Adhyāya 20

जरासंध उवाच । न स्मरेयं कदा वैरं कृतं युष्माभिरित्युत । चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वैकृतम् ॥

jarāsaṁdha uvāca । na smareyaṁ kadā vairaṁ kr̥taṁ yuṣmābhir ity uta । cintayaṁś ca na paśyāmi bhavatāṁ prati vaikr̥tam ॥

वैकृते चासति कथं मन्यध्वं मामनागसम् । अरिं विब्रूत तद्विप्राः सतां समय एष हि ॥

vaikr̥te cāsati kathaṁ manyadhvaṁ mām anāgasam । ariṁ vibrūta tad viprāḥ satāṁ samaya eṣa hi ॥

अथ धर्मोपघाताद्धि मनः समुपतप्यते । योऽनागसि प्रसृजति क्षत्रियोऽपि न संशयः ॥

atha dharmopaghātād dhi manaḥ samupatapyate । yo ’nāgasi prasr̥jati kṣatriyo ’pi na saṁśayaḥ ॥

अतोऽन्यथाचरँल्लोके धर्मज्ञः सन्महाव्रतः । वृजिनां गतिमाप्नोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च ॥

ato ’nyathācaram̐l loke dharmajñaḥ san mahāvrataḥ । vr̥jināṁ gatim āpnoti śreyaso ’py upahanti ca ॥

त्रैलोक्ये क्षत्रधर्माद्धि श्रेयांसं साधुचारिणाम् । अनागसं प्रजानानाः प्रमादादिव जल्पथ ॥

trailokye kṣatradharmād dhi śreyāṁsaṁ sādhucāriṇām । anāgasaṁ prajānānāḥ pramādād iva jalpatha ॥

वासुदेव उवाच । कुलकार्यं महाराज कश्चिदेकः कुलोद्वहः । वहते तन्नियोगाद्वै वयमभ्युत्थितास्त्रयः ॥

vāsudeva uvāca । kulakāryaṁ mahārāja kaś cid ekaḥ kulodvahaḥ । vahate tanniyogād vai vayam abhyutthitās trayaḥ ॥

त्वया चोपहृता राजन्क्षत्रिया लोकवासिनः । तदागः क्रूरमुत्पाद्य मन्यसे किं त्वनागसम् ॥

tvayā copahr̥tā rājan kṣatriyā lokavāsinaḥ । tad āgaḥ krūram utpādya manyase kiṁ tv anāgasam ॥

राजा राज्ञः कथं साधून्हिंस्यान्नृपतिसत्तम । तद्राज्ञः संनिगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीर्षसि ॥

rājā rājñaḥ kathaṁ sādhūn hiṁsyān nr̥patisattama । tad rājñaḥ saṁnigr̥hya tvaṁ rudrāyopajihīrṣasi ॥

अस्मांस्तदेनो गच्छेत त्वया बार्हद्रथे कृतम् । वयं हि शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः ॥

asmāṁs tad eno gaccheta tvayā bārhadrathe kr̥tam । vayaṁ hi śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ ॥

मनुष्याणां समालम्भो न च दृष्टः कदाचन । स कथं मानुषैर्देवं यष्टुमिच्छसि शंकरम् ॥

manuṣyāṇāṁ samālambho na ca dr̥ṣṭaḥ kadā cana । sa kathaṁ mānuṣair devaṁ yaṣṭum icchasi śaṁkaram ॥

सवर्णो हि सवर्णानां पशुसंज्ञां करिष्यति । कोऽन्य एवं यथा हि त्वं जरासंध वृथामतिः ॥

savarṇo hi savarṇānāṁ paśusaṁjñāṁ kariṣyati । ko ’nya evaṁ yathā hi tvaṁ jarāsaṁdha vr̥thāmatiḥ ॥

ते त्वां ज्ञातिक्षयकरं वयमार्तानुसारिणः । ज्ञातिवृद्धिनिमित्तार्थं विनियन्तुमिहागताः ॥

te tvāṁ jñātikṣayakaraṁ vayam ārtānusāriṇaḥ । jñātivr̥ddhinimittārthaṁ viniyantum ihāgatāḥ ॥

नास्ति लोके पुमानन्यः क्षत्रियेष्विति चैव यत् । मन्यसे स च ते राजन्सुमहान्बुद्धिविप्लवः ॥

nāsti loke pumān anyaḥ kṣatriyeṣv iti caiva yat । manyase sa ca te rājan sumahān buddhiviplavaḥ ॥

को हि जानन्नभिजनमात्मनः क्षत्रियो नृप । नाविशेत्स्वर्गमतुलं रणानन्तरमव्ययम् ॥

ko hi jānann abhijanam ātmanaḥ kṣatriyo nr̥pa । nāviśet svargam atulaṁ raṇānantaram avyayam ॥

स्वर्गं ह्येव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः । यजन्ते क्षत्रिया लोकांस्तद्विद्धि मगधाधिप ॥

svargaṁ hy eva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ । yajante kṣatriyā lokāṁs tad viddhi magadhādhipa ॥

स्वर्गयोनिर्जयो राजन्स्वर्गयोनिर्महद्यशः । स्वर्गयोनिस्तपो युद्धे मार्गः सोऽव्यभिचारवान् ॥

svargayonir jayo rājan svargayonir mahad yaśaḥ । svargayonis tapo yuddhe mārgaḥ so ’vyabhicāravān ॥

एष ह्यैन्द्रो वैजयन्तो गुणो नित्यं समाहितः । येनासुरान्पराजित्य जगत्पाति शतक्रतुः ॥

eṣa hy aindro vaijayanto guṇo nityaṁ samāhitaḥ । yenāsurān parājitya jagat pāti śatakratuḥ ॥

स्वर्गमास्थाय कस्य स्याद्विग्रहित्वं यथा तव । मागधैर्विपुलैः सैन्यैर्बाहुल्यबलदर्पितैः ॥

svargam āsthāya kasya syād vigrahitvaṁ yathā tava । māgadhair vipulaiḥ sainyair bāhulyabaladarpitaiḥ ॥

मावमंस्थाः परान्राजन्नास्ति वीर्यं नरे नरे । समं तेजस्त्वया चैव केवलं मनुजेश्वर ॥

māvamaṁsthāḥ parān rājan nāsti vīryaṁ nare nare । samaṁ tejas tvayā caiva kevalaṁ manujeśvara ॥

यावदेव न संबुद्धं तावदेव भवेत्तव । विषह्यमेतदस्माकमतो राजन्ब्रवीमि ते ॥

yāvad eva na saṁbuddhaṁ tāvad eva bhavet tava । viṣahyam etad asmākam ato rājan bravīmi te ॥

जहि त्वं सदृशेष्वेव मानं दर्पं च मागध । मा गमः ससुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम् ॥

jahi tvaṁ sadr̥śeṣv eva mānaṁ darpaṁ ca māgadha । mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca yamakṣayam ॥

दम्भोद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश्च बृहद्रथः । श्रेयसो ह्यवमन्येह विनेशुः सबला नृपाः ॥

dambhodbhavaḥ kārtavīrya uttaraś ca br̥hadrathaḥ । śreyaso hy avamanyeha vineśuḥ sabalā nr̥pāḥ ॥

मुमुक्षमाणास्त्वत्तश्च न वयं ब्राह्मणब्रुवाः । शौरिरस्मि हृषीकेशो नृवीरौ पाण्डवाविमौ ॥

mumukṣamāṇās tvattaś ca na vayaṁ brāhmaṇabruvāḥ । śaurir asmi hr̥ṣīkeśo nr̥vīrau pāṇḍavāv imau ॥

त्वामाह्वयामहे राजन्स्थिरो युध्यस्व मागध । मुञ्च वा नृपतीन्सर्वान्मा गमस्त्वं यमक्षयम् ॥

tvām āhvayāmahe rājan sthiro yudhyasva māgadha । muñca vā nr̥patīn sarvān mā gamas tvaṁ yamakṣayam ॥

जरासंध उवाच । नाजितान्वै नरपतीनहमादद्मि कांश्चन । जितः कः पर्यवस्थाता कोऽत्र यो न मया जितः ॥

jarāsaṁdha uvāca । nājitān vai narapatīn aham ādadmi kāṁś cana । jitaḥ kaḥ paryavasthātā ko ’tra yo na mayā jitaḥ ॥

क्षत्रियस्यैतदेवाहुर्धर्म्यं कृष्णोपजीवनम् । विक्रम्य वशमानीय कामतो यत्समाचरेत् ॥

kṣatriyasyaitad evāhur dharmyaṁ kr̥ṣṇopajīvanam । vikramya vaśam ānīya kāmato yat samācaret ॥

देवतार्थमुपाकृत्य राज्ञः कृष्ण कथं भयात् । अहमद्य विमुञ्चेयं क्षात्रं व्रतमनुस्मरन् ॥

devatārtham upākr̥tya rājñaḥ kr̥ṣṇa kathaṁ bhayāt । aham adya vimuñceyaṁ kṣātraṁ vratam anusmaran ॥

सैन्यं सैन्येन व्यूढेन एक एकेन वा पुनः । द्वाभ्यां त्रिभिर्वा योत्स्येऽहं युगपत्पृथगेव वा ॥

sainyaṁ sainyena vyūḍhena eka ekena vā punaḥ । dvābhyāṁ tribhir vā yotsye ’haṁ yugapat pr̥thag eva vā ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा जरासंधः सहदेवाभिषेचनम् । आज्ञापयत्तदा राजा युयुत्सुर्भीमकर्मभिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā jarāsaṁdhaḥ sahadevābhiṣecanam । ājñāpayat tadā rājā yuyutsur bhīmakarmabhiḥ ॥

स तु सेनापती राजा सस्मार भरतर्षभ । कौशिकं चित्रसेनं च तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ॥

sa tu senāpatī rājā sasmāra bharatarṣabha । kauśikaṁ citrasenaṁ ca tasmin yuddha upasthite ॥

ययोस्ते नामनी लोके हंसेति डिभकेति च । पूर्वं संकथिते पुम्भिर्नृलोके लोकसत्कृते ॥

yayos te nāmanī loke haṁseti ḍibhaketi ca । pūrvaṁ saṁkathite pumbhir nr̥loke lokasatkr̥te ॥

तं तु राजन्विभुः शौरी राजानं बलिनां वरम् । स्मृत्वा पुरुषशार्दूल शार्दूलसमविक्रमम् ॥

taṁ tu rājan vibhuḥ śaurī rājānaṁ balināṁ varam । smr̥tvā puruṣaśārdūla śārdūlasamavikramam ॥

सत्यसंधो जरासंधं भुवि भीमपराक्रमम् । भागमन्यस्य निर्दिष्टं वध्यं भूमिभृदच्युतः ॥

satyasaṁdho jarāsaṁdhaṁ bhuvi bhīmaparākramam । bhāgam anyasya nirdiṣṭaṁ vadhyaṁ bhūmibhr̥d acyutaḥ ॥

नात्मनात्मवतां मुख्य इयेष मधुसूदनः । ब्रह्मणोऽऽज्ञां पुरस्कृत्य हन्तुं हलधरानुजः ॥

nātmanātmavatāṁ mukhya iyeṣa madhusūdanaḥ । brahmaṇo ’’jñāṁ puraskr̥tya hantuṁ haladharānujaḥ ॥