Adhyāya 19

वासुदेव उवाच । एष पार्थ महान्स्वादुः पशुमान्नित्यमम्बुमान् । निरामयः सुवेश्माढ्यो निवेशो मागधः शुभः ॥

vāsudeva uvāca । eṣa pārtha mahān svāduḥ paśumān nityam ambumān । nirāmayaḥ suveśmāḍhyo niveśo māgadhaḥ śubhaḥ ॥

वैहारो विपुलः शैलो वराहो वृषभस्तथा । तथैवर्षिगिरिस्तात शुभाश्चैत्यकपञ्चमाः ॥

vaihāro vipulaḥ śailo varāho vr̥ṣabhas tathā । tathaivarṣigiris tāta śubhāś caityakapañcamāḥ ॥

एते पञ्च महाशृङ्गाः पर्वताः शीतलद्रुमाः । रक्षन्तीवाभिसंहत्य संहताङ्गा गिरिव्रजम् ॥

ete pañca mahāśr̥ṅgāḥ parvatāḥ śītaladrumāḥ । rakṣantīvābhisaṁhatya saṁhatāṅgā girivrajam ॥

पुष्पवेष्टितशाखाग्रैर्गन्धवद्भिर्मनोरमैः । निगूढा इव लोध्राणां वनैः कामिजनप्रियैः ॥

puṣpaveṣṭitaśākhāgrair gandhavadbhir manoramaiḥ । nigūḍhā iva lodhrāṇāṁ vanaiḥ kāmijanapriyaiḥ ॥

शूद्रायां गौतमो यत्र महात्मा संशितव्रतः । औशीनर्यामजनयत्काक्षीवादीन्सुतानृषिः ॥

śūdrāyāṁ gautamo yatra mahātmā saṁśitavrataḥ । auśīnaryām ajanayat kākṣīvādīn sutān r̥ṣiḥ ॥

गौतमः क्षयणादस्मादथासौ तत्र वेश्मनि । भजते मागधं वंशं स नृपाणामनुग्रहात् ॥

gautamaḥ kṣayaṇād asmād athāsau tatra veśmani । bhajate māgadhaṁ vaṁśaṁ sa nr̥pāṇām anugrahāt ॥

अङ्गवङ्गादयश्चैव राजानः सुमहाबलाः । गौतमक्षयमभ्येत्य रमन्ते स्म पुरार्जुन ॥

aṅgavaṅgādayaś caiva rājānaḥ sumahābalāḥ । gautamakṣayam abhyetya ramante sma purārjuna ॥

वनराजीस्तु पश्येमाः प्रियालानां मनोरमाः । लोध्राणां च शुभाः पार्थ गौतमौकःसमीपजाः ॥

vanarājīs tu paśyemāḥ priyālānāṁ manoramāḥ । lodhrāṇāṁ ca śubhāḥ pārtha gautamaukaḥsamīpajāḥ ॥

अर्बुदः शक्रवापी च पन्नगौ शत्रुतापनौ । स्वस्तिकस्यालयश्चात्र मणिनागस्य चोत्तमः ॥

arbudaḥ śakravāpī ca pannagau śatrutāpanau । svastikasyālayaś cātra maṇināgasya cottamaḥ ॥

अपरिहार्या मेघानां मागधेयं मणेः कृते । कौशिको मणिमांश्चैव ववृधाते ह्यनुग्रहम् ॥

aparihāryā meghānāṁ māgadheyaṁ maṇeḥ kr̥te । kauśiko maṇimāṁś caiva vavr̥dhāte hy anugraham ॥

अर्थसिद्धिं त्वनपगां जरासंधोऽभिमन्यते । वयमासादने तस्य दर्पमद्य निहन्म हि ॥

arthasiddhiṁ tv anapagāṁ jarāsaṁdho ’bhimanyate । vayam āsādane tasya darpam adya nihanma hi ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः । वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधं पुरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ । vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur māgadhaṁ puram ॥

तुष्टपुष्टजनोपेतं चातुर्वर्ण्यजनाकुलम् । स्फीतोत्सवमनाधृष्यमासेदुश्च गिरिव्रजम् ॥

tuṣṭapuṣṭajanopetaṁ cāturvarṇyajanākulam । sphītotsavam anādhr̥ṣyam āseduś ca girivrajam ॥

तेऽथ द्वारमनासाद्य पुरस्य गिरिमुच्छ्रितम् । बार्हद्रथैः पूज्यमानं तथा नगरवासिभिः ॥

te ’tha dvāram anāsādya purasya girim ucchritam । bārhadrathaiḥ pūjyamānaṁ tathā nagaravāsibhiḥ ॥

यत्र माषादमृषभमाससाद बृहद्रथः । तं हत्वा माषनालाश्च तिस्रो भेरीरकारयत् ॥

yatra māṣādam r̥ṣabham āsasāda br̥hadrathaḥ । taṁ hatvā māṣanālāś ca tisro bherīr akārayat ॥

आनह्य चर्मणा तेन स्थापयामास स्वे पुरे । यत्र ताः प्राणदन्भेर्यो दिव्यपुष्पावचूर्णिताः ॥

ānahya carmaṇā tena sthāpayām āsa sve pure । yatra tāḥ prāṇadan bheryo divyapuṣpāvacūrṇitāḥ ॥

मागधानां सुरुचिरं चैत्यकान्तं समाद्रवन् । शिरसीव जिघांसन्तो जरासंधजिघांसवः ॥

māgadhānāṁ suruciraṁ caityakāntaṁ samādravan । śirasīva jighāṁsanto jarāsaṁdhajighāṁsavaḥ ॥

स्थिरं सुविपुलं शृङ्गं सुमहान्तं पुरातनम् । अर्चितं माल्यदामैश्च सततं सुप्रतिष्ठितम् ॥

sthiraṁ suvipulaṁ śr̥ṅgaṁ sumahāntaṁ purātanam । arcitaṁ mālyadāmaiś ca satataṁ supratiṣṭhitam ॥

विपुलैर्बाहुभिर्वीरास्तेऽभिहत्याभ्यपातयन् । ततस्ते मागधं दृष्ट्वा पुरं प्रविविशुस्तदा ॥

vipulair bāhubhir vīrās te ’bhihatyābhyapātayan । tatas te māgadhaṁ dr̥ṣṭvā puraṁ praviviśus tadā ॥

एतस्मिन्नेव काले तु जरासंधं समर्चयन् । पर्यग्नि कुर्वंश्च नृपं द्विरदस्थं पुरोहिताः ॥

etasminn eva kāle tu jarāsaṁdhaṁ samarcayan । paryagni kurvaṁś ca nr̥paṁ dviradasthaṁ purohitāḥ ॥

स्नातकव्रतिनस्ते तु बाहुशस्त्रा निरायुधाः । युयुत्सवः प्रविविशुर्जरासंधेन भारत ॥

snātakavratinas te tu bāhuśastrā nirāyudhāḥ । yuyutsavaḥ praviviśur jarāsaṁdhena bhārata ॥

भक्ष्यमाल्यापणानां च ददृशुः श्रियमुत्तमाम् । स्फीतां सर्वगुणोपेतां सर्वकामसमृद्धिनीम् ॥

bhakṣyamālyāpaṇānāṁ ca dadr̥śuḥ śriyam uttamām । sphītāṁ sarvaguṇopetāṁ sarvakāmasamr̥ddhinīm ॥

तां तु दृष्ट्वा समृद्धिं ते वीथ्यां तस्यां नरोत्तमाः । राजमार्गेण गच्छन्तः कृष्णभीमधनंजयाः ॥

tāṁ tu dr̥ṣṭvā samr̥ddhiṁ te vīthyāṁ tasyāṁ narottamāḥ । rājamārgeṇa gacchantaḥ kr̥ṣṇabhīmadhanaṁjayāḥ ॥

बलाद्गृहीत्वा माल्यानि मालाकारान्महाबलाः । विरागवसनाः सर्वे स्रग्विणो मृष्टकुण्डलाः ॥

balād gr̥hītvā mālyāni mālākārān mahābalāḥ । virāgavasanāḥ sarve sragviṇo mr̥ṣṭakuṇḍalāḥ ॥

निवेशनमथाजग्मुर्जरासंधस्य धीमतः । गोवासमिव वीक्षन्तः सिंहा हैमवता यथा ॥

niveśanam athājagmur jarāsaṁdhasya dhīmataḥ । govāsam iva vīkṣantaḥ siṁhā haimavatā yathā ॥

शैलस्तम्भनिभास्तेषां चन्दनागुरुभूषिताः । अशोभन्त महाराज बाहवो बाहुशालिनाम् ॥

śailastambhanibhās teṣāṁ candanāgurubhūṣitāḥ । aśobhanta mahārāja bāhavo bāhuśālinām ॥

तान्दृष्ट्वा द्विरदप्रख्याञ्शालस्कन्धानिवोद्गतान् । व्यूढोरस्कान्मागधानां विस्मयः समजायत ॥

tān dr̥ṣṭvā dviradaprakhyāñ śālaskandhān ivodgatān । vyūḍhoraskān māgadhānāṁ vismayaḥ samajāyata ॥

ते त्वतीत्य जनाकीर्णास्तिस्रः कक्ष्या नरर्षभाः । अहंकारेण राजानमुपतस्थुर्महाबलाः ॥

te tv atītya janākīrṇās tisraḥ kakṣyā nararṣabhāḥ । ahaṁkāreṇa rājānam upatasthur mahābalāḥ ॥

तान्पाद्यमधुपर्कार्हान्मानार्हान्सत्कृतिं गतान् । प्रत्युत्थाय जरासंध उपतस्थे यथाविधि ॥

tān pādyamadhuparkārhān mānārhān satkr̥tiṁ gatān । pratyutthāya jarāsaṁdha upatasthe yathāvidhi ॥

उवाच चैतान्राजासौ स्वागतं वोऽस्त्विति प्रभुः । तस्य ह्येतद्व्रतं राजन्बभूव भुवि विश्रुतम् ॥

uvāca caitān rājāsau svāgataṁ vo ’stv iti prabhuḥ । tasya hy etad vrataṁ rājan babhūva bhuvi viśrutam ॥

स्नातकान्ब्राह्मणान्प्राप्ताञ्श्रुत्वा स समितिंजयः । अप्यर्धरात्रे नृपतिः प्रत्युद्गच्छति भारत ॥

snātakān brāhmaṇān prāptāñ śrutvā sa samitiṁjayaḥ । apy ardharātre nr̥patiḥ pratyudgacchati bhārata ॥

तांस्त्वपूर्वेण वेषेण दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः । उपतस्थे जरासंधो विस्मितश्चाभवत्तदा ॥

tāṁs tv apūrveṇa veṣeṇa dr̥ṣṭvā nr̥patisattamaḥ । upatasthe jarāsaṁdho vismitaś cābhavat tadā ॥

ते तु दृष्ट्वैव राजानं जरासंधं नरर्षभाः । इदमूचुरमित्रघ्नाः सर्वे भरतसत्तम ॥

te tu dr̥ṣṭvaiva rājānaṁ jarāsaṁdhaṁ nararṣabhāḥ । idam ūcur amitraghnāḥ sarve bharatasattama ॥

स्वस्त्यस्तु कुशलं राजन्निति सर्वे व्यवस्थिताः । तं नृपं नृपशार्दूल विप्रैक्षन्त परस्परम् ॥

svasty astu kuśalaṁ rājann iti sarve vyavasthitāḥ । taṁ nr̥paṁ nr̥paśārdūla vipraikṣanta parasparam ॥

तानब्रवीज्जरासंधस्तदा यादवपाण्डवान् । आस्यतामिति राजेन्द्र ब्राह्मणच्छद्मसंवृतान् ॥

tān abravīj jarāsaṁdhas tadā yādavapāṇḍavān । āsyatām iti rājendra brāhmaṇacchadmasaṁvr̥tān ॥

अथोपविविशुः सर्वे त्रयस्ते पुरुषर्षभाः । संप्रदीप्तास्त्रयो लक्ष्म्या महाध्वर इवाग्नयः ॥

athopaviviśuḥ sarve trayas te puruṣarṣabhāḥ । saṁpradīptās trayo lakṣmyā mahādhvara ivāgnayaḥ ॥

तानुवाच जरासंधः सत्यसंधो नराधिपः । विगर्हमाणः कौरव्य वेषग्रहणकारणात् ॥

tān uvāca jarāsaṁdhaḥ satyasaṁdho narādhipaḥ । vigarhamāṇaḥ kauravya veṣagrahaṇakāraṇāt ॥

न स्नातकव्रता विप्रा बहिर्माल्यानुलेपनाः । भवन्तीति नृलोकेऽस्मिन्विदितं मम सर्वशः ॥

na snātakavratā viprā bahirmālyānulepanāḥ । bhavantīti nr̥loke ’smin viditaṁ mama sarvaśaḥ ॥

ते यूयं पुष्पवन्तश्च भुजैर्ज्याघातलक्षणैः । बिभ्रतः क्षात्रमोजश्च ब्राह्मण्यं प्रतिजानथ ॥

te yūyaṁ puṣpavantaś ca bhujair jyāghātalakṣaṇaiḥ । bibhrataḥ kṣātram ojaś ca brāhmaṇyaṁ pratijānatha ॥

एवं विरागवसना बहिर्माल्यानुलेपनाः । सत्यं वदत के यूयं सत्यं राजसु शोभते ॥

evaṁ virāgavasanā bahirmālyānulepanāḥ । satyaṁ vadata ke yūyaṁ satyaṁ rājasu śobhate ॥

चैत्यकं च गिरेः शृङ्गं भित्त्वा किमिव सद्म नः । अद्वारेण प्रविष्टाः स्थ निर्भया राजकिल्बिषात् ॥

caityakaṁ ca gireḥ śr̥ṅgaṁ bhittvā kim iva sadma naḥ । advāreṇa praviṣṭāḥ stha nirbhayā rājakilbiṣāt ॥

कर्म चैतद्विलिङ्गस्य किं वाद्य प्रसमीक्षितम् । वदध्वं वाचि वीर्यं च ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥

karma caitad viliṅgasya kiṁ vādya prasamīkṣitam । vadadhvaṁ vāci vīryaṁ ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ ॥

एवं च मामुपस्थाय कस्माच्च विधिनार्हणाम् । प्रणीतां नो न गृह्णीत कार्यं किं चास्मदागमे ॥

evaṁ ca mām upasthāya kasmāc ca vidhinārhaṇām । praṇītāṁ no na gr̥hṇīta kāryaṁ kiṁ cāsmadāgame ॥

एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच महामनाः । स्निग्धगम्भीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

evam uktas tataḥ kr̥ṣṇaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ । snigdhagambhīrayā vācā vākyaṁ vākyaviśāradaḥ ॥

स्नातकव्रतिनो राजन्ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः । विशेषनियमाश्चैषामविशेषाश्च सन्त्युत ॥

snātakavratino rājan brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ । viśeṣaniyamāś caiṣām aviśeṣāś ca santy uta ॥

विशेषवांश्च सततं क्षत्रियः श्रियमर्छति । पुष्पवत्सु ध्रुवा श्रीश्च पुष्पवन्तस्ततो वयम् ॥

viśeṣavāṁś ca satataṁ kṣatriyaḥ śriyam archati । puṣpavatsu dhruvā śrīś ca puṣpavantas tato vayam ॥

क्षत्रियो बाहुवीर्यस्तु न तथा वाक्यवीर्यवान् । अप्रगल्भं वचस्तस्य तस्माद्बार्हद्रथे स्मृतम् ॥

kṣatriyo bāhuvīryas tu na tathā vākyavīryavān । apragalbhaṁ vacas tasya tasmād bārhadrathe smr̥tam ॥

स्ववीर्यं क्षत्रियाणां च बाह्वोर्धाता न्यवेशयत् । तद्दिदृक्षसि चेद्राजन्द्रष्टास्यद्य न संशयः ॥

svavīryaṁ kṣatriyāṇāṁ ca bāhvor dhātā nyaveśayat । tad didr̥kṣasi ced rājan draṣṭāsy adya na saṁśayaḥ ॥

अद्वारेण रिपोर्गेहं द्वारेण सुहृदो गृहम् । प्रविशन्ति सदा सन्तो द्वारं नो वर्जितं ततः ॥

advāreṇa ripor gehaṁ dvāreṇa suhr̥do gr̥ham । praviśanti sadā santo dvāraṁ no varjitaṁ tataḥ ॥

कार्यवन्तो गृहानेत्य शत्रुतो नार्हणां वयम् । प्रतिगृह्णीम तद्विद्धि एतन्नः शाश्वतं व्रतम् ॥

kāryavanto gr̥hān etya śatruto nārhaṇāṁ vayam । pratigr̥hṇīma tad viddhi etan naḥ śāśvataṁ vratam ॥