Adhyāya 18

वासुदेव उवाच । पतितौ हंसडिभकौ कंसामात्यौ निपातितौ । जरासंधस्य निधने कालोऽयं समुपागतः ॥

vāsudeva uvāca । patitau haṁsaḍibhakau kaṁsāmātyau nipātitau । jarāsaṁdhasya nidhane kālo ’yaṁ samupāgataḥ ॥

न स शक्यो रणे जेतुं सर्वैरपि सुरासुरैः । प्राणयुद्धेन जेतव्यः स इत्युपलभामहे ॥

na sa śakyo raṇe jetuṁ sarvair api surāsuraiḥ । prāṇayuddhena jetavyaḥ sa ity upalabhāmahe ॥

मयि नीतिर्बलं भीमे रक्षिता चावयोर्जुनः । साधयिष्याम तं राजन्वयं त्रय इवाग्नयः ॥

mayi nītir balaṁ bhīme rakṣitā cāvayorjunaḥ । sādhayiṣyāma taṁ rājan vayaṁ traya ivāgnayaḥ ॥

त्रिभिरासादितोऽस्माभिर्विजने स नराधिपः । न संदेहो यथा युद्धमेकेनाभ्युपयास्यति ॥

tribhir āsādito ’smābhir vijane sa narādhipaḥ । na saṁdeho yathā yuddham ekenābhyupayāsyati ॥

अवमानाच्च लोकस्य व्यायतत्वाच्च धर्षितः । भीमसेनेन युद्धाय ध्रुवमभ्युपयास्यति ॥

avamānāc ca lokasya vyāyatatvāc ca dharṣitaḥ । bhīmasenena yuddhāya dhruvam abhyupayāsyati ॥

अलं तस्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः । लोकस्य समुदीर्णस्य निधनायान्तको यथा ॥

alaṁ tasya mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ । lokasya samudīrṇasya nidhanāyāntako yathā ॥

यदि ते हृदयं वेत्ति यदि ते प्रत्ययो मयि । भीमसेनार्जुनौ शीघ्रं न्यासभूतौ प्रयच्छ मे ॥

yadi te hr̥dayaṁ vetti yadi te pratyayo mayi । bhīmasenārjunau śīghraṁ nyāsabhūtau prayaccha me ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो भगवता प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । भीमपार्थौ समालोक्य संप्रहृष्टमुखौ स्थितौ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukto bhagavatā pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ । bhīmapārthau samālokya saṁprahr̥ṣṭamukhau sthitau ॥

अच्युताच्युत मा मैवं व्याहरामित्रकर्षण । पाण्डवानां भवान्नाथो भवन्तं चाश्रिता वयम् ॥

acyutācyuta mā maivaṁ vyāharāmitrakarṣaṇa । pāṇḍavānāṁ bhavān nātho bhavantaṁ cāśritā vayam ॥

यथा वदसि गोविन्द सर्वं तदुपपद्यते । न हि त्वमग्रतस्तेषां येषां लक्ष्मीः पराङ्मुखी ॥

yathā vadasi govinda sarvaṁ tad upapadyate । na hi tvam agratas teṣāṁ yeṣāṁ lakṣmīḥ parāṅmukhī ॥

निहतश्च जरासंधो मोक्षिताश्च महीक्षितः । राजसूयश्च मे लब्धो निदेशे तव तिष्ठतः ॥

nihataś ca jarāsaṁdho mokṣitāś ca mahīkṣitaḥ । rājasūyaś ca me labdho nideśe tava tiṣṭhataḥ ॥

क्षिप्रकारिन्यथा त्वेतत्कार्यं समुपपद्यते । मम कार्यं जगत्कार्यं तथा कुरु नरोत्तम ॥

kṣiprakārin yathā tv etat kāryaṁ samupapadyate । mama kāryaṁ jagatkāryaṁ tathā kuru narottama ॥

त्रिभिर्भवद्भिर्हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे । धर्मकामार्थरहितो रोगार्त इव दुर्गतः ॥

tribhir bhavadbhir hi vinā nāhaṁ jīvitum utsahe । dharmakāmārtharahito rogārta iva durgataḥ ॥

न शौरिणा विना पार्थो न शौरिः पाण्डवं विना । नाजेयोऽस्त्यनयोर्लोके कृष्णयोरिति मे मतिः ॥

na śauriṇā vinā pārtho na śauriḥ pāṇḍavaṁ vinā । nājeyo ’sty anayor loke kr̥ṣṇayor iti me matiḥ ॥

अयं च बलिनां श्रेष्ठः श्रीमानपि वृकोदरः । युवाभ्यां सहितो वीरः किं न कुर्यान्महायशाः ॥

ayaṁ ca balināṁ śreṣṭhaḥ śrīmān api vr̥kodaraḥ । yuvābhyāṁ sahito vīraḥ kiṁ na kuryān mahāyaśāḥ ॥

सुप्रणीतो बलौघो हि कुरुते कार्यमुत्तमम् । अन्धं जडं बलं प्राहुः प्रणेतव्यं विचक्षणैः ॥

supraṇīto balaugho hi kurute kāryam uttamam । andhaṁ jaḍaṁ balaṁ prāhuḥ praṇetavyaṁ vicakṣaṇaiḥ ॥

यतो हि निम्नं भवति नयन्तीह ततो जलम् । यतश्छिद्रं ततश्चापि नयन्ते धीधना बलम् ॥

yato hi nimnaṁ bhavati nayantīha tato jalam । yataś chidraṁ tataś cāpi nayante dhīdhanā balam ॥

तस्मान्नयविधानज्ञं पुरुषं लोकविश्रुतम् । वयमाश्रित्य गोविन्दं यतामः कार्यसिद्धये ॥

tasmān nayavidhānajñaṁ puruṣaṁ lokaviśrutam । vayam āśritya govindaṁ yatāmaḥ kāryasiddhaye ॥

एवं प्रज्ञानयबलं क्रियोपायसमन्वितम् । पुरस्कुर्वीत कार्येषु कृष्ण कार्यार्थसिद्धये ॥

evaṁ prajñānayabalaṁ kriyopāyasamanvitam । puraskurvīta kāryeṣu kr̥ṣṇa kāryārthasiddhaye ॥

एवमेव यदुश्रेष्ठं पार्थः कार्यार्थसिद्धये । अर्जुनः कृष्णमन्वेतु भीमोऽन्वेतु धनंजयम् । नयो जयो बलं चैव विक्रमे सिद्धिमेष्यति ॥

evam eva yaduśreṣṭhaṁ pārthaḥ kāryārthasiddhaye । arjunaḥ kr̥ṣṇam anvetu bhīmo ’nvetu dhanaṁjayam । nayo jayo balaṁ caiva vikrame siddhim eṣyati ॥

एवमुक्तास्ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः । वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधं प्रति ॥

evam uktās tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ । vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur māgadhaṁ prati ॥

वर्चस्विनां ब्राह्मणानां स्नातकानां परिच्छदान् । आच्छाद्य सुहृदां वाक्यैर्मनोज्ञैरभिनन्दिताः ॥

varcasvināṁ brāhmaṇānāṁ snātakānāṁ paricchadān । ācchādya suhr̥dāṁ vākyair manojñair abhinanditāḥ ॥

अमर्षादभितप्तानां ज्ञात्यर्थं मुख्यवाससाम् । रविसोमाग्निवपुषां भीममासीत्तदा वपुः ॥

amarṣād abhitaptānāṁ jñātyarthaṁ mukhyavāsasām । ravisomāgnivapuṣāṁ bhīmam āsīt tadā vapuḥ ॥

हतं मेने जरासंधं दृष्ट्वा भीमपुरोगमौ । एककार्यसमुद्युक्तौ कृष्णौ युद्धेऽपराजितौ ॥

hataṁ mene jarāsaṁdhaṁ dr̥ṣṭvā bhīmapurogamau । ekakāryasamudyuktau kr̥ṣṇau yuddhe ’parājitau ॥

ईशौ हि तौ महात्मानौ सर्वकार्यप्रवर्तने । धर्मार्थकामकार्याणां कार्याणामिव निग्रहे ॥

īśau hi tau mahātmānau sarvakāryapravartane । dharmārthakāmakāryāṇāṁ kāryāṇām iva nigrahe ॥

कुरुभ्यः प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुजाङ्गलम् । रम्यं पद्मसरो गत्वा कालकूटमतीत्य च ॥

kurubhyaḥ prasthitās te tu madhyena kurujāṅgalam । ramyaṁ padmasaro gatvā kālakūṭam atītya ca ॥

गण्डकीयां तथा शोणं सदानीरां तथैव च । एकपर्वतके नद्यः क्रमेणैत्य व्रजन्ति ते ॥

gaṇḍakīyāṁ tathā śoṇaṁ sadānīrāṁ tathaiva ca । ekaparvatake nadyaḥ krameṇaitya vrajanti te ॥

संतीर्य सरयूं रम्यां दृष्ट्वा पूर्वांश्च कोसलान् । अतीत्य जग्मुर्मिथिलां मालां चर्मण्वतीं नदीम् ॥

saṁtīrya sarayūṁ ramyāṁ dr̥ṣṭvā pūrvāṁś ca kosalān । atītya jagmur mithilāṁ mālāṁ carmaṇvatīṁ nadīm ॥

उत्तीर्य गङ्गां शोणं च सर्वे ते प्राङ्मुखास्त्रयः । कुरवोरश्छदं जग्मुर्मागधं क्षेत्रमच्युताः ॥

uttīrya gaṅgāṁ śoṇaṁ ca sarve te prāṅmukhās trayaḥ । kuravoraśchadaṁ jagmur māgadhaṁ kṣetram acyutāḥ ॥

ते शश्वद्गोधनाकीर्णमम्बुमन्तं शुभद्रुमम् । गोरथं गिरिमासाद्य ददृशुर्मागधं पुरम् ॥

te śaśvad godhanākīrṇam ambumantaṁ śubhadrumam । gorathaṁ girim āsādya dadr̥śur māgadhaṁ puram ॥