Adhyāya 51

शकुनिरुवाच । यां त्वमेतां श्रियं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे । तप्यसे तां हरिष्यामि द्यूतेनाहूयतां परः ॥

śakunir uvāca । yāṁ tvam etāṁ śriyaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍuputre yudhiṣṭhire । tapyase tāṁ hariṣyāmi dyūtenāhūyatāṁ paraḥ ॥

अगत्वा संशयमहमयुद्ध्वा च चमूमुखे । अक्षान्क्षिपन्नक्षतः सन्विद्वानविदुषो जये ॥

agatvā saṁśayam aham ayuddhvā ca camūmukhe । akṣān kṣipann akṣataḥ san vidvān aviduṣo jaye ॥

ग्लहान्धनूंषि मे विद्धि शरानक्षांश्च भारत । अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्तरम् ॥

glahān dhanūṁṣi me viddhi śarān akṣāṁś ca bhārata । akṣāṇāṁ hr̥dayaṁ me jyāṁ rathaṁ viddhi mamāstaram ॥

दुर्योधन उवाच । अयमुत्सहते राजञ्श्रियमाहर्तुमक्षवित् । द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तत्तुभ्यं तात रोचताम् ॥

duryodhana uvāca । ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit । dyūtena pāṇḍuputrebhyas tat tubhyaṁ tāta rocatām ॥

धृतराष्ट्र उवाच । स्थितोऽस्मि शासने भ्रातुर्विदुरस्य महात्मनः । तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sthito ’smi śāsane bhrātur vidurasya mahātmanaḥ । tena saṁgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam ॥

दुर्योधन उवाच । विहनिष्यति ते बुद्धिं विदुरो मुक्तसंशयः । पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव ॥

duryodhana uvāca । vihaniṣyati te buddhiṁ viduro muktasaṁśayaḥ । pāṇḍavānāṁ hite yukto na tathā mama kaurava ॥

नारभेत्परसामर्थ्यात्पुरुषः कार्यमात्मनः । मतिसाम्यं द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन ॥

nārabhet parasāmarthyāt puruṣaḥ kāryam ātmanaḥ । matisāmyaṁ dvayor nāsti kāryeṣu kurunandana ॥

भयं परिहरन्मन्द आत्मानं परिपालयन् । वर्षासु क्लिन्नकटवत्तिष्ठन्नेवावसीदति ॥

bhayaṁ pariharan manda ātmānaṁ paripālayan । varṣāsu klinnakaṭavat tiṣṭhann evāvasīdati ॥

न व्याधयो नापि यमः श्रेयःप्राप्तिं प्रतीक्षते । यावदेव भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् ॥

na vyādhayo nāpi yamaḥ śreyaḥprāptiṁ pratīkṣate । yāvad eva bhavet kalpas tāvac chreyaḥ samācaret ॥

धृतराष्ट्र उवाच । सर्वथा पुत्र बलिभिर्विग्रहं ते न रोचये । वैरं विकारं सृजति तद्वै शस्त्रमनायसम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sarvathā putra balibhir vigrahaṁ te na rocaye । vairaṁ vikāraṁ sr̥jati tad vai śastram anāyasam ॥

अनर्थमर्थं मन्यसे राजपुत्र; संग्रन्थनं कलहस्यातिघोरम् । तद्वै प्रवृत्तं तु यथा कथंचि;द्विमोक्षयेच्चाप्यसिसायकांश्च ॥

anartham arthaṁ manyase rājaputra; saṁgranthanaṁ kalahasyātighoram । tad vai pravr̥ttaṁ tu yathā kathaṁ cid; vimokṣayec cāpy asisāyakāṁś ca ॥

दुर्योधन उवाच । द्यूते पुराणैर्व्यवहारः प्रणीत;स्तत्रात्ययो नास्ति न संप्रहारः । तद्रोचतां शकुनेर्वाक्यमद्य; सभां क्षिप्रं त्वमिहाज्ञापयस्व ॥

duryodhana uvāca । dyūte purāṇair vyavahāraḥ praṇītas; tatrātyayo nāsti na saṁprahāraḥ । tad rocatāṁ śakuner vākyam adya; sabhāṁ kṣipraṁ tvam ihājñāpayasva ॥

स्वर्गद्वारं दीव्यतां नो विशिष्टं; तद्वर्तिनां चापि तथैव युक्तम् । भवेदेवं ह्यात्मना तुल्यमेव; दुरोदरं पाण्डवैस्त्वं कुरुष्व ॥

svargadvāraṁ dīvyatāṁ no viśiṣṭaṁ; tadvartināṁ cāpi tathaiva yuktam । bhaved evaṁ hy ātmanā tulyam eva; durodaraṁ pāṇḍavais tvaṁ kuruṣva ॥

धृतराष्ट्र उवाच । वाक्यं न मे रोचते यत्त्वयोक्तं; यत्ते प्रियं तत्क्रियतां नरेन्द्र । पश्चात्तप्स्यसे तदुपाक्रम्य वाक्यं; न हीदृशं भावि वचो हि धर्म्यम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । vākyaṁ na me rocate yat tvayoktaṁ; yat te priyaṁ tat kriyatāṁ narendra । paścāt tapsyase tad upākramya vākyaṁ; na hīdr̥śaṁ bhāvi vaco hi dharmyam ॥

दृष्टं ह्येतद्विदुरेणैवमेव; सर्वं पूर्वं बुद्धिविद्यानुगेन । तदेवैतदवशस्याभ्युपैति; महद्भयं क्षत्रियबीजघाति ॥

dr̥ṣṭaṁ hy etad vidureṇaivam eva; sarvaṁ pūrvaṁ buddhividyānugena । tad evaitad avaśasyābhyupaiti; mahad bhayaṁ kṣatriyabījaghāti ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी; दैवं मत्वा परमं दुस्तरं च । शशासोच्चैः पुरुषान्पुत्रवाक्ये; स्थितो राजा दैवसंमूढचेताः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā dhr̥tarāṣṭro manīṣī; daivaṁ matvā paramaṁ dustaraṁ ca । śaśāsoccaiḥ puruṣān putravākye; sthito rājā daivasaṁmūḍhacetāḥ ॥

सहस्रस्तम्भां हेमवैडूर्यचित्रां; शतद्वारां तोरणस्फाटिशृङ्गाम् । सभामग्र्यां क्रोशमात्रायतां मे; तद्विस्तारामाशु कुर्वन्तु युक्ताः ॥

sahasrastambhāṁ hemavaiḍūryacitrāṁ; śatadvārāṁ toraṇasphāṭiśr̥ṅgām । sabhām agryāṁ krośamātrāyatāṁ me; tad vistārām āśu kurvantu yuktāḥ ॥

श्रुत्वा तस्य त्वरिता निर्विशङ्काः; प्राज्ञा दक्षास्तां तथा चक्रुराशु । सर्वद्रव्याण्युपजह्रुः सभायां; सहस्रशः शिल्पिनश्चापि युक्ताः ॥

śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ; prājñā dakṣās tāṁ tathā cakrur āśu । sarvadravyāṇy upajahruḥ sabhāyāṁ; sahasraśaḥ śilpinaś cāpi yuktāḥ ॥

कालेनाल्पेनाथ निष्ठां गतां तां; सभां रम्यां बहुरत्नां विचित्राम् । चित्रैर्हैमैरासनैरभ्युपेता;माचख्युस्ते तस्य राज्ञः प्रतीताः ॥

kālenālpenātha niṣṭhāṁ gatāṁ tāṁ; sabhāṁ ramyāṁ bahuratnāṁ vicitrām । citrair haimair āsanair abhyupetām; ācakhyus te tasya rājñaḥ pratītāḥ ॥

ततो विद्वान्विदुरं मन्त्रिमुख्य;मुवाचेदं धृतराष्ट्रो नरेन्द्रः । युधिष्ठिरं राजपुत्रं हि गत्वा; मद्वाक्येन क्षिप्रमिहानयस्व ॥

tato vidvān viduraṁ mantrimukhyam; uvācedaṁ dhr̥tarāṣṭro narendraḥ । yudhiṣṭhiraṁ rājaputraṁ hi gatvā; madvākyena kṣipram ihānayasva ॥

सभेयं मे बहुरत्ना विचित्रा; शय्यासनैरुपपन्ना महार्हैः । सा दृश्यतां भ्रातृभिः सार्धमेत्य; सुहृद्द्यूतं वर्ततामत्र चेति ॥

sabheyaṁ me bahuratnā vicitrā; śayyāsanair upapannā mahārhaiḥ । sā dr̥śyatāṁ bhrātr̥bhiḥ sārdham etya; suhr̥ddyūtaṁ vartatām atra ceti ॥

मतमाज्ञाय पुत्रस्य धृतराष्ट्रो नराधिपः । मत्वा च दुस्तरं दैवमेतद्राजा चकार ह ॥

matam ājñāya putrasya dhr̥tarāṣṭro narādhipaḥ । matvā ca dustaraṁ daivam etad rājā cakāra ha ॥

अन्यायेन तथोक्तस्तु विदुरो विदुषां वरः । नाभ्यनन्दद्वचो भ्रातुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥

anyāyena tathoktas tu viduro viduṣāṁ varaḥ । nābhyanandad vaco bhrātur vacanaṁ cedam abravīt ॥

नाभिनन्दामि नृपते प्रैषमेतं; मैवं कृथाः कुलनाशाद्बिभेमि । पुत्रैर्भिन्नैः कलहस्ते ध्रुवं स्या;देतच्छङ्के द्यूतकृते नरेन्द्र ॥

nābhinandāmi nr̥pate praiṣam etaṁ; maivaṁ kr̥thāḥ kulanāśād bibhemi । putrair bhinnaiḥ kalahas te dhruvaṁ syād; etac chaṅke dyūtakr̥te narendra ॥

धृतराष्ट्र उवाच । नेह क्षत्तः कलहस्तप्स्यते मां; न चेद्दैवं प्रतिलोमं भविष्यत् । धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं; सर्वं जगच्चेष्टति न स्वतन्त्रम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । neha kṣattaḥ kalahas tapsyate māṁ; na ced daivaṁ pratilomaṁ bhaviṣyat । dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṁ; sarvaṁ jagac ceṣṭati na svatantram ॥

तदद्य विदुर प्राप्य राजानं मम शासनात् । क्षिप्रमानय दुर्धर्षं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

tad adya vidura prāpya rājānaṁ mama śāsanāt । kṣipram ānaya durdharṣaṁ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥