Adhyāya 41

भीष्म उवाच । नैषा चेदिपतेर्बुद्धिर्यया त्वाह्वयतेऽच्युतम् । नूनमेष जगद्भर्तुः कृष्णस्यैव विनिश्चयः ॥

bhīṣma uvāca । naiṣā cedipater buddhir yayā tvāhvayate ’cyutam । nūnam eṣa jagadbhartuḥ kr̥ṣṇasyaiva viniścayaḥ ॥

को हि मां भीमसेनाद्य क्षितावर्हति पार्थिवः । क्षेप्तुं दैवपरीतात्मा यथैष कुलपांसनः ॥

ko hi māṁ bhīmasenādya kṣitāv arhati pārthivaḥ । kṣeptuṁ daivaparītātmā yathaiṣa kulapāṁsanaḥ ॥

एष ह्यस्य महाबाहो तेजोंशश्च हरेर्ध्रुवम् । तमेव पुनरादातुमिच्छत्पृथुयशा हरिः ॥

eṣa hy asya mahābāho tejoṁśaś ca harer dhruvam । tam eva punar ādātum icchat pr̥thuyaśā hariḥ ॥

येनैष कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराट् । गर्जत्यतीव दुर्बुद्धिः सर्वानस्मानचिन्तयन् ॥

yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭ । garjaty atīva durbuddhiḥ sarvān asmān acintayan ॥

वैशंपायन उवाच । ततो न ममृषे चैद्यस्तद्भीष्मवचनं तदा । उवाच चैनं संक्रुद्धः पुनर्भीष्ममथोत्तरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato na mamr̥ṣe caidyas tad bhīṣmavacanaṁ tadā । uvāca cainaṁ saṁkruddhaḥ punar bhīṣmam athottaram ॥

शिशुपाल उवाच । द्विषतां नोऽस्तु भीष्मैष प्रभावः केशवस्य यः । यस्य संस्तववक्ता त्वं बन्दिवत्सततोत्थितः ॥

śiśupāla uvāca । dviṣatāṁ no ’stu bhīṣmaiṣa prabhāvaḥ keśavasya yaḥ । yasya saṁstavavaktā tvaṁ bandivat satatotthitaḥ ॥

संस्तवाय मनो भीष्म परेषां रमते सदा । यदि संस्तौषि राज्ञस्त्वमिमं हित्वा जनार्दनम् ॥

saṁstavāya mano bhīṣma pareṣāṁ ramate sadā । yadi saṁstauṣi rājñas tvam imaṁ hitvā janārdanam ॥

दरदं स्तुहि बाह्लीकमिमं पार्थिवसत्तमम् । जायमानेन येनेयमभवद्दारिता मही ॥

daradaṁ stuhi bāhlīkam imaṁ pārthivasattamam । jāyamānena yeneyam abhavad dāritā mahī ॥

वङ्गाङ्गविषयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं बले । स्तुहि कर्णमिमं भीष्म महाचापविकर्षणम् ॥

vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṁ sahasrākṣasamaṁ bale । stuhi karṇam imaṁ bhīṣma mahācāpavikarṣaṇam ॥

द्रोणं द्रौणिं च साधु त्वं पितापुत्रौ महारथौ । स्तुहि स्तुत्याविमौ भीष्म सततं द्विजसत्तमौ ॥

droṇaṁ drauṇiṁ ca sādhu tvaṁ pitāputrau mahārathau । stuhi stutyāv imau bhīṣma satataṁ dvijasattamau ॥

ययोरन्यतरो भीष्म संक्रुद्धः सचराचराम् । इमां वसुमतीं कुर्यादशेषामिति मे मतिः ॥

yayor anyataro bhīṣma saṁkruddhaḥ sacarācarām । imāṁ vasumatīṁ kuryād aśeṣām iti me matiḥ ॥

द्रोणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम् । अश्वत्थाम्नस्तथा भीष्म न चैतौ स्तोतुमिच्छसि ॥

droṇasya hi samaṁ yuddhe na paśyāmi narādhipam । aśvatthāmnas tathā bhīṣma na caitau stotum icchasi ॥

शल्यादीनपि कस्मात्त्वं न स्तौषि वसुधाधिपान् । स्तवाय यदि ते बुद्धिर्वर्तते भीष्म सर्वदा ॥

śalyādīn api kasmāt tvaṁ na stauṣi vasudhādhipān । stavāya yadi te buddhir vartate bhīṣma sarvadā ॥

किं हि शक्यं मया कर्तुं यद्वृद्धानां त्वया नृप । पुरा कथयतां नूनं न श्रुतं धर्मवादिनाम् ॥

kiṁ hi śakyaṁ mayā kartuṁ yad vr̥ddhānāṁ tvayā nr̥pa । purā kathayatāṁ nūnaṁ na śrutaṁ dharmavādinām ॥

आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः । अनाचरितमार्याणां वृत्तमेतच्चतुर्विधम् ॥

ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ । anācaritam āryāṇāṁ vr̥ttam etac caturvidham ॥

यदस्तव्यमिमं शश्वन्मोहात्संस्तौषि भक्तितः । केशवं तच्च ते भीष्म न कश्चिदनुमन्यते ॥

yad astavyam imaṁ śaśvan mohāt saṁstauṣi bhaktitaḥ । keśavaṁ tac ca te bhīṣma na kaś cid anumanyate ॥

कथं भोजस्य पुरुषे वर्गपाले दुरात्मनि । समावेशयसे सर्वं जगत्केवलकाम्यया ॥

kathaṁ bhojasya puruṣe vargapāle durātmani । samāveśayase sarvaṁ jagat kevalakāmyayā ॥

अथ वैषा न ते भक्तिः प्रकृतिं याति भारत । मयैव कथितं पूर्वं भूलिङ्गशकुनिर्यथा ॥

atha vaiṣā na te bhaktiḥ prakr̥tiṁ yāti bhārata । mayaiva kathitaṁ pūrvaṁ bhūliṅgaśakunir yathā ॥

भूलिङ्गशकुनिर्नाम पार्श्वे हिमवतः परे । भीष्म तस्याः सदा वाचः श्रूयन्तेऽर्थविगर्हिताः ॥

bhūliṅgaśakunir nāma pārśve himavataḥ pare । bhīṣma tasyāḥ sadā vācaḥ śrūyante ’rthavigarhitāḥ ॥

मा साहसमितीदं सा सततं वाशते किल । साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते ॥

mā sāhasam itīdaṁ sā satataṁ vāśate kila । sāhasaṁ cātmanātīva carantī nāvabudhyate ॥

सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात्सिंहस्य खादतः । दन्तान्तरविलग्नं यत्तदादत्तेऽल्पचेतना ॥

sā hi māṁsārgalaṁ bhīṣma mukhāt siṁhasya khādataḥ । dantāntaravilagnaṁ yat tad ādatte ’lpacetanā ॥

इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्यसंशयम् । तद्वत्त्वमप्यधर्मज्ञ सदा वाचः प्रभाषसे ॥

icchataḥ sā hi siṁhasya bhīṣma jīvaty asaṁśayam । tadvat tvam apy adharmajña sadā vācaḥ prabhāṣase ॥

इच्छतां पार्थिवेन्द्राणां भीष्म जीवस्यसंशयम् । लोकविद्विष्टकर्मा हि नान्योऽस्ति भवता समः ॥

icchatāṁ pārthivendrāṇāṁ bhīṣma jīvasy asaṁśayam । lokavidviṣṭakarmā hi nānyo ’sti bhavatā samaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततश्चेदिपतेः श्रुत्वा भीष्मः स कटुकं वचः । उवाचेदं वचो राजंश्चेदिराजस्य शृण्वतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataś cedipateḥ śrutvā bhīṣmaḥ sa kaṭukaṁ vacaḥ । uvācedaṁ vaco rājaṁś cedirājasya śr̥ṇvataḥ ॥

इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम् । योऽहं न गणयाम्येतांस्तृणानीव नराधिपान् ॥

icchatāṁ kila nāmāhaṁ jīvāmy eṣāṁ mahīkṣitām । yo ’haṁ na gaṇayāmy etāṁs tr̥ṇānīva narādhipān ॥

एवमुक्ते तु भीष्मेण ततः संचुक्रुधुर्नृपाः । केचिज्जहृषिरे तत्र केचिद्भीष्मं जगर्हिरे ॥

evam ukte tu bhīṣmeṇa tataḥ saṁcukrudhur nr̥pāḥ । ke cij jahr̥ṣire tatra ke cid bhīṣmaṁ jagarhire ॥

केचिदूचुर्महेष्वासाः श्रुत्वा भीष्मस्य तद्वचः । पापोऽवलिप्तो वृद्धश्च नायं भीष्मोऽर्हति क्षमाम् ॥

ke cid ūcur maheṣvāsāḥ śrutvā bhīṣmasya tad vacaḥ । pāpo ’valipto vr̥ddhaś ca nāyaṁ bhīṣmo ’rhati kṣamām ॥

हन्यतां दुर्मतिर्भीष्मः पशुवत्साध्वयं नृपैः । सर्वैः समेत्य संरब्धैर्दह्यतां वा कटाग्निना ॥

hanyatāṁ durmatir bhīṣmaḥ paśuvat sādhv ayaṁ nr̥paiḥ । sarvaiḥ sametya saṁrabdhair dahyatāṁ vā kaṭāgninā ॥

इति तेषां वचः श्रुत्वा ततः कुरुपितामहः । उवाच मतिमान्भीष्मस्तानेव वसुधाधिपान् ॥

iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā tataḥ kurupitāmahaḥ । uvāca matimān bhīṣmas tān eva vasudhādhipān ॥

उक्तस्योक्तस्य नेहान्तमहं समुपलक्षये । यत्तु वक्ष्यामि तत्सर्वं शृणुध्वं वसुधाधिपाः ॥

uktasyoktasya nehāntam ahaṁ samupalakṣaye । yat tu vakṣyāmi tat sarvaṁ śr̥ṇudhvaṁ vasudhādhipāḥ ॥

पशुवद्घातनं वा मे दहनं वा कटाग्निना । क्रियतां मूर्ध्नि वो न्यस्तं मयेदं सकलं पदम् ॥

paśuvad ghātanaṁ vā me dahanaṁ vā kaṭāgninā । kriyatāṁ mūrdhni vo nyastaṁ mayedaṁ sakalaṁ padam ॥

एष तिष्ठति गोविन्दः पूजितोऽस्माभिरच्युतः । यस्य वस्त्वरते बुद्धिर्मरणाय स माधवम् ॥

eṣa tiṣṭhati govindaḥ pūjito ’smābhir acyutaḥ । yasya vas tvarate buddhir maraṇāya sa mādhavam ॥

कृष्णमाह्वयतामद्य युद्धे शार्ङ्गगदाधरम् । यावदस्यैव देवस्य देहं विशतु पातितः ॥

kr̥ṣṇam āhvayatām adya yuddhe śārṅgagadādharam । yāvad asyaiva devasya dehaṁ viśatu pātitaḥ ॥