Adhyāya 33

वैशंपायन उवाच । ततोऽभिषेचनीयेऽह्नि ब्राह्मणा राजभिः सह । अन्तर्वेदीं प्रविविशुः सत्कारार्थं महर्षयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato ’bhiṣecanīye ’hni brāhmaṇā rājabhiḥ saha । antarvedīṁ praviviśuḥ satkārārthaṁ maharṣayaḥ ॥

नारदप्रमुखास्तस्यामन्तर्वेद्यां महात्मनः । समासीनाः शुशुभिरे सह राजर्षिभिस्तदा ॥

nāradapramukhās tasyām antarvedyāṁ mahātmanaḥ । samāsīnāḥ śuśubhire saha rājarṣibhis tadā ॥

समेता ब्रह्मभवने देवा देवर्षयो यथा । कर्मान्तरमुपासन्तो जजल्पुरमितौजसः ॥

sametā brahmabhavane devā devarṣayo yathā । karmāntaram upāsanto jajalpur amitaujasaḥ ॥

इदमेवं न चाप्येवमेवमेतन्न चान्यथा । इत्यूचुर्बहवस्तत्र वितण्डानाः परस्परम् ॥

idam evaṁ na cāpy evam evam etan na cānyathā । ity ūcur bahavas tatra vitaṇḍānāḥ parasparam ॥

कृशानर्थांस्तथा केचिदकृशांस्तत्र कुर्वते । अकृशांश्च कृशांश्चक्रुर्हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः ॥

kr̥śān arthāṁs tathā ke cid akr̥śāṁs tatra kurvate । akr̥śāṁś ca kr̥śāṁś cakrur hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ ॥

तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम् । विचिक्षिपुर्यथा श्येना नभोगतमिवामिषम् ॥

tatra medhāvinaḥ ke cid artham anyaiḥ prapūritam । vicikṣipur yathā śyenā nabhogatam ivāmiṣam ॥

केचिद्धर्मार्थसंयुक्ताः कथास्तत्र महाव्रताः । रेमिरे कथयन्तश्च सर्ववेदविदां वराः ॥

ke cid dharmārthasaṁyuktāḥ kathās tatra mahāvratāḥ । remire kathayantaś ca sarvavedavidāṁ varāḥ ॥

सा वेदिर्वेदसंपन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः । आबभासे समाकीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवामला ॥

sā vedir vedasaṁpannair devadvijamaharṣibhiḥ । ābabhāse samākīrṇā nakṣatrair dyaur ivāmalā ॥

न तस्यां संनिधौ शूद्रः कश्चिदासीन्न चाव्रतः । अन्तर्वेद्यां तदा राजन्युधिष्ठिरनिवेशने ॥

na tasyāṁ saṁnidhau śūdraḥ kaś cid āsīn na cāvrataḥ । antarvedyāṁ tadā rājan yudhiṣṭhiraniveśane ॥

तां तु लक्ष्मीवतो लक्ष्मीं तदा यज्ञविधानजाम् । तुतोष नारदः पश्यन्धर्मराजस्य धीमतः ॥

tāṁ tu lakṣmīvato lakṣmīṁ tadā yajñavidhānajām । tutoṣa nāradaḥ paśyan dharmarājasya dhīmataḥ ॥

अथ चिन्तां समापेदे स मुनिर्मनुजाधिप । नारदस्तं तदा पश्यन्सर्वक्षत्रसमागमम् ॥

atha cintāṁ samāpede sa munir manujādhipa । nāradas taṁ tadā paśyan sarvakṣatrasamāgamam ॥

सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां भरतर्षभ । अंशावतरणे यासौ ब्रह्मणो भवनेऽभवत् ॥

sasmāra ca purāvr̥ttāṁ kathāṁ tāṁ bharatarṣabha । aṁśāvataraṇe yāsau brahmaṇo bhavane ’bhavat ॥

देवानां संगमं तं तु विज्ञाय कुरुनन्दन । नारदः पुण्डरीकाक्षं सस्मार मनसा हरिम् ॥

devānāṁ saṁgamaṁ taṁ tu vijñāya kurunandana । nāradaḥ puṇḍarīkākṣaṁ sasmāra manasā harim ॥

साक्षात्स विबुधारिघ्नः क्षत्रे नारायणो विभुः । प्रतिज्ञां पालयन्धीमाञ्जातः परपुरंजयः ॥

sākṣāt sa vibudhārighnaḥ kṣatre nārāyaṇo vibhuḥ । pratijñāṁ pālayan dhīmāñ jātaḥ parapuraṁjayaḥ ॥

संदिदेश पुरा योऽसौ विबुधान्भूतकृत्स्वयम् । अन्योन्यमभिनिघ्नन्तः पुनर्लोकानवाप्स्यथ ॥

saṁdideśa purā yo ’sau vibudhān bhūtakr̥t svayam । anyonyam abhinighnantaḥ punar lokān avāpsyatha ॥

इति नारायणः शंभुर्भगवाञ्जगतः प्रभुः । आदिश्य विबुधान्सर्वानजायत यदुक्षये ॥

iti nārāyaṇaḥ śaṁbhur bhagavāñ jagataḥ prabhuḥ । ādiśya vibudhān sarvān ajāyata yadukṣaye ॥

क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः । परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणामिवोडुराट् ॥

kṣitāv andhakavr̥ṣṇīnāṁ vaṁśe vaṁśabhr̥tāṁ varaḥ । parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇām ivoḍurāṭ ॥

यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते । सोऽयं मानुषवन्नाम हरिरास्तेऽरिमर्दनः ॥

yasya bāhubalaṁ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate । so ’yaṁ mānuṣavan nāma harir āste ’rimardanaḥ ॥

अहो बत महद्भूतं स्वयंभूर्यदिदं स्वयम् । आदास्यति पुनः क्षत्रमेवं बलसमन्वितम् ॥

aho bata mahad bhūtaṁ svayaṁbhūr yad idaṁ svayam । ādāsyati punaḥ kṣatram evaṁ balasamanvitam ॥

इत्येतां नारदश्चिन्तां चिन्तयामास धर्मवित् । हरिं नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैरीड्यं तमीश्वरम् ॥

ity etāṁ nāradaś cintāṁ cintayām āsa dharmavit । hariṁ nārāyaṇaṁ jñātvā yajñair īḍyaṁ tam īśvaram ॥

तस्मिन्धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः । महाध्वरे महाबुद्धिस्तस्थौ स बहुमानतः ॥

tasmin dharmavidāṁ śreṣṭho dharmarājasya dhīmataḥ । mahādhvare mahābuddhis tasthau sa bahumānataḥ ॥

ततो भीष्मोऽब्रवीद्राजन्धर्मराजं युधिष्ठिरम् । क्रियतामर्हणं राज्ञां यथार्हमिति भारत ॥

tato bhīṣmo ’bravīd rājan dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । kriyatām arhaṇaṁ rājñāṁ yathārham iti bhārata ॥

आचार्यमृत्विजं चैव संयुक्तं च युधिष्ठिर । स्नातकं च प्रियं चाहुः षडर्घ्यार्हान्नृपं तथा ॥

ācāryam r̥tvijaṁ caiva saṁyuktaṁ ca yudhiṣṭhira । snātakaṁ ca priyaṁ cāhuḥ ṣaḍ arghyārhān nr̥paṁ tathā ॥

एतानर्हानभिगतानाहुः संवत्सरोषितान् । त इमे कालपूगस्य महतोऽस्मानुपागताः ॥

etān arhān abhigatān āhuḥ saṁvatsaroṣitān । ta ime kālapūgasya mahato ’smān upāgatāḥ ॥

एषामेकैकशो राजन्नर्घ्यमानीयतामिति । अथ चैषां वरिष्ठाय समर्थायोपनीयताम् ॥

eṣām ekaikaśo rājann arghyam ānīyatām iti । atha caiṣāṁ variṣṭhāya samarthāyopanīyatām ॥

युधिष्ठिर उवाच । कस्मै भवान्मन्यतेऽर्घमेकस्मै कुरुनन्दन । उपनीयमानं युक्तं च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kasmai bhavān manyate ’rgham ekasmai kurunandana । upanīyamānaṁ yuktaṁ ca tan me brūhi pitāmaha ॥

वैशंपायन उवाच । ततो भीष्मः शांतनवो बुद्ध्या निश्चित्य भारत । वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णमर्हणीयतमं भुवि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato bhīṣmaḥ śāṁtanavo buddhyā niścitya bhārata । vārṣṇeyaṁ manyate kr̥ṣṇam arhaṇīyatamaṁ bhuvi ॥

एष ह्येषां समेतानां तेजोबलपराक्रमैः । मध्ये तपन्निवाभाति ज्योतिषामिव भास्करः ॥

eṣa hy eṣāṁ sametānāṁ tejobalaparākramaiḥ । madhye tapann ivābhāti jyotiṣām iva bhāskaraḥ ॥

असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना । भासितं ह्लादितं चैव कृष्णेनेदं सदो हि नः ॥

asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā । bhāsitaṁ hlāditaṁ caiva kr̥ṣṇenedaṁ sado hi naḥ ॥

तस्मै भीष्माभ्यनुज्ञातः सहदेवः प्रतापवान् । उपजह्रेऽथ विधिवद्वार्ष्णेयायार्घ्यमुत्तमम् ॥

tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ pratāpavān । upajahre ’tha vidhivad vārṣṇeyāyārghyam uttamam ॥

प्रतिजग्राह तत्कृष्णः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । शिशुपालस्तु तां पूजां वासुदेवे न चक्षमे ॥

pratijagrāha tat kr̥ṣṇaḥ śāstradr̥ṣṭena karmaṇā । śiśupālas tu tāṁ pūjāṁ vāsudeve na cakṣame ॥

स उपालभ्य भीष्मं च धर्मराजं च संसदि । अपाक्षिपद्वासुदेवं चेदिराजो महाबलः ॥

sa upālabhya bhīṣmaṁ ca dharmarājaṁ ca saṁsadi । apākṣipad vāsudevaṁ cedirājo mahābalaḥ ॥