Adhyāya 50

धृतराष्ट्र उवाच । त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान्द्विषः । द्वेष्टा ह्यसुखमादत्ते यथैव निधनं तथा ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tvaṁ vai jyeṣṭho jyaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavān dviṣaḥ । dveṣṭā hy asukham ādatte yathaiva nidhanaṁ tathā ॥

अव्युत्पन्नं समानार्थं तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम् । अद्विषन्तं कथं द्विष्यात्त्वादृशो भरतर्षभ ॥

avyutpannaṁ samānārthaṁ tulyamitraṁ yudhiṣṭhiram । adviṣantaṁ kathaṁ dviṣyāt tvādr̥śo bharatarṣabha ॥

तुल्याभिजनवीर्यश्च कथं भ्रातुः श्रियं नृप । पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भूः शाम्य साध्विह ॥

tulyābhijanavīryaś ca kathaṁ bhrātuḥ śriyaṁ nr̥pa । putra kāmayase mohān maivaṁ bhūḥ śāmya sādhv iha ॥

अथ यज्ञविभूतिं तां काङ्क्षसे भरतर्षभ । ऋत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम् ॥

atha yajñavibhūtiṁ tāṁ kāṅkṣase bharatarṣabha । r̥tvijas tava tanvantu saptatantuṁ mahādhvaram ॥

आहरिष्यन्ति राजानस्तवापि विपुलं धनम् । प्रीत्या च बहुमानाच्च रत्नान्याभरणानि च ॥

āhariṣyanti rājānas tavāpi vipulaṁ dhanam । prītyā ca bahumānāc ca ratnāny ābharaṇāni ca ॥

अनर्थाचरितं तात परस्वस्पृहणं भृशम् । स्वसंतुष्टः स्वधर्मस्थो यः स वै सुखमेधते ॥

anarthācaritaṁ tāta parasvaspr̥haṇaṁ bhr̥śam । svasaṁtuṣṭaḥ svadharmastho yaḥ sa vai sukham edhate ॥

अव्यापारः परार्थेषु नित्योद्योगः स्वकर्मसु । उद्यमो रक्षणे स्वेषामेतद्वैभवलक्षणम् ॥

avyāpāraḥ parārtheṣu nityodyogaḥ svakarmasu । udyamo rakṣaṇe sveṣām etad vaibhavalakṣaṇam ॥

विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवान्नरः । अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति ॥

vipattiṣv avyatho dakṣo nityam utthānavān naraḥ । apramatto vinītātmā nityaṁ bhadrāṇi paśyati ॥

अन्तर्वेद्यां ददद्वित्तं कामाननुभवन्प्रियान् । क्रीडन्स्त्रीभिर्निरातङ्कः प्रशाम्य भरतर्षभ ॥

antarvedyāṁ dadad vittaṁ kāmān anubhavan priyān । krīḍan strībhir nirātaṅkaḥ praśāmya bharatarṣabha ॥

दुर्योधन उवाच । जानन्वै मोहयसि मां नावि नौरिव संयता । स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान् ॥

duryodhana uvāca । jānan vai mohayasi māṁ nāvi naur iva saṁyatā । svārthe kiṁ nāvadhānaṁ te utāho dveṣṭi māṁ bhavān ॥

न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता । भविष्यमर्थमाख्यासि सदा त्वं कृत्यमात्मनः ॥

na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṁ tvam anuśāsitā । bhaviṣyam artham ākhyāsi sadā tvaṁ kr̥tyam ātmanaḥ ॥

परप्रणेयोऽग्रणीर्हि यश्च मार्गात्प्रमुह्यति । पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः ॥

parapraṇeyo ’graṇīr hi yaś ca mārgāt pramuhyati । panthānam anugaccheyuḥ kathaṁ tasya padānugāḥ ॥

राजन्परिगतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम् ॥

rājan parigataprajño vr̥ddhasevī jitendriyaḥ । pratipannān svakāryeṣu saṁmohayasi no bhr̥śam ॥

लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः । तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि ॥

lokavr̥ttād rājavr̥ttam anyad āha br̥haspatiḥ । tasmād rājñā prayatnena svārthaś cintyaḥ sadaiva hi ॥

क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता । स वै धर्मोऽस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ भरतर्षभ ॥

kṣatriyasya mahārāja jaye vr̥ttiḥ samāhitā । sa vai dharmo ’stv adharmo vā svavr̥ttau bharatarṣabha ॥

प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः । प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां बुभूषुर्भरतर्षभ ॥

prakālayed diśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ । pratyamitraśriyaṁ dīptāṁ bubhūṣur bharatarṣabha ॥

प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा यो योगो रिपुबाधनः । तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम् ॥

pracchanno vā prakāśo vā yo yogo ripubādhanaḥ । tad vai śastraṁ śastravidāṁ na śastraṁ chedanaṁ smr̥tam ॥

असंतोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम् । समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयी ॥

asaṁtoṣaḥ śriyo mūlaṁ tasmāt taṁ kāmayāmy aham । samucchraye yo yatate sa rājan paramo nayī ॥

ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा । पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजधर्मं हि तं विदुः ॥

mamatvaṁ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane ’pi vā । pūrvāvāptaṁ haranty anye rājadharmaṁ hi taṁ viduḥ ॥

अद्रोहे समयं कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः । शक्रः सा हि मता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी ॥

adrohe samayaṁ kr̥tvā ciccheda namuceḥ śiraḥ । śakraḥ sā hi matā tasya ripau vr̥ttiḥ sanātanī ॥

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥

dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva । rājānaṁ cāviroddhāraṁ brāhmaṇaṁ cāpravāsinam ॥

नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशां पते । येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः ॥

nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṁ pate । yena sādhāraṇī vr̥ttiḥ sa śatrur netaro janaḥ ॥

शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते । व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः ॥

śatrupakṣaṁ samr̥dhyantaṁ yo mohāt samupekṣate । vyādhir āpyāyita iva tasya mūlaṁ chinatti saḥ ॥

अल्पोऽपि ह्यरिरत्यन्तं वर्धमानपराक्रमः । वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात् ॥

alpo ’pi hy arir atyantaṁ vardhamānaparākramaḥ । valmīko mūlaja iva grasate vr̥kṣam antikāt ॥

आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत । एष भारः सत्त्ववतां नयः शिरसि धिष्ठितः ॥

ājamīḍha ripor lakṣmīr mā te rociṣṭa bhārata । eṣa bhāraḥ sattvavatāṁ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ ॥

जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमभिकाङ्क्षते । एधते ज्ञातिषु स वै सद्योवृद्धिर्हि विक्रमः ॥

janmavr̥ddhim ivārthānāṁ yo vr̥ddhim abhikāṅkṣate । edhate jñātiṣu sa vai sadyovr̥ddhir hi vikramaḥ ॥

नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति । अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शेष्ये वा निहतो युधि ॥

nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṁ saṁśayo me bhaviṣyati । avāpsye vā śriyaṁ tāṁ hi śeṣye vā nihato yudhi ॥

अतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशां पते । वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं तु स्थिरवृद्धयः ॥

atādr̥śasya kiṁ me ’dya jīvitena viśāṁ pate । vardhante pāṇḍavā nityaṁ vayaṁ tu sthiravr̥ddhayaḥ ॥