Adhyāya 48

दुर्योधन उवाच । दायं तु तस्मै विविधं शृणु मे गदतोऽनघ । यज्ञार्थं राजभिर्दत्तं महान्तं धनसंचयम् ॥

duryodhana uvāca । dāyaṁ tu tasmai vividhaṁ śr̥ṇu me gadato ’nagha । yajñārthaṁ rājabhir dattaṁ mahāntaṁ dhanasaṁcayam ॥

मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम् । ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते ॥

merumandarayor madhye śailodām abhito nadīm । ye te kīcakaveṇūnāṁ chāyāṁ ramyām upāsate ॥

खशा एकाशनाज्योहाः प्रदरा दीर्घवेणवः । पशुपाश्च कुणिन्दाश्च तङ्गणाः परतङ्गणाः ॥

khaśā ekāśanājyohāḥ pradarā dīrghaveṇavaḥ । paśupāś ca kuṇindāś ca taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ ॥

ते वै पिपीलिकं नाम वरदत्तं पिपीलिकैः । जातरूपं द्रोणमेयमहार्षुः पुञ्जशो नृपाः ॥

te vai pipīlikaṁ nāma varadattaṁ pipīlikaiḥ । jātarūpaṁ droṇameyam ahārṣuḥ puñjaśo nr̥pāḥ ॥

कृष्णाँल्ललामांश्चमराञ्शुक्लांश्चान्याञ्शशिप्रभान् । हिमवत्पुष्पजं चैव स्वादु क्षौद्रं तथा बहु ॥

kr̥ṣṇām̐l lalāmāṁś camarāñ śuklāṁś cānyāñ śaśiprabhān । himavatpuṣpajaṁ caiva svādu kṣaudraṁ tathā bahu ॥

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्चाप्यपोढं माल्यमम्बुभिः । उत्तरादपि कैलासादोषधीः सुमहाबलाः ॥

uttarebhyaḥ kurubhyaś cāpy apoḍhaṁ mālyam ambubhiḥ । uttarād api kailāsād oṣadhīḥ sumahābalāḥ ॥

पार्वतीया बलिं चान्यमाहृत्य प्रणताः स्थिताः । अजातशत्रोर्नृपतेर्द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥

pārvatīyā baliṁ cānyam āhr̥tya praṇatāḥ sthitāḥ । ajātaśatror nr̥pater dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ ॥

ये परार्धे हिमवतः सूर्योदयगिरौ नृपाः । वारिषेणसमुद्रान्ते लोहित्यमभितश्च ये । फलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः ॥

ye parārdhe himavataḥ sūryodayagirau nr̥pāḥ । vāriṣeṇasamudrānte lohityam abhitaś ca ye । phalamūlāśanā ye ca kirātāś carmavāsasaḥ ॥

चन्दनागुरुकाष्ठानां भारान्कालीयकस्य च । चर्मरत्नसुवर्णानां गन्धानां चैव राशयः ॥

candanāgurukāṣṭhānāṁ bhārān kālīyakasya ca । carmaratnasuvarṇānāṁ gandhānāṁ caiva rāśayaḥ ॥

कैरातिकानामयुतं दासीनां च विशां पते । आहृत्य रमणीयार्थान्दूरजान्मृगपक्षिणः ॥

kairātikānām ayutaṁ dāsīnāṁ ca viśāṁ pate । āhr̥tya ramaṇīyārthān dūrajān mr̥gapakṣiṇaḥ ॥

निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यं भूरिवर्चसम् । बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥

nicitaṁ parvatebhyaś ca hiraṇyaṁ bhūrivarcasam । baliṁ ca kr̥tsnam ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ ॥

कायव्या दरदा दार्वाः शूरा वैयमकास्तथा । औदुम्बरा दुर्विभागाः पारदा बाह्लिकैः सह ॥

kāyavyā daradā dārvāḥ śūrā vaiyamakās tathā । audumbarā durvibhāgāḥ pāradā bāhlikaiḥ saha ॥

काश्मीराः कुन्दमानाश्च पौरका हंसकायनाः । शिबित्रिगर्तयौधेया राजन्या मद्रकेकयाः ॥

kāśmīrāḥ kundamānāś ca paurakā haṁsakāyanāḥ । śibitrigartayaudheyā rājanyā madrakekayāḥ ॥

अम्बष्ठाः कौकुरास्तार्क्ष्या वस्त्रपाः पह्लवैः सह । वसातयः समौलेयाः सह क्षुद्रकमालवैः ॥

ambaṣṭhāḥ kaukurās tārkṣyā vastrapāḥ pahlavaiḥ saha । vasātayaḥ samauleyāḥ saha kṣudrakamālavaiḥ ॥

शौण्डिकाः कुक्कुराश्चैव शकाश्चैव विशां पते । अङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च शानवत्या गयास्तथा ॥

śauṇḍikāḥ kukkurāś caiva śakāś caiva viśāṁ pate । aṅgā vaṅgāś ca puṇḍrāś ca śānavatyā gayās tathā ॥

सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रपाणयः । आहार्षुः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवे ॥

sujātayaḥ śreṇimantaḥ śreyāṁsaḥ śastrapāṇayaḥ । āhārṣuḥ kṣatriyā vittaṁ śataśo ’jātaśatrave ॥

वङ्गाः कलिङ्गपतयस्ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाः । दुकूलं कौशिकं चैव पत्रोर्णं प्रावरानपि ॥

vaṅgāḥ kaliṅgapatayas tāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥ । dukūlaṁ kauśikaṁ caiva patrorṇaṁ prāvarān api ॥

तत्र स्म द्वारपालैस्ते प्रोच्यन्ते राजशासनात् । कृतकाराः सुबलयस्ततो द्वारमवाप्स्यथ ॥

tatra sma dvārapālais te procyante rājaśāsanāt । kr̥takārāḥ subalayas tato dvāram avāpsyatha ॥

ईषादन्तान्हेमकक्षान्पद्मवर्णान्कुथावृतान् । शैलाभान्नित्यमत्तांश्च अभितः काम्यकं सरः ॥

īṣādantān hemakakṣān padmavarṇān kuthāvr̥tān । śailābhān nityamattāṁś ca abhitaḥ kāmyakaṁ saraḥ ॥

दत्त्वैकैको दशशतान्कुञ्जरान्कवचावृतान् । क्षमावतः कुलीनांश्च द्वारेण प्राविशंस्ततः ॥

dattvaikaiko daśaśatān kuñjarān kavacāvr̥tān । kṣamāvataḥ kulīnāṁś ca dvāreṇa prāviśaṁs tataḥ ॥

एते चान्ये च बहवो गणा दिग्भ्यः समागताः । अन्यैश्चोपाहृतान्यत्र रत्नानीह महात्मभिः ॥

ete cānye ca bahavo gaṇā digbhyaḥ samāgatāḥ । anyaiś copāhr̥tāny atra ratnānīha mahātmabhiḥ ॥

राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगः । शतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम् ॥

rājā citraratho nāma gandharvo vāsavānugaḥ । śatāni catvāry adadad dhayānāṁ vātaraṁhasām ॥

तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो वाजिनां शतम् । आम्रपत्रसवर्णानामददद्धेममालिनाम् ॥

tumburus tu pramudito gandharvo vājināṁ śatam । āmrapatrasavarṇānām adadad dhemamālinām ॥

कृती तु राजा कौरव्य शूकराणां विशां पते । अददद्गजरत्नानां शतानि सुबहून्यपि ॥

kr̥tī tu rājā kauravya śūkarāṇāṁ viśāṁ pate । adadad gajaratnānāṁ śatāni subahūny api ॥

विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम् । कुञ्जराणां सहस्रे द्वे मत्तानां समुपाहृते ॥

virāṭena tu matsyena balyarthaṁ hemamālinām । kuñjarāṇāṁ sahasre dve mattānāṁ samupāhr̥te ॥

पांशुराष्ट्राद्वसुदानो राजा षड्विंशतिं गजान् । अश्वानां च सहस्रे द्वे राजन्काञ्चनमालिनाम् ॥

pāṁśurāṣṭrād vasudāno rājā ṣaḍviṁśatiṁ gajān । aśvānāṁ ca sahasre dve rājan kāñcanamālinām ॥

जवसत्त्वोपपन्नानां वयःस्थानां नराधिप । बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत् ॥

javasattvopapannānāṁ vayaḥsthānāṁ narādhipa । baliṁ ca kr̥tsnam ādāya pāṇḍavebhyo nyavedayat ॥

यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश । दासानामयुतं चैव सदाराणां विशां पते ॥

yajñasenena dāsīnāṁ sahasrāṇi caturdaśa । dāsānām ayutaṁ caiva sadārāṇāṁ viśāṁ pate ॥

गजयुक्ता महाराज रथाः षड्विंशतिस्तथा । राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थं वै निवेदितम् ॥

gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍviṁśatis tathā । rājyaṁ ca kr̥tsnaṁ pārthebhyo yajñārthaṁ vai niveditam ॥

समुद्रसारं वैडूर्यं मुक्ताः शङ्खांस्तथैव च । शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन् ॥

samudrasāraṁ vaiḍūryaṁ muktāḥ śaṅkhāṁs tathaiva ca । śataśaś ca kuthāṁs tatra siṁhalāḥ samupāharan ॥

संवृता मणिचीरैस्तु श्यामास्ताम्रान्तलोचनाः । तान्गृहीत्वा नरास्तत्र द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥

saṁvr̥tā maṇicīrais tu śyāmās tāmrāntalocanāḥ । tān gr̥hītvā narās tatra dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ ॥

प्रीत्यर्थं ब्राह्मणाश्चैव क्षत्रियाश्च विनिर्जिताः । उपाजह्रुर्विशश्चैव शूद्राः शुश्रूषवोऽपि च । प्रीत्या च बहुमानाच्च अभ्यगच्छन्युधिष्ठिरम् ॥

prītyarthaṁ brāhmaṇāś caiva kṣatriyāś ca vinirjitāḥ । upājahrur viśaś caiva śūdrāḥ śuśrūṣavo ’pi ca । prītyā ca bahumānāc ca abhyagacchan yudhiṣṭhiram ॥

सर्वे म्लेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथा । नानादेशसमुत्थैश्च नानाजातिभिरागतैः । पर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने ॥

sarve mlecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajās tathā । nānādeśasamutthaiś ca nānājātibhir āgataiḥ । paryasta iva loko ’yaṁ yudhiṣṭhiraniveśane ॥

उच्चावचानुपग्राहान्राजभिः प्रहितान्बहून् । शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्षा मेऽद्य जायते ॥

uccāvacān upagrāhān rājabhiḥ prahitān bahūn । śatrūṇāṁ paśyato duḥkhān mumūrṣā me ’dya jāyate ॥

भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि भारत । येषामामं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः ॥

bhr̥tyās tu ye pāṇḍavānāṁ tāṁs te vakṣyāmi bhārata । yeṣām āmaṁ ca pakvaṁ ca saṁvidhatte yudhiṣṭhiraḥ ॥

अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनः । रथानामर्बुदं चापि पादाता बहवस्तथा ॥

ayutaṁ trīṇi padmāni gajārohāḥ sasādinaḥ । rathānām arbudaṁ cāpi pādātā bahavas tathā ॥

प्रमीयमाणमारब्धं पच्यमानं तथैव च । विसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च ॥

pramīyamāṇam ārabdhaṁ pacyamānaṁ tathaiva ca । visr̥jyamānaṁ cānyatra puṇyāhasvana eva ca ॥

नाभुक्तवन्तं नाहृष्टं नासुभिक्षं कथंचन । अपश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने ॥

nābhuktavantaṁ nāhr̥ṣṭaṁ nāsubhikṣaṁ kathaṁ cana । apaśyaṁ sarvavarṇānāṁ yudhiṣṭhiraniveśane ॥

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः । त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः । सुप्रीताः परितुष्टाश्च तेऽप्याशंसन्त्यरिक्षयम् ॥

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gr̥hamedhinaḥ । triṁśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ । suprītāḥ parituṣṭāś ca te ’py āśaṁsanty arikṣayam ॥

दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् । भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने ॥

daśānyāni sahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām । bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane ॥

भुक्ताभुक्तं कृताकृतं सर्वमाकुब्जवामनम् । अभुञ्जाना याज्ञसेनी प्रत्यवैक्षद्विशां पते ॥

bhuktābhuktaṁ kr̥tākr̥taṁ sarvam ākubjavāmanam । abhuñjānā yājñasenī pratyavaikṣad viśāṁ pate ॥

द्वौ करं न प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारत । वैवाहिकेन पाञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः ॥

dvau karaṁ na prayacchetāṁ kuntīputrāya bhārata । vaivāhikena pāñcālāḥ sakhyenāndhakavr̥ṣṇayaḥ ॥