Adhyāya 71

धृतराष्ट्र उवाच । कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मराजो युधिष्ठिरः । भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च तावुभौ ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ gacchati kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāv ubhau ॥

धौम्यश्चैव कथं क्षत्तर्द्रौपदी वा तपस्विनी । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं तेषामङ्गविचेष्टितम् ॥

dhaumyaś caiva kathaṁ kṣattar draupadī vā tapasvinī । śrotum icchāmy ahaṁ sarvaṁ teṣām aṅgaviceṣṭitam ॥

विदुर उवाच । वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवः ॥

vidura uvāca । vastreṇa saṁvr̥tya mukhaṁ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । bāhū viśālau kr̥tvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ ॥

सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति । माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति ॥

sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati । mādrīputraḥ sahadevo mukham ālipya gacchati ॥

पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलः । दर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति ॥

pāṁsūpaliptasarvāṅgo nakulaś cittavihvalaḥ । darśanīyatamo loke rājānam anugacchati ॥

कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखमायतलोचना । दर्शनीया प्ररुदती राजानमनुगच्छति ॥

kr̥ṣṇā keśaiḥ praticchādya mukham āyatalocanā । darśanīyā prarudatī rājānam anugacchati ॥

धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पते । गायन्गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना ॥

dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṁ pate । gāyan gacchati mārgeṣu kuśān ādāya pāṇinā ॥

धृतराष्ट्र उवाच । विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः । तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्मादेवं व्रजन्ति ते ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । vividhānīha rūpāṇi kr̥tvā gacchanti pāṇḍavāḥ । tan mamācakṣva vidura kasmād evaṁ vrajanti te ॥

विदुर उवाच । निकृतस्यापि ते पुत्रैर्हृते राज्ये धनेषु च । न धर्माच्चलते बुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः ॥

vidura uvāca । nikr̥tasyāpi te putrair hr̥te rājye dhaneṣu ca । na dharmāc calate buddhir dharmarājasya dhīmataḥ ॥

योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत । निकृत्या क्रोधसंतप्तो नोन्मीलयति लोचने ॥

yo ’sau rājā ghr̥ṇī nityaṁ dhārtarāṣṭreṣu bhārata । nikr̥tyā krodhasaṁtapto nonmīlayati locane ॥

नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा । स पिधाय मुखं राजा तस्माद्गच्छति पाण्डवः ॥

nāhaṁ janaṁ nirdaheyaṁ dr̥ṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣā । sa pidhāya mukhaṁ rājā tasmād gacchati pāṇḍavaḥ ॥

यथा च भीमो व्रजति तन्मे निगदतः शृणु । बाह्वोर्बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ ॥

yathā ca bhīmo vrajati tan me nigadataḥ śr̥ṇu । bāhvor bale nāsti samo mameti bharatarṣabha ॥

बाहू विशालौ कृत्वा तु तेन भीमोऽपि गच्छति । बाहू दर्शयमानो हि बाहुद्रविणदर्पितः । चिकीर्षन्कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः ॥

bāhū viśālau kr̥tvā tu tena bhīmo ’pi gacchati । bāhū darśayamāno hi bāhudraviṇadarpitaḥ । cikīrṣan karma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ ॥

प्रदिशञ्शरसंपातान्कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदा । सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ॥

pradiśañ śarasaṁpātān kuntīputro ’rjunas tadā । sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati ॥

असक्ताः सिकतास्तस्य यथा संप्रति भारत । असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु ॥

asaktāḥ sikatās tasya yathā saṁprati bhārata । asaktaṁ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu ॥

न मे कश्चिद्विजानीयान्मुखमद्येति भारत । मुखमालिप्य तेनासौ सहदेवोऽपि गच्छति ॥

na me kaś cid vijānīyān mukham adyeti bhārata । mukham ālipya tenāsau sahadevo ’pi gacchati ॥

नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणामिति प्रभो । पांसूपचितसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति ॥

nāhaṁ manāṁsy ādadeyaṁ mārge strīṇām iti prabho । pāṁsūpacitasarvāṅgo nakulas tena gacchati ॥

एकवस्त्रा तु रुदती मुक्तकेशी रजस्वला । शोणिताक्तार्द्रवसना द्रौपदी वाक्यमब्रवीत् ॥

ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalā । śoṇitāktārdravasanā draupadī vākyam abravīt ॥

यत्कृतेऽहमिमां प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे । हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः ॥

yatkr̥te ’ham imāṁ prāptā teṣāṁ varṣe caturdaśe । hatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ ॥

बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः । एवं कृतोदका नार्यः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम् ॥

bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥ । evaṁ kr̥todakā nāryaḥ pravekṣyanti gajāhvayam ॥

कृत्वा तु नैरृतान्दर्भान्धीरो धौम्यः पुरोहितः । सामानि गायन्याम्यानि पुरतो याति भारत ॥

kr̥tvā tu nairr̥tān darbhān dhīro dhaumyaḥ purohitaḥ । sāmāni gāyan yāmyāni purato yāti bhārata ॥

हतेषु भारतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा । एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्योऽपि गच्छति ॥

hateṣu bhārateṣv ājau kurūṇāṁ guravas tadā । evaṁ sāmāni gāsyantīty uktvā dhaumyo ’pi gacchati ॥

हा हा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम् । इति पौराः सुदुःखार्ताः क्रोशन्ति स्म समन्ततः ॥

hā hā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvam īdr̥śam । iti paurāḥ suduḥkhārtāḥ krośanti sma samantataḥ ॥

एवमाकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम् । कथयन्तः स्म कौन्तेया वनं जग्मुर्मनस्विनः ॥

evam ākāraliṅgais te vyavasāyaṁ manogatam । kathayantaḥ sma kaunteyā vanaṁ jagmur manasvinaḥ ॥

एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात् । अनभ्रे विद्युतश्चासन्भूमिश्च समकम्पत ॥

evaṁ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāt । anabhre vidyutaś cāsan bhūmiś ca samakampata ॥

राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशां पते । उल्का चाप्यपसव्यं तु पुरं कृत्वा व्यशीर्यत ॥

rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṁ pate । ulkā cāpy apasavyaṁ tu puraṁ kr̥tvā vyaśīryata ॥

प्रव्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः । देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च ॥

pravyāharanti kravyādā gr̥dhragomāyuvāyasāḥ । devāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca ॥

एवमेते महोत्पाता वनं गच्छति पाण्डवे । भारतानामभावाय राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

evam ete mahotpātā vanaṁ gacchati pāṇḍave । bhāratānām abhāvāya rājan durmantrite tava ॥

नारदश्च सभामध्ये कुरूणामग्रतः स्थितः । महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यमुवाच ह ॥

nāradaś ca sabhāmadhye kurūṇām agrataḥ sthitaḥ । maharṣibhiḥ parivr̥to raudraṁ vākyam uvāca ha ॥

इतश्चतुर्दशे वर्षे विनङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः । दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च ॥

itaś caturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥ । duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca ॥

इत्युक्त्वा दिवमाक्रम्य क्षिप्रमन्तरधीयत । ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद्देवर्षिसत्तमः ॥

ity uktvā divam ākramya kṣipram antaradhīyata । brāhmīṁ śriyaṁ suvipulāṁ bibhrad devarṣisattamaḥ ॥

ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः । द्रोणं द्वीपममन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन् ॥

tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ । droṇaṁ dvīpam amanyanta rājyaṁ cāsmai nyavedayan ॥

अथाब्रवीत्ततो द्रोणो दुर्योधनममर्षणम् । दुःशासनं च कर्णं च सर्वानेव च भारतान् ॥

athābravīt tato droṇo duryodhanam amarṣaṇam । duḥśāsanaṁ ca karṇaṁ ca sarvān eva ca bhāratān ॥

अवध्यान्पाण्डवानाहुर्देवपुत्रान्द्विजातयः । अहं तु शरणं प्राप्तान्वर्तमानो यथाबलम् ॥

avadhyān pāṇḍavān āhur devaputrān dvijātayaḥ । ahaṁ tu śaraṇaṁ prāptān vartamāno yathābalam ॥

गतान्सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान्सराजकान् । नोत्सहे समभित्यक्तुं दैवमूलमतः परम् ॥

gatān sarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrān sarājakān । notsahe samabhityaktuṁ daivamūlam ataḥ param ॥

धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः । ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति कौरवाः ॥

dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṁ gacchanti nirjitāḥ । te ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ ॥

चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाः । वैरं प्रत्यानयिष्यन्ति मम दुःखाय पाण्डवाः ॥

caritabrahmacaryāś ca krodhāmarṣavaśānugāḥ । vairaṁ pratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ ॥

मया तु भ्रंशितो राज्याद्द्रुपदः सखिविग्रहे । पुत्रार्थमयजत्क्रोधाद्वधाय मम भारत ॥

mayā tu bhraṁśito rājyād drupadaḥ sakhivigrahe । putrārtham ayajat krodhād vadhāya mama bhārata ॥

याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात् । धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात्सुमध्यमाम् ॥

yājopayājatapasā putraṁ lebhe sa pāvakāt । dhr̥ṣṭadyumnaṁ draupadīṁ ca vedīmadhyāt sumadhyamām ॥

ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान्कवची शरी । मर्त्यधर्मतया तस्मादिति मां भयमाविशत् ॥

jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmān kavacī śarī । martyadharmatayā tasmād iti māṁ bhayam āviśat ॥

गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः पुरुषर्षभः । सृष्टप्राणो भृशतरं तस्माद्योत्स्ये तवारिभिः ॥

gato hi pakṣatāṁ teṣāṁ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥ । sr̥ṣṭaprāṇo bhr̥śataraṁ tasmād yotsye tavāribhiḥ ॥

मद्वधाय श्रुतो ह्येष लोके चाप्यतिविश्रुतः । नूनं सोऽयमनुप्राप्तस्त्वत्कृते कालपर्ययः ॥

madvadhāya śruto hy eṣa loke cāpy ativiśrutaḥ । nūnaṁ so ’yam anuprāptas tvatkr̥te kālaparyayaḥ ॥

त्वरिताः कुरुत श्रेयो नैतदेतावता कृतम् । मुहूर्तं सुखमेवैतत्तालच्छायेव हैमनी ॥

tvaritāḥ kuruta śreyo naitad etāvatā kr̥tam । muhūrtaṁ sukham evaitat tālacchāyeva haimanī ॥

यजध्वं च महायज्ञैर्भोगानश्नीत दत्त च । इतश्चतुर्दशे वर्षे महत्प्राप्स्यथ वैशसम् ॥

yajadhvaṁ ca mahāyajñair bhogān aśnīta datta ca । itaś caturdaśe varṣe mahat prāpsyatha vaiśasam ॥

दुर्योधन निशम्यैतत्प्रतिपद्य यथेच्छसि । साम वा पाण्डवेयेषु प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे ॥

duryodhana niśamyaitat pratipadya yathecchasi । sāma vā pāṇḍaveyeṣu prayuṅkṣva yadi manyase ॥

वैशंपायन उवाच । द्रोणस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् । सम्यगाह गुरुः क्षत्तरुपावर्तय पाण्डवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । droṇasya vacanaṁ śrutvā dhr̥tarāṣṭro ’bravīd idam । samyag āha guruḥ kṣattar upāvartaya pāṇḍavān ॥

यदि वा न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः । सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च पुत्रकाः ॥

yadi vā na nivartante satkr̥tā yāntu pāṇḍavāḥ । saśastrarathapādātā bhogavantaś ca putrakāḥ ॥