Adhyāya 16

वासुदेव उवाच । जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च । या वै युक्ता मतिः सेयमर्जुनेन प्रदर्शिता ॥

vāsudeva uvāca । jātasya bhārate vaṁśe tathā kuntyāḥ sutasya ca । yā vai yuktā matiḥ seyam arjunena pradarśitā ॥

न मृत्योः समयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा । न चापि कंचिदमरमयुद्धेनापि शुश्रुमः ॥

na mr̥tyoḥ samayaṁ vidma rātrau vā yadi vā divā । na cāpi kaṁ cid amaram ayuddhenāpi śuśrumaḥ ॥

एतावदेव पुरुषैः कार्यं हृदयतोषणम् । नयेन विधिदृष्टेन यदुपक्रमते परान् ॥

etāvad eva puruṣaiḥ kāryaṁ hr̥dayatoṣaṇam । nayena vidhidr̥ṣṭena yad upakramate parān ॥

सुनयस्यानपायस्य संयुगे परमः क्रमः । संशयो जायते साम्ये साम्यं च न भवेद्द्वयोः ॥

sunayasyānapāyasya saṁyuge paramaḥ kramaḥ । saṁśayo jāyate sāmye sāmyaṁ ca na bhaved dvayoḥ ॥

ते वयं नयमास्थाय शत्रुदेहसमीपगाः । कथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः । पररन्ध्रे पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः ॥

te vayaṁ nayam āsthāya śatrudehasamīpagāḥ । katham antaṁ na gacchema vr̥kṣasyeva nadīrayāḥ । pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ ॥

व्यूढानीकैरनुबलैर्नोपेयाद्बलवत्तरम् । इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते ॥

vyūḍhānīkair anubalair nopeyād balavattaram । iti buddhimatāṁ nītis tan mamāpīha rocate ॥

अनवद्या ह्यसंबुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत् । शत्रुदेहमुपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे ॥

anavadyā hy asaṁbuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat । śatrudeham upākramya taṁ kāmaṁ prāpnuyāmahe ॥

एको ह्येव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभ । अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षये वै बलक्षयः ॥

eko hy eva śriyaṁ nityaṁ bibharti puruṣarṣabha । antarātmeva bhūtānāṁ tatkṣaye vai balakṣayaḥ ॥

अथ चेत्तं निहत्याजौ शेषेणाभिसमागताः । प्राप्नुयाम ततः स्वर्गं ज्ञातित्राणपरायणाः ॥

atha cet taṁ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥ । prāpnuyāma tataḥ svargaṁ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । कृष्ण कोऽयं जरासंधः किंवीर्यः किंपराक्रमः । यस्त्वां स्पृष्ट्वाग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kr̥ṣṇa ko ’yaṁ jarāsaṁdhaḥ kiṁvīryaḥ kiṁparākramaḥ । yas tvāṁ spr̥ṣṭvāgnisadr̥śaṁ na dagdhaḥ śalabho yathā ॥

कृष्ण उवाच । शृणु राजञ्जरासंधो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः । यथा चोपेक्षितोऽस्माभिर्बहुशः कृतविप्रियः ॥

kr̥ṣṇa uvāca । śr̥ṇu rājañ jarāsaṁdho yadvīryo yatparākramaḥ । yathā copekṣito ’smābhir bahuśaḥ kr̥tavipriyaḥ ॥

अक्षौहिणीनां तिसृणामासीत्समरदर्पितः । राजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिः पतिः ॥

akṣauhiṇīnāṁ tisr̥ṇām āsīt samaradarpitaḥ । rājā br̥hadratho nāma magadhādhipatiḥ patiḥ ॥

रूपवान्वीर्यसंपन्नः श्रीमानतुलविक्रमः । नित्यं दीक्षाकृशतनुः शतक्रतुरिवापरः ॥

rūpavān vīryasaṁpannaḥ śrīmān atulavikramaḥ । nityaṁ dīkṣākr̥śatanuḥ śatakratur ivāparaḥ ॥

तेजसा सूर्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः । यमान्तकसमः कोपे श्रिया वैश्रवणोपमः ॥

tejasā sūryasadr̥śaḥ kṣamayā pr̥thivīsamaḥ । yamāntakasamaḥ kope śriyā vaiśravaṇopamaḥ ॥

तस्याभिजनसंयुक्तैर्गुणैर्भरतसत्तम । व्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥

tasyābhijanasaṁyuktair guṇair bharatasattama । vyāpteyaṁ pr̥thivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ ॥

स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभ । उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंमते ॥

sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabha । upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṁmate ॥

तयोश्चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः । नातिवर्तिष्य इत्येवं पत्नीभ्यां संनिधौ तदा ॥

tayoś cakāra samayaṁ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ । nātivartiṣya ity evaṁ patnībhyāṁ saṁnidhau tadā ॥

स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां मनुजाधिप । प्रियाभ्यामनुरूपाभ्यां करेणुभ्यामिव द्विपः ॥

sa tābhyāṁ śuśubhe rājā patnībhyāṁ manujādhipa । priyābhyām anurūpābhyāṁ kareṇubhyām iva dvipaḥ ॥

तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमानिव सागरः ॥

tayor madhyagataś cāpi rarāja vasudhādhipaḥ । gaṅgāyamunayor madhye mūrtimān iva sāgaraḥ ॥

विषयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनमत्यगात् । न च वंशकरः पुत्रस्तस्याजायत कश्चन ॥

viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanam atyagāt । na ca vaṁśakaraḥ putras tasyājāyata kaś cana ॥

मङ्गलैर्बहुभिर्होमैः पुत्रकामाभिरिष्टिभिः । नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम् ॥

maṅgalair bahubhir homaiḥ putrakāmābhir iṣṭibhiḥ । nāsasāda nr̥paśreṣṭhaḥ putraṁ kulavivardhanam ॥

अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः । शुश्राव तपसि श्रान्तमुदारं चण्डकौशिकम् ॥

atha kākṣīvataḥ putraṁ gautamasya mahātmanaḥ । śuśrāva tapasi śrāntam udāraṁ caṇḍakauśikam ॥

यदृच्छयागतं तं तु वृक्षमूलमुपाश्रितम् । पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वरत्नैरतोषयत् ॥

yadr̥cchayāgataṁ taṁ tu vr̥kṣamūlam upāśritam । patnībhyāṁ sahito rājā sarvaratnair atoṣayat ॥

तमब्रवीत्सत्यधृतिः सत्यवागृषिसत्तमः । परितुष्टोऽस्मि ते राजन्वरं वरय सुव्रत ॥

tam abravīt satyadhr̥tiḥ satyavāg r̥ṣisattamaḥ । parituṣṭo ’smi te rājan varaṁ varaya suvrata ॥

ततः सभार्यः प्रणतस्तमुवाच बृहद्रथः । पुत्रदर्शननैराश्याद्बाष्पगद्गदया गिरा ॥

tataḥ sabhāryaḥ praṇatas tam uvāca br̥hadrathaḥ । putradarśananairāśyād bāṣpagadgadayā girā ॥

बृहद्रथ उवाच । भगवन्राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोवनम् । किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे ॥

br̥hadratha uvāca । bhagavan rājyam utsr̥jya prasthitasya tapovanam । kiṁ vareṇālpabhāgyasya kiṁ rājyenāprajasya me ॥

कृष्ण उवाच । एतच्छ्रुत्वा मुनिर्ध्यानमगमत्क्षुभितेन्द्रियः । तस्यैव चाम्रवृक्षस्य छायायां समुपाविशत् ॥

kr̥ṣṇa uvāca । etac chrutvā munir dhyānam agamat kṣubhitendriyaḥ । tasyaiva cāmravr̥kṣasya chāyāyāṁ samupāviśat ॥

तस्योपविष्टस्य मुनेरुत्सङ्गे निपपात ह । अवातमशुकादष्टमेकमाम्रफलं किल ॥

tasyopaviṣṭasya muner utsaṅge nipapāta ha । avātam aśukādaṣṭam ekam āmraphalaṁ kila ॥

तत्प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य च । राज्ञे ददावप्रतिमं पुत्रसंप्राप्तिकारकम् ॥

tat pragr̥hya muniśreṣṭho hr̥dayenābhimantrya ca । rājñe dadāv apratimaṁ putrasaṁprāptikārakam ॥

उवाच च महाप्राज्ञस्तं राजानं महामुनिः । गच्छ राजन्कृतार्थोऽसि निवर्त मनुजाधिप ॥

uvāca ca mahāprājñas taṁ rājānaṁ mahāmuniḥ । gaccha rājan kr̥tārtho ’si nivarta manujādhipa ॥

यथासमयमाज्ञाय तदा स नृपसत्तमः । द्वाभ्यामेकं फलं प्रादात्पत्नीभ्यां भरतर्षभ ॥

yathāsamayam ājñāya tadā sa nr̥pasattamaḥ । dvābhyām ekaṁ phalaṁ prādāt patnībhyāṁ bharatarṣabha ॥

ते तदाम्रं द्विधा कृत्वा भक्षयामासतुः शुभे । भावित्वादपि चार्थस्य सत्यवाक्यात्तथा मुनेः ॥

te tad āmraṁ dvidhā kr̥tvā bhakṣayām āsatuḥ śubhe । bhāvitvād api cārthasya satyavākyāt tathā muneḥ ॥

तयोः समभवद्गर्भः फलप्राशनसंभवः । ते च दृष्ट्वा नरपतिः परां मुदमवाप ह ॥

tayoḥ samabhavad garbhaḥ phalaprāśanasaṁbhavaḥ । te ca dr̥ṣṭvā narapatiḥ parāṁ mudam avāpa ha ॥

अथ काले महाप्राज्ञ यथासमयमागते । प्रजायेतामुभे राजञ्शरीरशकले तदा ॥

atha kāle mahāprājña yathāsamayam āgate । prajāyetām ubhe rājañ śarīraśakale tadā ॥

एकाक्षिबाहुचरणे अर्धोदरमुखस्फिजे । दृष्ट्वा शरीरशकले प्रवेपाते उभे भृशम् ॥

ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphije । dr̥ṣṭvā śarīraśakale pravepāte ubhe bhr̥śam ॥

उद्विग्ने सह संमन्त्र्य ते भगिन्यौ तदाबले । सजीवे प्राणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते ॥

udvigne saha saṁmantrya te bhaginyau tadābale । sajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite ॥

तयोर्धात्र्यौ सुसंवीते कृत्वा ते गर्भसंप्लवे । निर्गम्यान्तःपुरद्वारात्समुत्सृज्याशु जग्मतुः ॥

tayor dhātryau susaṁvīte kr̥tvā te garbhasaṁplave । nirgamyāntaḥpuradvārāt samutsr̥jyāśu jagmatuḥ ॥

ते चतुष्पथनिक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी । जग्राह मनुजव्याघ्र मांसशोणितभोजना ॥

te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasī । jagrāha manujavyāghra māṁsaśoṇitabhojanā ॥

कर्तुकामा सुखवहे शकले सा तु राक्षसी । संघट्टयामास तदा विधानबलचोदिता ॥

kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī । saṁghaṭṭayām āsa tadā vidhānabalacoditā ॥

ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुषर्षभ । एकमूर्तिकृते वीरः कुमारः समपद्यत ॥

te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabha । ekamūrtikr̥te vīraḥ kumāraḥ samapadyata ॥

ततः सा राक्षसी राजन्विस्मयोत्फुल्ललोचना । न शशाक समुद्वोढुं वज्रसारमयं शिशुम् ॥

tataḥ sā rākṣasī rājan vismayotphullalocanā । na śaśāka samudvoḍhuṁ vajrasāramayaṁ śiśum ॥

बालस्ताम्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सः । प्राक्रोशदतिसंरम्भात्सतोय इव तोयदः ॥

bālas tāmratalaṁ muṣṭiṁ kr̥tvā cāsye nidhāya saḥ । prākrośad atisaṁrambhāt satoya iva toyadaḥ ॥

तेन शब्देन संभ्रान्तः सहसान्तःपुरे जनः । निर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परंतप ॥

tena śabdena saṁbhrāntaḥ sahasāntaḥpure janaḥ । nirjagāma naravyāghra rājñā saha paraṁtapa ॥

ते चाबले परिग्लाने पयःपूर्णपयोधरे । निराशे पुत्रलाभाय सहसैवाभ्यगच्छताम् ॥

te cābale pariglāne payaḥpūrṇapayodhare । nirāśe putralābhāya sahasaivābhyagacchatām ॥

अथ दृष्ट्वा तथाभूते राजानं चेष्टसंततिम् । तं च बालं सुबलिनं चिन्तयामास राक्षसी ॥

atha dr̥ṣṭvā tathābhūte rājānaṁ ceṣṭasaṁtatim । taṁ ca bālaṁ subalinaṁ cintayām āsa rākṣasī ॥

नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः । बालं पुत्रमुपादातुं मेघलेखेव भास्करम् ॥

nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragr̥ddhinaḥ । bālaṁ putram upādātuṁ meghalekheva bhāskaram ॥

सा कृत्वा मानुषं रूपमुवाच मनुजाधिपम् । बृहद्रथ सुतस्तेऽयं मद्दत्तः प्रतिगृह्यताम् ॥

sā kr̥tvā mānuṣaṁ rūpam uvāca manujādhipam । br̥hadratha sutas te ’yaṁ maddattaḥ pratigr̥hyatām ॥

तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात् । धात्रीजनपरित्यक्तो मयायं परिरक्षितः ॥

tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanāt । dhātrījanaparityakto mayāyaṁ parirakṣitaḥ ॥

ततस्ते भरतश्रेष्ठ काशिराजसुते शुभे । तं बालमभिपत्याशु प्रस्नवैरभिषिञ्चताम् ॥

tatas te bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe । taṁ bālam abhipatyāśu prasnavair abhiṣiñcatām ॥

ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तदुपलभ्य च । अपृच्छन्नवहेमाभां राक्षसीं तामराक्षसीम् ॥

tataḥ sa rājā saṁhr̥ṣṭaḥ sarvaṁ tad upalabhya ca । apr̥cchan navahemābhāṁ rākṣasīṁ tām arākṣasīm ॥

का त्वं कमलगर्भाभे मम पुत्रप्रदायिनी । कामया ब्रूहि कल्याणि देवता प्रतिभासि मे ॥

kā tvaṁ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinī । kāmayā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me ॥