Adhyāya 49

दुर्योधन उवाच । आर्यास्तु ये वै राजानः सत्यसंधा महाव्रताः । पर्याप्तविद्या वक्तारो वेदान्तावभृथाप्लुताः ॥

duryodhana uvāca । āryās tu ye vai rājānaḥ satyasaṁdhā mahāvratāḥ । paryāptavidyā vaktāro vedāntāvabhr̥thāplutāḥ ॥

धृतिमन्तो ह्रीनिषेधा धर्मात्मानो यशस्विनः । मूर्धाभिषिक्तास्ते चैनं राजानः पर्युपासते ॥

dhr̥timanto hrīniṣedhā dharmātmāno yaśasvinaḥ । mūrdhābhiṣiktās te cainaṁ rājānaḥ paryupāsate ॥

दक्षिणार्थं समानीता राजभिः कांस्यदोहनाः । आरण्या बहुसाहस्रा अपश्यं तत्र तत्र गाः ॥

dakṣiṇārthaṁ samānītā rājabhiḥ kāṁsyadohanāḥ । āraṇyā bahusāhasrā apaśyaṁ tatra tatra gāḥ ॥

आजह्रुस्तत्र सत्कृत्य स्वयमुद्यम्य भारत । अभिषेकार्थमव्यग्रा भाण्डमुच्चावचं नृपाः ॥

ājahrus tatra satkr̥tya svayam udyamya bhārata । abhiṣekārtham avyagrā bhāṇḍam uccāvacaṁ nr̥pāḥ ॥

बाह्लीको रथमाहार्षीज्जाम्बूनदपरिष्कृतम् । सुदक्षिणस्तं युयुजे श्वेतैः काम्बोजजैर्हयैः ॥

bāhlīko ratham āhārṣīj jāmbūnadapariṣkr̥tam । sudakṣiṇas taṁ yuyuje śvetaiḥ kāmbojajair hayaiḥ ॥

सुनीथोऽप्रतिमं तस्य अनुकर्षं महायशाः । ध्वजं चेदिपतिः क्षिप्रमहार्षीत्स्वयमुद्यतम् ॥

sunītho ’pratimaṁ tasya anukarṣaṁ mahāyaśāḥ । dhvajaṁ cedipatiḥ kṣipram ahārṣīt svayam udyatam ॥

दाक्षिणात्यः संनहनं स्रगुष्णीषे च मागधः । वसुदानो महेष्वासो गजेन्द्रं षष्टिहायनम् ॥

dākṣiṇātyaḥ saṁnahanaṁ sraguṣṇīṣe ca māgadhaḥ । vasudāno maheṣvāso gajendraṁ ṣaṣṭihāyanam ॥

मत्स्यस्त्वक्षानवाबध्नादेकलव्य उपानहौ । आवन्त्यस्त्वभिषेकार्थमापो बहुविधास्तथा ॥

matsyas tv akṣān avābadhnād ekalavya upānahau । āvantyas tv abhiṣekārtham āpo bahuvidhās tathā ॥

चेकितान उपासङ्गं धनुः काश्य उपाहरत् । असिं रुक्मत्सरुं शल्यः शैक्यं काञ्चनभूषणम् ॥

cekitāna upāsaṅgaṁ dhanuḥ kāśya upāharat । asiṁ rukmatsaruṁ śalyaḥ śaikyaṁ kāñcanabhūṣaṇam ॥

अभ्यषिञ्चत्ततो धौम्यो व्यासश्च सुमहातपाः । नारदं वै पुरस्कृत्य देवलं चासितं मुनिम् ॥

abhyaṣiñcat tato dhaumyo vyāsaś ca sumahātapāḥ । nāradaṁ vai puraskr̥tya devalaṁ cāsitaṁ munim ॥

प्रीतिमन्त उपातिष्ठन्नभिषेकं महर्षयः । जामदग्न्येन सहितास्तथान्ये वेदपारगाः ॥

prītimanta upātiṣṭhann abhiṣekaṁ maharṣayaḥ । jāmadagnyena sahitās tathānye vedapāragāḥ ॥

अभिजग्मुर्महात्मानं मन्त्रवद्भूरिदक्षिणम् । महेन्द्रमिव देवेन्द्रं दिवि सप्तर्षयो यथा ॥

abhijagmur mahātmānaṁ mantravad bhūridakṣiṇam । mahendram iva devendraṁ divi saptarṣayo yathā ॥

अधारयच्छत्रमस्य सात्यकिः सत्यविक्रमः । धनंजयश्च व्यजने भीमसेनश्च पाण्डवः ॥

adhārayac chatram asya sātyakiḥ satyavikramaḥ । dhanaṁjayaś ca vyajane bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ ॥

उपागृह्णाद्यमिन्द्राय पुराकल्पे प्रजापतिः । तमस्मै शङ्खमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः ॥

upāgr̥hṇād yam indrāya purākalpe prajāpatiḥ । tam asmai śaṅkham āhārṣīd vāruṇaṁ kalaśodadhiḥ ॥

सिक्तं निष्कसहस्रेण सुकृतं विश्वकर्मणा । तेनाभिषिक्तः कृष्णेन तत्र मे कश्मलोऽभवत् ॥

siktaṁ niṣkasahasreṇa sukr̥taṁ viśvakarmaṇā । tenābhiṣiktaḥ kr̥ṣṇena tatra me kaśmalo ’bhavat ॥

गच्छन्ति पूर्वादपरं समुद्रं चापि दक्षिणम् । उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः ॥

gacchanti pūrvād aparaṁ samudraṁ cāpi dakṣiṇam । uttaraṁ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ ॥

तत्र स्म दध्मुः शतशः शङ्खान्मङ्गल्यकारणात् । प्राणदंस्ते समाध्मातास्तत्र रोमाणि मेऽहृषन् ॥

tatra sma dadhmuḥ śataśaḥ śaṅkhān maṅgalyakāraṇāt । prāṇadaṁs te samādhmātās tatra romāṇi me ’hr̥ṣan ॥

प्रणता भूमिपाश्चापि पेतुर्हीनाः स्वतेजसा । धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवोऽष्टमः ॥

praṇatā bhūmipāś cāpi petur hīnāḥ svatejasā । dhr̥ṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāś ca sātyakiḥ keśavo ’ṣṭamaḥ ॥

सत्त्वस्थाः शौर्यसंपन्ना अन्योन्यप्रियकारिणः । विसंज्ञान्भूमिपान्दृष्ट्वा मां च ते प्राहसंस्तदा ॥

sattvasthāḥ śauryasaṁpannā anyonyapriyakāriṇaḥ । visaṁjñān bhūmipān dr̥ṣṭvā māṁ ca te prāhasaṁs tadā ॥

ततः प्रहृष्टो बीभत्सुः प्रादाद्धेमविषाणिनाम् । शतान्यनडुहां पञ्च द्विजमुख्येषु भारत ॥

tataḥ prahr̥ṣṭo bībhatsuḥ prādād dhemaviṣāṇinām । śatāny anaḍuhāṁ pañca dvijamukhyeṣu bhārata ॥

नैवं शम्बरहन्ताभूद्यौवनाश्वो मनुर्न च । न च राजा पृथुर्वैन्यो न चाप्यासीद्भगीरथः ॥

naivaṁ śambarahantābhūd yauvanāśvo manur na ca । na ca rājā pr̥thur vainyo na cāpy āsīd bhagīrathaḥ ॥

यथातिमात्रं कौन्तेयः श्रिया परमया युतः । राजसूयमवाप्यैवं हरिश्चन्द्र इव प्रभुः ॥

yathātimātraṁ kaunteyaḥ śriyā paramayā yutaḥ । rājasūyam avāpyaivaṁ hariścandra iva prabhuḥ ॥

एतां दृष्ट्वा श्रियं पार्थे हरिश्चन्द्रे यथा विभो । कथं नु जीवितं श्रेयो मम पश्यसि भारत ॥

etāṁ dr̥ṣṭvā śriyaṁ pārthe hariścandre yathā vibho । kathaṁ nu jīvitaṁ śreyo mama paśyasi bhārata ॥

अन्धेनेव युगं नद्धं विपर्यस्तं नराधिप । कनीयांसो विवर्धन्ते ज्येष्ठा हीयन्ति भारत ॥

andheneva yugaṁ naddhaṁ viparyastaṁ narādhipa । kanīyāṁso vivardhante jyeṣṭhā hīyanti bhārata ॥

एवं दृष्ट्वा नाभिविन्दामि शर्म; परीक्षमाणोऽपि कुरुप्रवीर । तेनाहमेवं कृशतां गतश्च; विवर्णतां चैव सशोकतां च ॥

evaṁ dr̥ṣṭvā nābhivindāmi śarma; parīkṣamāṇo ’pi kurupravīra । tenāham evaṁ kr̥śatāṁ gataś ca; vivarṇatāṁ caiva saśokatāṁ ca ॥