Adhyāya 58

शकुनिरुवाच । बहु वित्तं पराजैषीः पाण्डवानां युधिष्ठिर । आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम् ॥

śakunir uvāca । bahu vittaṁ parājaiṣīḥ pāṇḍavānāṁ yudhiṣṭhira । ācakṣva vittaṁ kaunteya yadi te ’sty aparājitam ॥

युधिष्ठिर उवाच । मम वित्तमसंख्येयं यदहं वेद सौबल । अथ त्वं शकुने कस्माद्वित्तं समनुपृच्छसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mama vittam asaṁkhyeyaṁ yad ahaṁ veda saubala । atha tvaṁ śakune kasmād vittaṁ samanupr̥cchasi ॥

अयुतं प्रयुतं चैव खर्वं पद्मं तथार्बुदम् । शङ्खं चैव निखर्वं च समुद्रं चात्र पण्यताम् । एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥

ayutaṁ prayutaṁ caiva kharvaṁ padmaṁ tathārbudam । śaṅkhaṁ caiva nikharvaṁ ca samudraṁ cātra paṇyatām । etan mama dhanaṁ rājaṁs tena dīvyāmy ahaṁ tvayā ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vyavasito nikr̥tiṁ samupāśritaḥ । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

युधिष्ठिर उवाच । गवाश्वं बहुधेनूकमसंख्येयमजाविकम् । यत्किंचिदनुवर्णानां प्राक्सिन्धोरपि सौबल । एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥

yudhiṣṭhira uvāca । gavāśvaṁ bahudhenūkam asaṁkhyeyam ajāvikam । yat kiṁ cid anuvarṇānāṁ prāk sindhor api saubala । etan mama dhanaṁ rājaṁs tena dīvyāmy ahaṁ tvayā ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vyavasito nikr̥tiṁ samupāśritaḥ । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

युधिष्ठिर उवाच । पुरं जनपदो भूमिरब्राह्मणधनैः सह । अब्राह्मणाश्च पुरुषा राजञ्शिष्टं धनं मम । एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥

yudhiṣṭhira uvāca । puraṁ janapado bhūmir abrāhmaṇadhanaiḥ saha । abrāhmaṇāś ca puruṣā rājañ śiṣṭaṁ dhanaṁ mama । etad rājan dhanaṁ mahyaṁ tena dīvyāmy ahaṁ tvayā ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vyavasito nikr̥tiṁ samupāśritaḥ । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

युधिष्ठिर उवाच । राजपुत्रा इमे राजञ्शोभन्ते येन भूषिताः । कुण्डलानि च निष्काश्च सर्वं चाङ्गविभूषणम् । एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥

yudhiṣṭhira uvāca । rājaputrā ime rājañ śobhante yena bhūṣitāḥ । kuṇḍalāni ca niṣkāś ca sarvaṁ cāṅgavibhūṣaṇam । etan mama dhanaṁ rājaṁs tena dīvyāmy ahaṁ tvayā ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vyavasito nikr̥tiṁ samupāśritaḥ । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

युधिष्ठिर उवाच । श्यामो युवा लोहिताक्षः सिंहस्कन्धो महाभुजः । नकुलो ग्लह एको मे यच्चैतत्स्वगतं धनम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śyāmo yuvā lohitākṣaḥ siṁhaskandho mahābhujaḥ । nakulo glaha eko me yac caitat svagataṁ dhanam ॥

शकुनिरुवाच । प्रियस्ते नकुलो राजन्राजपुत्रो युधिष्ठिर । अस्माकं धनतां प्राप्तो भूयस्त्वं केन दीव्यसि ॥

śakunir uvāca । priyas te nakulo rājan rājaputro yudhiṣṭhira । asmākaṁ dhanatāṁ prāpto bhūyas tvaṁ kena dīvyasi ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा तु शकुनिस्तानक्षान्प्रत्यपद्यत । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tu śakunis tān akṣān pratyapadyata । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

युधिष्ठिर उवाच । अयं धर्मान्सहदेवोऽनुशास्ति; लोके ह्यस्मिन्पण्डिताख्यां गतश्च । अनर्हता राजपुत्रेण तेन; त्वया दीव्याम्यप्रियवत्प्रियेण ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ayaṁ dharmān sahadevo ’nuśāsti; loke hy asmin paṇḍitākhyāṁ gataś ca । anarhatā rājaputreṇa tena; tvayā dīvyāmy apriyavat priyeṇa ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vyavasito nikr̥tiṁ samupāśritaḥ । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

शकुनिरुवाच । माद्रीपुत्रौ प्रियौ राजंस्तवेमौ विजितौ मया । गरीयांसौ तु ते मन्ये भीमसेनधनंजयौ ॥

śakunir uvāca । mādrīputrau priyau rājaṁs tavemau vijitau mayā । garīyāṁsau tu te manye bhīmasenadhanaṁjayau ॥

युधिष्ठिर उवाच । अधर्मं चरसे नूनं यो नावेक्षसि वै नयम् । यो नः सुमनसां मूढ विभेदं कर्तुमिच्छसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । adharmaṁ carase nūnaṁ yo nāvekṣasi vai nayam । yo naḥ sumanasāṁ mūḍha vibhedaṁ kartum icchasi ॥

शकुनिरुवाच । गर्ते मत्तः प्रपतति प्रमत्तः स्थाणुमृच्छति । ज्येष्ठो राजन्वरिष्ठोऽसि नमस्ते भरतर्षभ ॥

śakunir uvāca । garte mattaḥ prapatati pramattaḥ sthāṇum r̥cchati । jyeṣṭho rājan variṣṭho ’si namas te bharatarṣabha ॥

स्वप्ने न तानि पश्यन्ति जाग्रतो वा युधिष्ठिर । कितवा यानि दीव्यन्तः प्रलपन्त्युत्कटा इव ॥

svapne na tāni paśyanti jāgrato vā yudhiṣṭhira । kitavā yāni dīvyantaḥ pralapanty utkaṭā iva ॥

युधिष्ठिर उवाच । यो नः संख्ये नौरिव पारनेता; जेता रिपूणां राजपुत्रस्तरस्वी । अनर्हता लोकवीरेण तेन; दीव्याम्यहं शकुने फल्गुनेन ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yo naḥ saṁkhye naur iva pāranetā; jetā ripūṇāṁ rājaputras tarasvī । anarhatā lokavīreṇa tena; dīvyāmy ahaṁ śakune phalgunena ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vyavasito nikr̥tiṁ samupāśritaḥ । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

शकुनिरुवाच । अयं मया पाण्डवानां धनुर्धरः; पराजितः पाण्डवः सव्यसाची । भीमेन राजन्दयितेन दीव्य; यत्कैतव्यं पाण्डव तेऽवशिष्टम् ॥

śakunir uvāca । ayaṁ mayā pāṇḍavānāṁ dhanurdharaḥ; parājitaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī । bhīmena rājan dayitena dīvya; yat kaitavyaṁ pāṇḍava te ’vaśiṣṭam ॥

युधिष्ठिर उवाच । यो नो नेता यो युधां नः प्रणेता; यथा वज्री दानवशत्रुरेकः । तिर्यक्प्रेक्षी संहतभ्रूर्महात्मा; सिंहस्कन्धो यश्च सदात्यमर्षी ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yo no netā yo yudhāṁ naḥ praṇetā; yathā vajrī dānavaśatrur ekaḥ । tiryakprekṣī saṁhatabhrūr mahātmā; siṁhaskandho yaś ca sadātyamarṣī ॥

बलेन तुल्यो यस्य पुमान्न विद्यते; गदाभृतामग्र्य इहारिमर्दनः । अनर्हता राजपुत्रेण तेन; दीव्याम्यहं भीमसेनेन राजन् ॥

balena tulyo yasya pumān na vidyate; gadābhr̥tām agrya ihārimardanaḥ । anarhatā rājaputreṇa tena; dīvyāmy ahaṁ bhīmasenena rājan ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vyavasito nikr̥tiṁ samupāśritaḥ । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

शकुनिरुवाच । बहु वित्तं पराजैषीर्भ्रातॄंश्च सहयद्विपान् । आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम् ॥

śakunir uvāca । bahu vittaṁ parājaiṣīr bhrātr̥̄ṁś ca sahayadvipān । ācakṣva vittaṁ kaunteya yadi te ’sty aparājitam ॥

युधिष्ठिर उवाच । अहं विशिष्टः सर्वेषां भ्रातॄणां दयितस्तथा । कुर्यामस्ते जिताः कर्म स्वयमात्मन्युपप्लवे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ahaṁ viśiṣṭaḥ sarveṣāṁ bhrātr̥̄ṇāṁ dayitas tathā । kuryāmas te jitāḥ karma svayam ātmany upaplave ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā vyavasito nikr̥tiṁ samupāśritaḥ । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

शकुनिरुवाच । एतत्पापिष्ठमकरोर्यदात्मानं पराजितः । शिष्टे सति धने राजन्पाप आत्मपराजयः ॥

śakunir uvāca । etat pāpiṣṭham akaror yad ātmānaṁ parājitaḥ । śiṣṭe sati dhane rājan pāpa ātmaparājayaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा मताक्षस्तान्ग्लहे सर्वानवस्थितान् । पराजयल्लोकवीरानाक्षेपेण पृथक्पृथक् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā matākṣas tān glahe sarvān avasthitān । parājayal lokavīrān ākṣepeṇa pr̥thak pr̥thak ॥

शकुनिरुवाच । अस्ति वै ते प्रिया देवी ग्लह एकोऽपराजितः । पणस्व कृष्णां पाञ्चालीं तयात्मानं पुनर्जय ॥

śakunir uvāca । asti vai te priyā devī glaha eko ’parājitaḥ । paṇasva kr̥ṣṇāṁ pāñcālīṁ tayātmānaṁ punar jaya ॥

युधिष्ठिर उवाच । नैव ह्रस्वा न महती नातिकृष्णा न रोहिणी । सरागरक्तनेत्रा च तया दीव्याम्यहं त्वया ॥

yudhiṣṭhira uvāca । naiva hrasvā na mahatī nātikr̥ṣṇā na rohiṇī । sarāgaraktanetrā ca tayā dīvyāmy ahaṁ tvayā ॥

शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया । शारदोत्पलसेविन्या रूपेण श्रीसमानया ॥

śāradotpalapatrākṣyā śāradotpalagandhayā । śāradotpalasevinyā rūpeṇa śrīsamānayā ॥

तथैव स्यादानृशंस्यात्तथा स्याद्रूपसंपदा । तथा स्याच्छीलसंपत्त्या यामिच्छेत्पुरुषः स्त्रियम् ॥

tathaiva syād ānr̥śaṁsyāt tathā syād rūpasaṁpadā । tathā syāc chīlasaṁpattyā yām icchet puruṣaḥ striyam ॥

चरमं संविशति या प्रथमं प्रतिबुध्यते । आ गोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम् ॥

caramaṁ saṁviśati yā prathamaṁ pratibudhyate । ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṁ veda kr̥tākr̥tam ॥

आभाति पद्मवद्वक्त्रं सस्वेदं मल्लिकेव च । वेदीमध्या दीर्घकेशी ताम्राक्षी नातिरोमशा ॥

ābhāti padmavad vaktraṁ sasvedaṁ mallikeva ca । vedīmadhyā dīrghakeśī tāmrākṣī nātiromaśā ॥

तयैवंविधया राजन्पाञ्चाल्याहं सुमध्यया । ग्लहं दीव्यामि चार्वङ्ग्या द्रौपद्या हन्त सौबल ॥

tayaivaṁvidhayā rājan pāñcālyāhaṁ sumadhyayā । glahaṁ dīvyāmi cārvaṅgyā draupadyā hanta saubala ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन भारत । धिग्धिगित्येव वृद्धानां सभ्यानां निःसृता गिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukte tu vacane dharmarājena bhārata । dhig dhig ity eva vr̥ddhānāṁ sabhyānāṁ niḥsr̥tā giraḥ ॥

चुक्षुभे सा सभा राजन्राज्ञां संजज्ञिरे कथाः । भीष्मद्रोणकृपादीनां स्वेदश्च समजायत ॥

cukṣubhe sā sabhā rājan rājñāṁ saṁjajñire kathāḥ । bhīṣmadroṇakr̥pādīnāṁ svedaś ca samajāyata ॥

शिरो गृहीत्वा विदुरो गतसत्त्व इवाभवत् । आस्ते ध्यायन्नधोवक्त्रो निःश्वसन्पन्नगो यथा ॥

śiro gr̥hītvā viduro gatasattva ivābhavat । āste dhyāyann adhovaktro niḥśvasan pannago yathā ॥

धृतराष्ट्रस्तु संहृष्टः पर्यपृच्छत्पुनः पुनः । किं जितं किं जितमिति ह्याकारं नाभ्यरक्षत ॥

dhr̥tarāṣṭras tu saṁhr̥ṣṭaḥ paryapr̥cchat punaḥ punaḥ । kiṁ jitaṁ kiṁ jitam iti hy ākāraṁ nābhyarakṣata ॥

जहर्ष कर्णोऽतिभृशं सह दुःशासनादिभिः । इतरेषां तु सभ्यानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ॥

jaharṣa karṇo ’tibhr̥śaṁ saha duḥśāsanādibhiḥ । itareṣāṁ tu sabhyānāṁ netrebhyaḥ prāpataj jalam ॥

सौबलस्त्वविचार्यैव जितकाशी मदोत्कटः । जितमित्येव तानक्षान्पुनरेवान्वपद्यत ॥

saubalas tv avicāryaiva jitakāśī madotkaṭaḥ । jitam ity eva tān akṣān punar evānvapadyata ॥