Adhyāya 72

वैशंपायन उवाच । वनं गतेषु पार्थेषु निर्जितेषु दुरोदरे । धृतराष्ट्रं महाराज तदा चिन्ता समाविशत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vanaṁ gateṣu pārtheṣu nirjiteṣu durodare । dhr̥tarāṣṭraṁ mahārāja tadā cintā samāviśat ॥

तं चिन्तयानमासीनं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । निःश्वसन्तमनेकाग्रमिति होवाच संजयः ॥

taṁ cintayānam āsīnaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ janeśvaram । niḥśvasantam anekāgram iti hovāca saṁjayaḥ ॥

अवाप्य वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिप । प्रव्राज्य पाण्डवान्राज्याद्राजन्किमनुशोचसि ॥

avāpya vasusaṁpūrṇāṁ vasudhāṁ vasudhādhipa । pravrājya pāṇḍavān rājyād rājan kim anuśocasi ॥

धृतराष्ट्र उवाच । अशोच्यं तु कुतस्तेषां येषां वैरं भविष्यति । पाण्डवैर्युद्धशौण्डैर्हि मित्रवद्भिर्महारथैः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । aśocyaṁ tu kutas teṣāṁ yeṣāṁ vairaṁ bhaviṣyati । pāṇḍavair yuddhaśauṇḍair hi mitravadbhir mahārathaiḥ ॥

संजय उवाच । तवेदं सुकृतं राजन्महद्वैरं भविष्यति । विनाशः सर्वलोकस्य सानुबन्धो भविष्यति ॥

saṁjaya uvāca । tavedaṁ sukr̥taṁ rājan mahad vairaṁ bhaviṣyati । vināśaḥ sarvalokasya sānubandho bhaviṣyati ॥

वार्यमाणोऽपि भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च । पाण्डवानां प्रियां भार्यां द्रौपदीं धर्मचारिणीम् ॥

vāryamāṇo ’pi bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca । pāṇḍavānāṁ priyāṁ bhāryāṁ draupadīṁ dharmacāriṇīm ॥

प्राहिणोदानयेहेति पुत्रो दुर्योधनस्तव । सूतपुत्रं सुमन्दात्मा निर्लज्जः प्रातिकामिनम् ॥

prāhiṇod ānayeheti putro duryodhanas tava । sūtaputraṁ sumandātmā nirlajjaḥ prātikāminam ॥

धृतराष्ट्र उवाच । यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् । बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽपाचीनानि पश्यति ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam । buddhiṁ tasyāpakarṣanti so ’pācīnāni paśyati ॥

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते । अनयो नयसंकाशो हृदयान्नापसर्पति ॥

buddhau kaluṣabhūtāyāṁ vināśe pratyupasthite । anayo nayasaṁkāśo hr̥dayān nāpasarpati ॥

अनर्थाश्चार्थरूपेण अर्थाश्चानर्थरूपिणः । उत्तिष्ठन्ति विनाशान्ते नरं तच्चास्य रोचते ॥

anarthāś cārtharūpeṇa arthāś cānartharūpiṇaḥ । uttiṣṭhanti vināśānte naraṁ tac cāsya rocate ॥

न कालो दण्डमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् । कालस्य बलमेतावद्विपरीतार्थदर्शनम् ॥

na kālo daṇḍam udyamya śiraḥ kr̥ntati kasya cit । kālasya balam etāvad viparītārthadarśanam ॥

आसादितमिदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम् । पाञ्चालीमपकर्षद्भिः सभामध्ये तपस्विनीम् ॥

āsāditam idaṁ ghoraṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । pāñcālīm apakarṣadbhiḥ sabhāmadhye tapasvinīm ॥

अयोनिजां रूपवतीं कुले जातां विभावरीम् । को नु तां सर्वधर्मज्ञां परिभूय यशस्विनीम् ॥

ayonijāṁ rūpavatīṁ kule jātāṁ vibhāvarīm । ko nu tāṁ sarvadharmajñāṁ paribhūya yaśasvinīm ॥

पर्यानयेत्सभामध्यमृते दुर्द्यूतदेविनम् । स्त्रीधर्मिणीं वरारोहां शोणितेन समुक्षिताम् ॥

paryānayet sabhāmadhyam r̥te durdyūtadevinam । strīdharmiṇīṁ varārohāṁ śoṇitena samukṣitām ॥

एकवस्त्रां च पाञ्चालीं पाण्डवानभ्यवेक्षतीम् । हृतस्वान्भ्रष्टचित्तांस्तान्हृतदारान्हृतश्रियः ॥

ekavastrāṁ ca pāñcālīṁ pāṇḍavān abhyavekṣatīm । hr̥tasvān bhraṣṭacittāṁs tān hr̥tadārān hr̥taśriyaḥ ॥

विहीनान्सर्वकामेभ्यो दासभाववशं गतान् । धर्मपाशपरिक्षिप्तानशक्तानिव विक्रमे ॥

vihīnān sarvakāmebhyo dāsabhāvavaśaṁ gatān । dharmapāśaparikṣiptān aśaktān iva vikrame ॥

क्रुद्धाममर्षितां कृष्णां दुःखितां कुरुसंसदि । दुर्योधनश्च कर्णश्च कटुकान्यभ्यभाषताम् ॥

kruddhām amarṣitāṁ kr̥ṣṇāṁ duḥkhitāṁ kurusaṁsadi । duryodhanaś ca karṇaś ca kaṭukāny abhyabhāṣatām ॥

तस्याः कृपणचक्षुर्भ्यां प्रदह्येतापि मेदिनी । अपि शेषं भवेदद्य पुत्राणां मम संजय ॥

tasyāḥ kr̥paṇacakṣurbhyāṁ pradahyetāpi medinī । api śeṣaṁ bhaved adya putrāṇāṁ mama saṁjaya ॥

भारतानां स्त्रियः सर्वा गान्धार्या सह संगताः । प्राक्रोशन्भैरवं तत्र दृष्ट्वा कृष्णां सभागताम् ॥

bhāratānāṁ striyaḥ sarvā gāndhāryā saha saṁgatāḥ । prākrośan bhairavaṁ tatra dr̥ṣṭvā kr̥ṣṇāṁ sabhāgatām ॥

अग्निहोत्राणि सायाह्ने न चाहूयन्त सर्वशः । ब्राह्मणाः कुपिताश्चासन्द्रौपद्याः परिकर्षणे ॥

agnihotrāṇi sāyāhne na cāhūyanta sarvaśaḥ । brāhmaṇāḥ kupitāś cāsan draupadyāḥ parikarṣaṇe ॥

आसीन्निष्टानको घोरो निर्घातश्च महानभूत् । दिवोल्काश्चापतन्घोरा राहुश्चार्कमुपाग्रसत् । अपर्वणि महाघोरं प्रजानां जनयन्भयम् ॥

āsīn niṣṭānako ghoro nirghātaś ca mahān abhūt । divolkāś cāpatan ghorā rāhuś cārkam upāgrasat । aparvaṇi mahāghoraṁ prajānāṁ janayan bhayam ॥

तथैव रथशालासु प्रादुरासीद्धुताशनः । ध्वजाश्च व्यवशीर्यन्त भरतानामभूतये ॥

tathaiva rathaśālāsu prādurāsīd dhutāśanaḥ । dhvajāś ca vyavaśīryanta bharatānām abhūtaye ॥

दुर्योधनस्याग्निहोत्रे प्राक्रोशन्भैरवं शिवाः । तास्तदा प्रत्यभाषन्त रासभाः सर्वतोदिशम् ॥

duryodhanasyāgnihotre prākrośan bhairavaṁ śivāḥ । tās tadā pratyabhāṣanta rāsabhāḥ sarvatodiśam ॥

प्रातिष्ठत ततो भीष्मो द्रोणेन सह संजय । कृपश्च सोमदत्तश्च बाह्लीकश्च महारथः ॥

prātiṣṭhata tato bhīṣmo droṇena saha saṁjaya । kr̥paś ca somadattaś ca bāhlīkaś ca mahārathaḥ ॥

ततोऽहमब्रुवं तत्र विदुरेण प्रचोदितः । वरं ददानि कृष्णायै काङ्क्षितं यद्यदिच्छति ॥

tato ’ham abruvaṁ tatra vidureṇa pracoditaḥ । varaṁ dadāni kr̥ṣṇāyai kāṅkṣitaṁ yad yad icchati ॥

अवृणोत्तत्र पाञ्चाली पाण्डवानमितौजसः । सरथान्सधनुष्कांश्चाप्यनुज्ञासिषमप्यहम् ॥

avr̥ṇot tatra pāñcālī pāṇḍavān amitaujasaḥ । sarathān sadhanuṣkāṁś cāpy anujñāsiṣam apy aham ॥

अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो विदुरः सर्वधर्मवित् । एतदन्ताः स्थ भरता यद्वः कृष्णा सभां गता ॥

athābravīn mahāprājño viduraḥ sarvadharmavit । etadantāḥ stha bharatā yad vaḥ kr̥ṣṇā sabhāṁ gatā ॥

एषा पाञ्चालराजस्य सुतैषा श्रीरनुत्तमा । पाञ्चाली पाण्डवानेतान्दैवसृष्टोपसर्पति ॥

eṣā pāñcālarājasya sutaiṣā śrīr anuttamā । pāñcālī pāṇḍavān etān daivasr̥ṣṭopasarpati ॥

तस्याः पार्थाः परिक्लेशं न क्षंस्यन्तेऽत्यमर्षणाः । वृष्णयो वा महेष्वासाः पाञ्चाला वा महौजसः ॥

tasyāḥ pārthāḥ parikleśaṁ na kṣaṁsyante ’tyamarṣaṇāḥ । vr̥ṣṇayo vā maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahaujasaḥ ॥

तेन सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः । आगमिष्यति बीभत्सुः पाञ्चालैरभिरक्षितः ॥

tena satyābhisaṁdhena vāsudevena rakṣitāḥ । āgamiṣyati bībhatsuḥ pāñcālair abhirakṣitaḥ ॥

तेषां मध्ये महेष्वासो भीमसेनो महाबलः । आगमिष्यति धुन्वानो गदां दण्डमिवान्तकः ॥

teṣāṁ madhye maheṣvāso bhīmaseno mahābalaḥ । āgamiṣyati dhunvāno gadāṁ daṇḍam ivāntakaḥ ॥

ततो गाण्डीवनिर्घोषं श्रुत्वा पार्थस्य धीमतः । गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः ॥

tato gāṇḍīvanirghoṣaṁ śrutvā pārthasya dhīmataḥ । gadāvegaṁ ca bhīmasya nālaṁ soḍhuṁ narādhipāḥ ॥

तत्र मे रोचते नित्यं पार्थैः सार्धं न विग्रहः । कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवाञ्शक्तिमत्तरान् ॥

tatra me rocate nityaṁ pārthaiḥ sārdhaṁ na vigrahaḥ । kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñ śaktimattarān ॥

तथा हि बलवान्राजा जरासंधो महाद्युतिः । बाहुप्रहरणेनैव भीमेन निहतो युधि ॥

tathā hi balavān rājā jarāsaṁdho mahādyutiḥ । bāhupraharaṇenaiva bhīmena nihato yudhi ॥

तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ । उभयोः पक्षयोर्युक्तं क्रियतामविशङ्कया ॥

tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha । ubhayoḥ pakṣayor yuktaṁ kriyatām aviśaṅkayā ॥

एवं गावल्गणे क्षत्ता धर्मार्थसहितं वचः । उक्तवान्न गृहीतं च मया पुत्रहितेप्सया ॥

evaṁ gāvalgaṇe kṣattā dharmārthasahitaṁ vacaḥ । uktavān na gr̥hītaṁ ca mayā putrahitepsayā ॥