयितुमच्युत ॥

gr̥hāṇa cakram ity ukto mayā tu tadanantaram । jagrāhopetya sahasā cakraṁ savyena pāṇinā । na caitad aśakat sthānāt saṁcālayitum acyuta ॥

अथ तद्दक्षिणेनापि ग्रहीतुमुपचक्रमे । सर्वयत्नेन तेनापि गृह्णन्नेतदकल्पयत् ॥

atha tad dakṣiṇenāpi grahītum upacakrame । sarvayatnena tenāpi gr̥hṇann etad akalpayat ॥

ततः सर्वबलेनापि यच्चैतन्न शशाक सः । उद्धर्तुं वा चालयितुं द्रौणिः परमदुर्मनाः । कृत्वा यत्नं परं श्रान्तः स न्यवर्तत भारत ॥

tataḥ sarvabalenāpi yac caitan na śaśāka saḥ । uddhartuṁ vā cālayituṁ drauṇiḥ paramadurmanāḥ । kr̥tvā yatnaṁ paraṁ śrāntaḥ sa nyavartata bhārata ॥

निवृत्तमथ तं तस्मादभिप्रायाद्विचेतसम् । अहमामन्त्र्य सुस्निग्धमश्वत्थामानमब्रुवम् ॥

nivr̥ttam atha taṁ tasmād abhiprāyād vicetasam । aham āmantrya susnigdham aśvatthāmānam abruvam ॥

यः स देवमनुष्येषु प्रमाणं परमं गतः । गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः कपिप्रवरकेतनः ॥

yaḥ sa devamanuṣyeṣu pramāṇaṁ paramaṁ gataḥ । gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kapipravaraketanaḥ ॥

यः साक्षाद्देवदेवेशं शितिकण्ठमुमापतिम् । द्वंद्वयुद्धे पराजिष्णुस्तोषयामास शंकरम् ॥

yaḥ sākṣād devadeveśaṁ śitikaṇṭham umāpatim । dvaṁdvayuddhe parājiṣṇus toṣayām āsa śaṁkaram ॥

यस्मात्प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि । नादेयं यस्य मे किंचिदपि दाराः सुतास्तथा ॥

yasmāt priyataro nāsti mamānyaḥ puruṣo bhuvi । nādeyaṁ yasya me kiṁ cid api dārāḥ sutās tathā ॥

तेनापि सुहृदा ब्रह्मन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा । नोक्तपूर्वमिदं वाक्यं यत्त्वं मामभिभाषसे ॥

tenāpi suhr̥dā brahman pārthenākliṣṭakarmaṇā । noktapūrvam idaṁ vākyaṁ yat tvaṁ mām abhibhāṣase ॥

ब्रह्मचर्यं महद्घोरं चीर्त्वा द्वादशवार्षिकम् । हिमवत्पार्श्वमभ्येत्य यो मया तपसार्चितः ॥

brahmacaryaṁ mahad ghoraṁ cīrtvā dvādaśavārṣikam । himavatpārśvam abhyetya yo mayā tapasārcitaḥ ॥

समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां योऽन्वजायत । सनत्कुमारस्तेजस्वी प्रद्युम्नो नाम मे सुतः ॥

samānavratacāriṇyāṁ rukmiṇyāṁ yo ’nvajāyata । sanatkumāras tejasvī pradyumno nāma me sutaḥ ॥

तेनाप्येतन्महद्दिव्यं चक्रमप्रतिमं मम । न प्रार्थितमभून्मूढ यदिदं प्रार्थितं त्वया ॥

tenāpy etan mahad divyaṁ cakram apratimaṁ mama । na prārthitam abhūn mūḍha yad idaṁ prārthitaṁ tvayā ॥

रामेणातिबलेनैतन्नोक्तपूर्वं कदाचन । न गदेन न साम्बेन यदिदं प्रार्थितं त्वया ॥

rāmeṇātibalenaitan noktapūrvaṁ kadā cana । na gadena na sāmbena yad idaṁ prārthitaṁ tvayā ॥

द्वारकावासिभिश्चान्यैर्वृष्ण्यन्धकमहारथैः । नोक्तपूर्वमिदं जातु यदिदं प्रार्थितं त्वया ॥

dvārakāvāsibhiś cānyair vr̥ṣṇyandhakamahārathaiḥ । noktapūrvam idaṁ jātu yad idaṁ prārthitaṁ tvayā ॥

भारताचार्यपुत्रः सन्मानितः सर्वयादवैः । चक्रेण रथिनां श्रेष्ठ किं नु तात युयुत्ससे ॥

bhāratācāryaputraḥ san mānitaḥ sarvayādavaiḥ । cakreṇa rathināṁ śreṣṭha kiṁ nu tāta yuyutsase ॥

एवमुक्तो मया द्रौणिर्मामिदं प्रत्युवाच ह । प्रयुज्य भवते पूजां योत्स्ये कृष्ण त्वयेत्युत ॥

evam ukto mayā drauṇir mām idaṁ pratyuvāca ha । prayujya bhavate pūjāṁ yotsye kr̥ṣṇa tvayety uta ॥

ततस्ते प्रार्थितं चक्रं देवदानवपूजितम् । अजेयः स्यामिति विभो सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

tatas te prārthitaṁ cakraṁ devadānavapūjitam । ajeyaḥ syām iti vibho satyam etad bravīmi te ॥

त्वत्तोऽहं दुर्लभं काममनवाप्यैव केशव । प्रतियास्यामि गोविन्द शिवेनाभिवदस्व माम् ॥

tvatto ’haṁ durlabhaṁ kāmam anavāpyaiva keśava । pratiyāsyāmi govinda śivenābhivadasva mām ॥

एतत्सुनाभं वृष्णीनामृषभेण त्वया धृतम् । चक्रमप्रतिचक्रेण भुवि नान्योऽभिपद्यते ॥

etat sunābhaṁ vr̥ṣṇīnām r̥ṣabheṇa tvayā dhr̥tam । cakram apraticakreṇa bhuvi nānyo ’bhipadyate ॥

एतावदुक्त्वा द्रौणिर्मां युग्यमश्वान्धनानि च । आदायोपययौ बालो रत्नानि विविधानि च ॥

etāvad uktvā drauṇir māṁ yugyam aśvān dhanāni ca । ādāyopayayau bālo ratnāni vividhāni ca ॥

स संरम्भी दुरात्मा च चपलः क्रूर एव च । वेद चास्त्रं ब्रह्मशिरस्तस्माद्रक्ष्यो वृकोदरः ॥

sa saṁrambhī durātmā ca capalaḥ krūra eva ca । veda cāstraṁ brahmaśiras tasmād rakṣyo vr̥kodaraḥ ॥