Adhyāya 57

दुर्योधन उवाच । परेषामेव यशसा श्लाघसे त्वं; सदा छन्नः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान् । जानीमस्त्वां विदुर यत्प्रियस्त्वं; बालानिवास्मानवमन्यसे त्वम् ॥

duryodhana uvāca । pareṣām eva yaśasā ślāghase tvaṁ; sadā channaḥ kutsayan dhārtarāṣṭrān । jānīmas tvāṁ vidura yatpriyas tvaṁ; bālān ivāsmān avamanyase tvam ॥

सुविज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो; निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति । जिह्वा मनस्ते हृदयं निर्व्यनक्ति; ज्यायो निराह मनसः प्रातिकूल्यम् ॥

suvijñeyaḥ puruṣo ’nyatrakāmo; nindāpraśaṁse hi tathā yunakti । jihvā manas te hr̥dayaṁ nirvyanakti; jyāyo nirāha manasaḥ prātikūlyam ॥

उत्सङ्गेन व्याल इवाहृतोऽसि; मार्जारवत्पोषकं चोपहंसि । भर्तृघ्नत्वान्न हि पापीय आहु;स्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात् ॥

utsaṅgena vyāla ivāhr̥to ’si; mārjāravat poṣakaṁ copahaṁsi । bhartr̥ghnatvān na hi pāpīya āhus; tasmāt kṣattaḥ kiṁ na bibheṣi pāpāt ॥

जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महन्नो; मास्मान्क्षत्तः परुषाणीह वोचः । द्विषद्भिस्त्वं संप्रयोगाभिनन्दी; मुहुर्द्वेषं यासि नः संप्रमोहात् ॥

jitvā śatrūn phalam āptaṁ mahan no; māsmān kṣattaḥ paruṣāṇīha vocaḥ । dviṣadbhis tvaṁ saṁprayogābhinandī; muhur dveṣaṁ yāsi naḥ saṁpramohāt ॥

अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुव;न्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवे । तदाश्रितापत्रपा किं न बाधते; यदिच्छसि त्वं तदिहाद्य भाषसे ॥

amitratāṁ yāti naro ’kṣamaṁ bruvan; nigūhate guhyam amitrasaṁstave । tadāśritāpatrapā kiṁ na bādhate; yad icchasi tvaṁ tad ihādya bhāṣase ॥

मा नोऽवमंस्था विद्म मनस्तवेदं; शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात् । यशो रक्षस्व विदुर संप्रणीतं; मा व्यापृतः परकार्येषु भूस्त्वम् ॥

mā no ’vamaṁsthā vidma manas tavedaṁ; śikṣasva buddhiṁ sthavirāṇāṁ sakāśāt । yaśo rakṣasva vidura saṁpraṇītaṁ; mā vyāpr̥taḥ parakāryeṣu bhūs tvam ॥

अहं कर्तेति विदुर मावमंस्था; मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः । न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे; स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून्क्षिणु त्वम् ॥

ahaṁ karteti vidura māvamaṁsthā; mā no nityaṁ paruṣāṇīha vocaḥ । na tvāṁ pr̥cchāmi vidura yad dhitaṁ me; svasti kṣattar mā titikṣūn kṣiṇu tvam ॥

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥

ekaḥ śāstā na dvitīyo ’sti śāstā; garbhe śayānaṁ puruṣaṁ śāsti śāstā । tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivāmbho; yathā niyukto ’smi tathā vahāmi ॥

भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः । स एव तस्य कुरुते कार्याणामनुशासनम् ॥

bhinatti śirasā śailam ahiṁ bhojayate ca yaḥ । sa eva tasya kurute kāryāṇām anuśāsanam ॥

यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति । मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षेत पण्डितः ॥

yo balād anuśāstīha so ’mitraṁ tena vindati । mitratām anuvr̥ttaṁ tu samupekṣeta paṇḍitaḥ ॥

प्रदीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राक्त्वरन्नाभिधावति । भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत ॥

pradīpya yaḥ pradīptāgniṁ prāk tvaran nābhidhāvati । bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṁ kva cana bhārata ॥

न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं; विशेषतः क्षत्तरहितं मनुष्यम् । स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ; सुसान्त्वितापि ह्यसती स्त्री जहाति ॥

na vāsayet pāravargyaṁ dviṣantaṁ; viśeṣataḥ kṣattar ahitaṁ manuṣyam । sa yatrecchasi vidura tatra gaccha; susāntvitāpi hy asatī strī jahāti ॥

विदुर उवाच । एतावता ये पुरुषं त्यजन्ति; तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन् । राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि; सान्त्वं दत्त्वा मुसलैर्घातयन्ति ॥

vidura uvāca । etāvatā ye puruṣaṁ tyajanti; teṣāṁ sakhyam antavad brūhi rājan । rājñāṁ hi cittāni pariplutāni; sāntvaṁ dattvā musalair ghātayanti ॥

अबालस्त्वं मन्यसे राजपुत्र; बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धे । यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा; पश्चादेनं दूषयते स बालः ॥

abālas tvaṁ manyase rājaputra; bālo ’ham ity eva sumandabuddhe । yaḥ sauhr̥de puruṣaṁ sthāpayitvā; paścād enaṁ dūṣayate sa bālaḥ ॥

न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः; स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा । ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य; पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ॥

na śreyase nīyate mandabuddhiḥ; strī śrotriyasyeva gr̥he praduṣṭā । dhruvaṁ na roced bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ ॥

अनुप्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं; सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु । स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च; पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव मूढान् ॥

anupriyaṁ ced anukāṅkṣase tvaṁ; sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu । striyaś ca rājañ jaḍapaṅgukāṁś ca; pr̥ccha tvaṁ vai tādr̥śāṁś caiva mūḍhān ॥

लभ्यः खलु प्रातिपीय नरोऽनुप्रियवागिह । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥

labhyaḥ khalu prātipīya naro ’nupriyavāg iha । apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ ॥

यस्तु धर्मे पराश्वस्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥

yas tu dharme parāśvasya hitvā bhartuḥ priyāpriye । apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān ॥

अव्याधिजं कटुकं तीक्ष्णमुष्णं; यशोमुषं परुषं पूतिगन्धि । सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो; मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥

avyādhijaṁ kaṭukaṁ tīkṣṇam uṣṇaṁ; yaśomuṣaṁ paruṣaṁ pūtigandhi । satāṁ peyaṁ yan na pibanty asanto; manyuṁ mahārāja piba praśāmya ॥

वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च; वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत् । यथा तथा वोऽस्तु नमश्च वोऽस्तु; ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः ॥

vaicitravīryasya yaśo dhanaṁ ca; vāñchāmy ahaṁ sahaputrasya śaśvat । yathā tathā vo ’stu namaś ca vo ’stu; mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ ॥

आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न तु पण्डितः । एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन ॥

āśīviṣān netraviṣān kopayen na tu paṇḍitaḥ । evaṁ te ’haṁ vadāmīdaṁ prayataḥ kurunandana ॥