Adhyāya 42

वैशंपायन उवाच । ततः श्रुत्वैव भीष्मस्य चेदिराडुरुविक्रमः । युयुत्सुर्वासुदेवेन वासुदेवमुवाच ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍ uruvikramaḥ । yuyutsur vāsudevena vāsudevam uvāca ha ॥

आह्वये त्वां रणं गच्छ मया सार्धं जनार्दन । यावदद्य निहन्मि त्वां सहितं सर्वपाण्डवैः ॥

āhvaye tvāṁ raṇaṁ gaccha mayā sārdhaṁ janārdana । yāvad adya nihanmi tvāṁ sahitaṁ sarvapāṇḍavaiḥ ॥

सह त्वया हि मे वध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्वथा । नृपतीन्समतिक्रम्य यैरराजा त्वमर्चितः ॥

saha tvayā hi me vadhyāḥ pāṇḍavāḥ kr̥ṣṇa sarvathā । nr̥patīn samatikramya yair arājā tvam arcitaḥ ॥

ये त्वां दासमराजानं बाल्यादर्चन्ति दुर्मतिम् । अनर्हमर्हवत्कृष्ण वध्यास्त इति मे मतिः । इत्युक्त्वा राजशार्दूलस्तस्थौ गर्जन्नमर्षणः ॥

ye tvāṁ dāsam arājānaṁ bālyād arcanti durmatim । anarham arhavat kr̥ṣṇa vadhyās ta iti me matiḥ । ity uktvā rājaśārdūlas tasthau garjann amarṣaṇaḥ ॥

एवमुक्ते ततः कृष्णो मृदुपूर्वमिदं वचः । उवाच पार्थिवान्सर्वांस्तत्समक्षं च पाण्डवान् ॥

evam ukte tataḥ kr̥ṣṇo mr̥dupūrvam idaṁ vacaḥ । uvāca pārthivān sarvāṁs tatsamakṣaṁ ca pāṇḍavān ॥

एष नः शत्रुरत्यन्तं पार्थिवाः सात्वतीसुतः । सात्वतानां नृशंसात्मा न हितोऽनपकारिणाम् ॥

eṣa naḥ śatrur atyantaṁ pārthivāḥ sātvatīsutaḥ । sātvatānāṁ nr̥śaṁsātmā na hito ’napakāriṇām ॥

प्राग्ज्योतिषपुरं यातानस्माञ्ज्ञात्वा नृशंसकृत् । अदहद्द्वारकामेष स्वस्रीयः सन्नराधिपाः ॥

prāgjyotiṣapuraṁ yātān asmāñ jñātvā nr̥śaṁsakr̥t । adahad dvārakām eṣa svasrīyaḥ san narādhipāḥ ॥

क्रीडतो भोजराजन्यानेष रैवतके गिरौ । हत्वा बद्ध्वा च तान्सर्वानुपायात्स्वपुरं पुरा ॥

krīḍato bhojarājanyān eṣa raivatake girau । hatvā baddhvā ca tān sarvān upāyāt svapuraṁ purā ॥

अश्वमेधे हयं मेध्यमुत्सृष्टं रक्षिभिर्वृतम् । पितुर्मे यज्ञविघ्नार्थमहरत्पापनिश्चयः ॥

aśvamedhe hayaṁ medhyam utsr̥ṣṭaṁ rakṣibhir vr̥tam । pitur me yajñavighnārtham aharat pāpaniścayaḥ ॥

सौवीरान्प्रतिपत्तौ च बभ्रोरेष यशस्विनः । भार्यामभ्यहरन्मोहादकामां तामितो गताम् ॥

sauvīrān pratipattau ca babhror eṣa yaśasvinaḥ । bhāryām abhyaharan mohād akāmāṁ tām ito gatām ॥

एष मायाप्रतिच्छन्नः करूषार्थे तपस्विनीम् । जहार भद्रां वैशालीं मातुलस्य नृशंसकृत् ॥

eṣa māyāpraticchannaḥ karūṣārthe tapasvinīm । jahāra bhadrāṁ vaiśālīṁ mātulasya nr̥śaṁsakr̥t ॥

पितृष्वसुः कृते दुःखं सुमहन्मर्षयाम्यहम् । दिष्ट्या त्विदं सर्वराज्ञां संनिधावद्य वर्तते ॥

pitr̥ṣvasuḥ kr̥te duḥkhaṁ sumahan marṣayāmy aham । diṣṭyā tv idaṁ sarvarājñāṁ saṁnidhāv adya vartate ॥

पश्यन्ति हि भवन्तोऽद्य मय्यतीव व्यतिक्रमम् । कृतानि तु परोक्षं मे यानि तानि निबोधत ॥

paśyanti hi bhavanto ’dya mayy atīva vyatikramam । kr̥tāni tu parokṣaṁ me yāni tāni nibodhata ॥

इमं त्वस्य न शक्ष्यामि क्षन्तुमद्य व्यतिक्रमम् । अवलेपाद्वधार्हस्य समग्रे राजमण्डले ॥

imaṁ tv asya na śakṣyāmi kṣantum adya vyatikramam । avalepād vadhārhasya samagre rājamaṇḍale ॥

रुक्मिण्यामस्य मूढस्य प्रार्थनासीन्मुमूर्षतः । न च तां प्राप्तवान्मूढः शूद्रो वेदश्रुतिं यथा ॥

rukmiṇyām asya mūḍhasya prārthanāsīn mumūrṣataḥ । na ca tāṁ prāptavān mūḍhaḥ śūdro vedaśrutiṁ yathā ॥

एवमादि ततः सर्वे सहितास्ते नराधिपाः । वासुदेववचः श्रुत्वा चेदिराजं व्यगर्हयन् ॥

evamādi tataḥ sarve sahitās te narādhipāḥ । vāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṁ vyagarhayan ॥

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा शिशुपालः प्रतापवान् । जहास स्वनवद्धासं प्रहस्येदमुवाच ह ॥

tatas tad vacanaṁ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavān । jahāsa svanavad dhāsaṁ prahasyedam uvāca ha ॥

मत्पूर्वां रुक्मिणीं कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन् । विशेषतः पार्थिवेषु व्रीडां न कुरुषे कथम् ॥

matpūrvāṁ rukmiṇīṁ kr̥ṣṇa saṁsatsu parikīrtayan । viśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṁ na kuruṣe katham ॥

मन्यमानो हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत् । अन्यपूर्वां स्त्रियं जातु त्वदन्यो मधुसूदन ॥

manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayet । anyapūrvāṁ striyaṁ jātu tvad anyo madhusūdana ॥

क्षम वा यदि ते श्रद्धा मा वा कृष्ण मम क्षम । क्रुद्धाद्वापि प्रसन्नाद्वा किं मे त्वत्तो भविष्यति ॥

kṣama vā yadi te śraddhā mā vā kr̥ṣṇa mama kṣama । kruddhād vāpi prasannād vā kiṁ me tvatto bhaviṣyati ॥

तथा ब्रुवत एवास्य भगवान्मधुसूदनः । व्यपाहरच्छिरः क्रुद्धश्चक्रेणामित्रकर्षणः । स पपात महाबाहुर्वज्राहत इवाचलः ॥

tathā bruvata evāsya bhagavān madhusūdanaḥ । vyapāharac chiraḥ kruddhaś cakreṇāmitrakarṣaṇaḥ । sa papāta mahābāhur vajrāhata ivācalaḥ ॥

ततश्चेदिपतेर्देहात्तेजोऽग्र्यं ददृशुर्नृपाः । उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम् ॥

tataś cedipater dehāt tejo ’gryaṁ dadr̥śur nr̥pāḥ । utpatantaṁ mahārāja gaganād iva bhāskaram ॥

ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम् । ववन्दे तत्तदा तेजो विवेश च नराधिप ॥

tataḥ kamalapatrākṣaṁ kr̥ṣṇaṁ lokanamaskr̥tam । vavande tat tadā tejo viveśa ca narādhipa ॥

तदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः । यद्विवेश महाबाहुं तत्तेजः पुरुषोत्तमम् ॥

tad adbhutam amanyanta dr̥ṣṭvā sarve mahīkṣitaḥ । yad viveśa mahābāhuṁ tat tejaḥ puruṣottamam ॥

अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिः । कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल च वसुंधरा ॥

anabhre pravavarṣa dyauḥ papāta jvalitāśaniḥ । kr̥ṣṇena nihate caidye cacāla ca vasuṁdharā ॥

ततः केचिन्महीपाला नाब्रुवंस्तत्र किंचन । अतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम् ॥

tataḥ ke cin mahīpālā nābruvaṁs tatra kiṁ cana । atītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam ॥

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपीषन्नमर्षिताः । अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः ॥

hastair hastāgram apare pratyapīṣann amarṣitāḥ । apare daśanair oṣṭhān adaśan krodhamūrchitāḥ ॥

रहस्तु केचिद्वार्ष्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाः । केचिदेव तु संरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन् ॥

rahas tu ke cid vārṣṇeyaṁ praśaśaṁsur narādhipāḥ । ke cid eva tu saṁrabdhā madhyasthās tv apare ’bhavan ॥

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः । ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः ॥

prahr̥ṣṭāḥ keśavaṁ jagmuḥ saṁstuvanto maharṣayaḥ । brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ pārthivāś ca mahābalāḥ ॥

पाण्डवस्त्वब्रवीद्भ्रातॄन्सत्कारेण महीपतिम् । दमघोषात्मजं वीरं संसाधयत मा चिरम् । तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातुर्वै शासनं तदा ॥

pāṇḍavas tv abravīd bhrātr̥̄n satkāreṇa mahīpatim । damaghoṣātmajaṁ vīraṁ saṁsādhayata mā ciram । tathā ca kr̥tavantas te bhrātur vai śāsanaṁ tadā ॥

चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रमस्य महीपतिम् । अभ्यषिञ्चत्तदा पार्थः सह तैर्वसुधाधिपैः ॥

cedīnām ādhipatye ca putram asya mahīpatim । abhyaṣiñcat tadā pārthaḥ saha tair vasudhādhipaiḥ ॥

ततः स कुरुराजस्य क्रतुः सर्वसमृद्धिमान् । यूनां प्रीतिकरो राजन्संबभौ विपुलौजसः ॥

tataḥ sa kururājasya kratuḥ sarvasamr̥ddhimān । yūnāṁ prītikaro rājan saṁbabhau vipulaujasaḥ ॥

शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान् । अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः ॥

śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavān । annavān bahubhakṣyaś ca keśavena surakṣitaḥ ॥

समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम् । तं तु यज्ञं महाबाहुरा समाप्तेर्जनार्दनः । ररक्ष भगवाञ्शौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥

samāpayām āsa ca taṁ rājasūyaṁ mahākratum । taṁ tu yajñaṁ mahābāhur ā samāpter janārdanaḥ । rarakṣa bhagavāñ śauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ ॥

ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मराजं युधिष्ठिरम् । समस्तं पार्थिवं क्षत्रमभिगम्येदमब्रवीत् ॥

tatas tv avabhr̥thasnātaṁ dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । samastaṁ pārthivaṁ kṣatram abhigamyedam abravīt ॥

दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवान्विभो । आजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया । कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान्कृतः ॥

diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṁ prāptavān vibho । ājamīḍhājamīḍhānāṁ yaśaḥ saṁvardhitaṁ tvayā । karmaṇaitena rājendra dharmaś ca sumahān kr̥taḥ ॥

आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सुपूजिताः । स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि ॥

āpr̥cchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ supūjitāḥ । svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmas tad anujñātum arhasi ॥

श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः । यथार्हं पूज्य नृपतीन्भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह ॥

śrutvā tu vacanaṁ rājñāṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । yathārhaṁ pūjya nr̥patīn bhrātr̥̄n sarvān uvāca ha ॥

राजानः सर्व एवैते प्रीत्यास्मान्समुपागताः । प्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छ्य परंतपाः । तेऽनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान् ॥

rājānaḥ sarva evaite prītyāsmān samupāgatāḥ । prasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi mām āpr̥cchya paraṁtapāḥ । te ’nuvrajata bhadraṁ vo viṣayāntaṁ nr̥pottamān ॥

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः । यथार्हं नृपमुख्यांस्तानेकैकं समनुव्रजन् ॥

bhrātur vacanam ājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ । yathārhaṁ nr̥pamukhyāṁs tān ekaikaṁ samanuvrajan ॥

विराटमन्वयात्तूर्णं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । धनंजयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथः ॥

virāṭam anvayāt tūrṇaṁ dhr̥ṣṭadyumnaḥ pratāpavān । dhanaṁjayo yajñasenaṁ mahātmānaṁ mahārathaḥ ॥

भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलः । द्रोणं च ससुतं वीरं सहदेवो महारथः ॥

bhīṣmaṁ ca dhr̥tarāṣṭraṁ ca bhīmaseno mahābalaḥ । droṇaṁ ca sasutaṁ vīraṁ sahadevo mahārathaḥ ॥

नकुलः सुबलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात् । द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महीपतीन् ॥

nakulaḥ subalaṁ rājan sahaputraṁ samanvayāt । draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pārvatīyān mahīpatīn ॥

अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाः । एवं संपूजितास्ते वै जग्मुर्विप्राश्च सर्वशः ॥

anvagacchaṁs tathaivānyān kṣatriyān kṣatriyarṣabhāḥ । evaṁ saṁpūjitās te vai jagmur viprāś ca sarvaśaḥ ॥

गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु भरतर्षभ । युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान् ॥

gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu bharatarṣabha । yudhiṣṭhiram uvācedaṁ vāsudevaḥ pratāpavān ॥

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दन । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि ॥

āpr̥cche tvāṁ gamiṣyāmi dvārakāṁ kurunandana । rājasūyaṁ kratuśreṣṭhaṁ diṣṭyā tvaṁ prāptavān asi ॥

तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराण्मधुसूदनम् । तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तवानस्मि वै क्रतुम् ॥

tam uvācaivam uktas tu dharmarāṇ madhusūdanam । tava prasādād govinda prāptavān asmi vai kratum ॥

समस्तं पार्थिवं क्षत्रं त्वत्प्रसादाद्वशानुगम् । उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम् ॥

samastaṁ pārthivaṁ kṣatraṁ tvatprasādād vaśānugam । upādāya baliṁ mukhyaṁ mām eva samupasthitam ॥

न वयं त्वामृते वीर रंस्यामेह कथंचन । अवश्यं चापि गन्तव्या त्वया द्वारवती पुरी ॥

na vayaṁ tvām r̥te vīra raṁsyāmeha kathaṁ cana । avaśyaṁ cāpi gantavyā tvayā dvāravatī purī ॥

एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान् । अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः ॥

evam uktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavān । abhigamyābravīt prītaḥ pr̥thāṁ pr̥thuyaśā hariḥ ॥

साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः । सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि ॥

sāmrājyaṁ samanuprāptāḥ putrās te ’dya pitr̥ṣvasaḥ । siddhārthā vasumantaś ca sā tvaṁ prītim avāpnuhi ॥

अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे । सुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः ॥

anujñātas tvayā cāhaṁ dvārakāṁ gantum utsahe । subhadrāṁ draupadīṁ caiva sabhājayata keśavaḥ ॥

निष्क्रम्यान्तःपुराच्चैव युधिष्ठिरसहायवान् । स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥

niṣkramyāntaḥpurāc caiva yudhiṣṭhirasahāyavān । snātaś ca kr̥tajapyaś ca brāhmaṇān svasti vācya ca ॥

ततो मेघवरप्रख्यं स्यन्दनं वै सुकल्पितम् । योजयित्वा महाराज दारुकः प्रत्युपस्थितः ॥

tato meghavaraprakhyaṁ syandanaṁ vai sukalpitam । yojayitvā mahārāja dārukaḥ pratyupasthitaḥ ॥

उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्यप्रवरकेतनम् । प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः । प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवतीं पुरीम् ॥

upasthitaṁ rathaṁ dr̥ṣṭvā tārkṣyapravaraketanam । pradakṣiṇam upāvr̥tya samāruhya mahāmanāḥ । prayayau puṇḍarīkākṣas tato dvāravatīṁ purīm ॥

तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः । भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महाबलम् ॥

taṁ padbhyām anuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । bhrātr̥bhiḥ sahitaḥ śrīmān vāsudevaṁ mahābalam ॥

ततो मुहूर्तं संगृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिः । अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

tato muhūrtaṁ saṁgr̥hya syandanapravaraṁ hariḥ । abravīt puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशां पते । पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः । बान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः ॥

apramattaḥ sthito nityaṁ prajāḥ pāhi viśāṁ pate । parjanyam iva bhūtāni mahādrumam ivāṇḍajāḥ । bāndhavās tvopajīvantu sahasrākṣam ivāmarāḥ ॥

कृत्वा परस्परेणैवं संविदं कृष्णपाण्डवौ । अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति ॥

kr̥tvā paraspareṇaivaṁ saṁvidaṁ kr̥ṣṇapāṇḍavau । anyonyaṁ samanujñāpya jagmatuḥ svagr̥hān prati ॥

गते द्वारवतीं कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप । एको दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः । तस्यां सभायां दिव्यायामूषतुस्तौ नरर्षभौ ॥

gate dvāravatīṁ kr̥ṣṇe sātvatapravare nr̥pa । eko duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ । tasyāṁ sabhāyāṁ divyāyām ūṣatus tau nararṣabhau ॥