Adhyāya 13

श्रीकृष्ण उवाच । सर्वैर्गुणैर्महाराज राजसूयं त्वमर्हसि । जानतस्त्वेव ते सर्वं किंचिद्वक्ष्यामि भारत ॥

śrīkr̥ṣṇa uvāca । sarvair guṇair mahārāja rājasūyaṁ tvam arhasi । jānatas tv eva te sarvaṁ kiṁ cid vakṣyāmi bhārata ॥

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रं यदवशेषितम् । तस्मादवरजं लोके यदिदं क्षत्रसंज्ञितम् ॥

jāmadagnyena rāmeṇa kṣatraṁ yad avaśeṣitam । tasmād avarajaṁ loke yad idaṁ kṣatrasaṁjñitam ॥

कृतोऽयं कुलसंकल्पः क्षत्रियैर्वसुधाधिप । निदेशवाग्भिस्तत्ते ह विदितं भरतर्षभ ॥

kr̥to ’yaṁ kulasaṁkalpaḥ kṣatriyair vasudhādhipa । nideśavāgbhis tat te ha viditaṁ bharatarṣabha ॥

ऐलस्येक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृतिं परिचक्षते । राजानः श्रेणिबद्धाश्च ततोऽन्ये क्षत्रिया भुवि ॥

ailasyekṣvākuvaṁśasya prakr̥tiṁ paricakṣate । rājānaḥ śreṇibaddhāś ca tato ’nye kṣatriyā bhuvi ॥

ऐलवंश्यास्तु ये राजंस्तथैवेक्ष्वाकवो नृपाः । तानि चैकशतं विद्धि कुलानि भरतर्षभ ॥

ailavaṁśyās tu ye rājaṁs tathaivekṣvākavo nr̥pāḥ । tāni caikaśataṁ viddhi kulāni bharatarṣabha ॥

ययातेस्त्वेव भोजानां विस्तरोऽतिगुणो महान् । भजते च महाराज विस्तरः स चतुर्दिशम् ॥

yayātes tv eva bhojānāṁ vistaro ’tiguṇo mahān । bhajate ca mahārāja vistaraḥ sa caturdiśam ॥

तेषां तथैव तां लक्ष्मीं सर्वक्षत्रमुपासते । सोऽवनीं मध्यमां भुक्त्वा मिथोभेदेष्वमन्यत ॥

teṣāṁ tathaiva tāṁ lakṣmīṁ sarvakṣatram upāsate । so ’vanīṁ madhyamāṁ bhuktvā mithobhedeṣv amanyata ॥

चतुर्युस्त्वपरो राजा यस्मिन्नेकशतोऽभवत् । स साम्राज्यं जरासंधः प्राप्तो भवति योनितः ॥

caturyus tv aparo rājā yasminn ekaśato ’bhavat । sa sāmrājyaṁ jarāsaṁdhaḥ prāpto bhavati yonitaḥ ॥

तं स राजा महाप्राज्ञ संश्रित्य किल सर्वशः । राजन्सेनापतिर्जातः शिशुपालः प्रतापवान् ॥

taṁ sa rājā mahāprājña saṁśritya kila sarvaśaḥ । rājan senāpatir jātaḥ śiśupālaḥ pratāpavān ॥

तमेव च महाराज शिष्यवत्समुपस्थितः । वक्रः करूषाधिपतिर्मायायोधी महाबलः ॥

tam eva ca mahārāja śiṣyavat samupasthitaḥ । vakraḥ karūṣādhipatir māyāyodhī mahābalaḥ ॥

अपरौ च महावीर्यौ महात्मानौ समाश्रितौ । जरासंधं महावीर्यं तौ हंसडिभकावुभौ ॥

aparau ca mahāvīryau mahātmānau samāśritau । jarāsaṁdhaṁ mahāvīryaṁ tau haṁsaḍibhakāv ubhau ॥

दन्तवक्रः करूषश्च कलभो मेघवाहनः । मूर्ध्ना दिव्यं मणिं बिभ्रद्यं तं भूतमणिं विदुः ॥

dantavakraḥ karūṣaś ca kalabho meghavāhanaḥ । mūrdhnā divyaṁ maṇiṁ bibhrad yaṁ taṁ bhūtamaṇiṁ viduḥ ॥

मुरं च नरकं चैव शास्ति यो यवनाधिपौ । अपर्यन्तबलो राजा प्रतीच्यां वरुणो यथा ॥

muraṁ ca narakaṁ caiva śāsti yo yavanādhipau । aparyantabalo rājā pratīcyāṁ varuṇo yathā ॥

भगदत्तो महाराज वृद्धस्तव पितुः सखा । स वाचा प्रणतस्तस्य कर्मणा चैव भारत ॥

bhagadatto mahārāja vr̥ddhas tava pituḥ sakhā । sa vācā praṇatas tasya karmaṇā caiva bhārata ॥

स्नेहबद्धस्तु पितृवन्मनसा भक्तिमांस्त्वयि । प्रतीच्यां दक्षिणं चान्तं पृथिव्याः पाति यो नृपः ॥

snehabaddhas tu pitr̥van manasā bhaktimāṁs tvayi । pratīcyāṁ dakṣiṇaṁ cāntaṁ pr̥thivyāḥ pāti yo nr̥paḥ ॥

मातुलो भवतः शूरः पुरुजित्कुन्तिवर्धनः । स ते संनतिमानेकः स्नेहतः शत्रुतापनः ॥

mātulo bhavataḥ śūraḥ purujit kuntivardhanaḥ । sa te saṁnatimān ekaḥ snehataḥ śatrutāpanaḥ ॥

जरासंधं गतस्त्वेवं पुरा यो न मया हतः । पुरुषोत्तमविज्ञातो योऽसौ चेदिषु दुर्मतिः ॥

jarāsaṁdhaṁ gatas tv evaṁ purā yo na mayā hataḥ । puruṣottamavijñāto yo ’sau cediṣu durmatiḥ ॥

आत्मानं प्रतिजानाति लोकेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् । आदत्ते सततं मोहाद्यः स चिह्नं च मामकम् ॥

ātmānaṁ pratijānāti loke ’smin puruṣottamam । ādatte satataṁ mohād yaḥ sa cihnaṁ ca māmakam ॥

वङ्गपुण्ड्रकिरातेषु राजा बलसमन्वितः । पौण्ड्रको वासुदेवेति योऽसौ लोकेषु विश्रुतः ॥

vaṅgapuṇḍrakirāteṣu rājā balasamanvitaḥ । pauṇḍrako vāsudeveti yo ’sau lokeṣu viśrutaḥ ॥

चतुर्युः स महाराज भोज इन्द्रसखो बली । विद्याबलाद्यो व्यजयत्पाण्ड्यक्रथककैशिकान् ॥

caturyuḥ sa mahārāja bhoja indrasakho balī । vidyābalād yo vyajayat pāṇḍyakrathakakaiśikān ॥

भ्राता यस्याहृतिः शूरो जामदग्न्यसमो युधि । स भक्तो मागधं राजा भीष्मकः परवीरहा ॥

bhrātā yasyāhr̥tiḥ śūro jāmadagnyasamo yudhi । sa bhakto māgadhaṁ rājā bhīṣmakaḥ paravīrahā ॥

प्रियाण्याचरतः प्रह्वान्सदा संबन्धिनः सतः । भजतो न भजत्यस्मानप्रियेषु व्यवस्थितः ॥

priyāṇy ācarataḥ prahvān sadā saṁbandhinaḥ sataḥ । bhajato na bhajaty asmān apriyeṣu vyavasthitaḥ ॥

न कुलं न बलं राजन्नभिजानंस्तथात्मनः । पश्यमानो यशो दीप्तं जरासंधमुपाश्रितः ॥

na kulaṁ na balaṁ rājann abhijānaṁs tathātmanaḥ । paśyamāno yaśo dīptaṁ jarāsaṁdham upāśritaḥ ॥

उदीच्यभोजाश्च तथा कुलान्यष्टादशाभिभो । जरासंधभयादेव प्रतीचीं दिशमाश्रिताः ॥

udīcyabhojāś ca tathā kulāny aṣṭādaśābhibho । jarāsaṁdhabhayād eva pratīcīṁ diśam āśritāḥ ॥

शूरसेना भद्रकारा बोधाः शाल्वाः पटच्चराः । सुस्थराश्च सुकुट्टाश्च कुणिन्दाः कुन्तिभिः सह ॥

śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ śālvāḥ paṭaccarāḥ । sustharāś ca sukuṭṭāś ca kuṇindāḥ kuntibhiḥ saha ॥

शाल्वेयानां च राजानः सोदर्यानुचरैः सह । दक्षिणा ये च पाञ्चालाः पूर्वाः कुन्तिषु कोशलाः ॥

śālveyānāṁ ca rājānaḥ sodaryānucaraiḥ saha । dakṣiṇā ye ca pāñcālāḥ pūrvāḥ kuntiṣu kośalāḥ ॥

तथोत्तरां दिशं चापि परित्यज्य भयार्दिताः । मत्स्याः संन्यस्तपादाश्च दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥

tathottarāṁ diśaṁ cāpi parityajya bhayārditāḥ । matsyāḥ saṁnyastapādāś ca dakṣiṇāṁ diśam āśritāḥ ॥

तथैव सर्वपाञ्चाला जरासंधभयार्दिताः । स्वराष्ट्रं संपरित्यज्य विद्रुताः सर्वतोदिशम् ॥

tathaiva sarvapāñcālā jarāsaṁdhabhayārditāḥ । svarāṣṭraṁ saṁparityajya vidrutāḥ sarvatodiśam ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य कंसो निर्मथ्य बान्धवान् । बार्हद्रथसुते देव्यावुपागच्छद्वृथामतिः ॥

kasya cit tv atha kālasya kaṁso nirmathya bāndhavān । bārhadrathasute devyāv upāgacchad vr̥thāmatiḥ ॥

अस्तिः प्राप्तिश्च नाम्ना ते सहदेवानुजेऽबले । बलेन तेन स ज्ञातीनभिभूय वृथामतिः ॥

astiḥ prāptiś ca nāmnā te sahadevānuje ’bale । balena tena sa jñātīn abhibhūya vr̥thāmatiḥ ॥

श्रैष्ठ्यं प्राप्तः स तस्यासीदतीवापनयो महान् । भोजराजन्यवृद्धैस्तु पीड्यमानैर्दुरात्मना ॥

śraiṣṭhyaṁ prāptaḥ sa tasyāsīd atīvāpanayo mahān । bhojarājanyavr̥ddhais tu pīḍyamānair durātmanā ॥

ज्ञातित्राणमभीप्सद्भिरस्मत्संभावना कृता । दत्त्वाक्रूराय सुतनुं तामाहुकसुतां तदा ॥

jñātitrāṇam abhīpsadbhir asmatsaṁbhāvanā kr̥tā । dattvākrūrāya sutanuṁ tām āhukasutāṁ tadā ॥

संकर्षणद्वितीयेन ज्ञातिकार्यं मया कृतम् । हतौ कंससुनामानौ मया रामेण चाप्युत ॥

saṁkarṣaṇadvitīyena jñātikāryaṁ mayā kr̥tam । hatau kaṁsasunāmānau mayā rāmeṇa cāpy uta ॥

भये तु समुपक्रान्ते जरासंधे समुद्यते । मन्त्रोऽयं मन्त्रितो राजन्कुलैरष्टादशावरैः ॥

bhaye tu samupakrānte jarāsaṁdhe samudyate । mantro ’yaṁ mantrito rājan kulair aṣṭādaśāvaraiḥ ॥

अनारमन्तो निघ्नन्तो महास्त्रैः शतघातिभिः । न हन्याम वयं तस्य त्रिभिर्वर्षशतैर्बलम् ॥

anāramanto nighnanto mahāstraiḥ śataghātibhiḥ । na hanyāma vayaṁ tasya tribhir varṣaśatair balam ॥

तस्य ह्यमरसंकाशौ बलेन बलिनां वरौ । नामभ्यां हंसडिभकावित्यास्तां योधसत्तमौ ॥

tasya hy amarasaṁkāśau balena balināṁ varau । nāmabhyāṁ haṁsaḍibhakāv ity āstāṁ yodhasattamau ॥

तावुभौ सहितौ वीरौ जरासंधश्च वीर्यवान् । त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ॥

tāv ubhau sahitau vīrau jarāsaṁdhaś ca vīryavān । trayas trayāṇāṁ lokānāṁ paryāptā iti me matiḥ ॥

न हि केवलमस्माकं यावन्तोऽन्ये च पार्थिवाः । तथैव तेषामासीच्च बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ॥

na hi kevalam asmākaṁ yāvanto ’nye ca pārthivāḥ । tathaiva teṣām āsīc ca buddhir buddhimatāṁ vara ॥

अथ हंस इति ख्यातः कश्चिदासीन्महान्नृपः । स चान्यैः सहितो राजन्संग्रामेऽष्टादशावरैः ॥

atha haṁsa iti khyātaḥ kaś cid āsīn mahān nr̥paḥ । sa cānyaiḥ sahito rājan saṁgrāme ’ṣṭādaśāvaraiḥ ॥

हतो हंस इति प्रोक्तमथ केनापि भारत । तच्छ्रुत्वा डिभको राजन्यमुनाम्भस्यमज्जत ॥

hato haṁsa iti proktam atha kenāpi bhārata । tac chrutvā ḍibhako rājan yamunāmbhasy amajjata ॥

विना हंसेन लोकेऽस्मिन्नाहं जीवितुमुत्सहे । इत्येतां मतिमास्थाय डिभको निधनं गतः ॥

vinā haṁsena loke ’smin nāhaṁ jīvitum utsahe । ity etāṁ matim āsthāya ḍibhako nidhanaṁ gataḥ ॥

तथा तु डिभकं श्रुत्वा हंसः परपुरंजयः । प्रपेदे यमुनामेव सोऽपि तस्यां न्यमज्जत ॥

tathā tu ḍibhakaṁ śrutvā haṁsaḥ parapuraṁjayaḥ । prapede yamunām eva so ’pi tasyāṁ nyamajjata ॥

तौ स राजा जरासंधः श्रुत्वाप्सु निधनं गतौ । स्वपुरं शूरसेनानां प्रययौ भरतर्षभ ॥

tau sa rājā jarāsaṁdhaḥ śrutvāpsu nidhanaṁ gatau । svapuraṁ śūrasenānāṁ prayayau bharatarṣabha ॥

ततो वयममित्रघ्न तस्मिन्प्रतिगते नृपे । पुनरानन्दिताः सर्वे मथुरायां वसामहे ॥

tato vayam amitraghna tasmin pratigate nr̥pe । punar ānanditāḥ sarve mathurāyāṁ vasāmahe ॥

यदा त्वभ्येत्य पितरं सा वै राजीवलोचना । कंसभार्या जरासंधं दुहिता मागधं नृपम् ॥

yadā tv abhyetya pitaraṁ sā vai rājīvalocanā । kaṁsabhāryā jarāsaṁdhaṁ duhitā māgadhaṁ nr̥pam ॥

चोदयत्येव राजेन्द्र पतिव्यसनदुःखिता । पतिघ्नं मे जहीत्येवं पुनः पुनररिंदम ॥

codayaty eva rājendra pativyasanaduḥkhitā । patighnaṁ me jahīty evaṁ punaḥ punar ariṁdama ॥

ततो वयं महाराज तं मन्त्रं पूर्वमन्त्रितम् । संस्मरन्तो विमनसो व्यपयाता नराधिप ॥

tato vayaṁ mahārāja taṁ mantraṁ pūrvamantritam । saṁsmaranto vimanaso vyapayātā narādhipa ॥

पृथक्त्वेन द्रुता राजन्संक्षिप्य महतीं श्रियम् । प्रपतामो भयात्तस्य सधनज्ञातिबान्धवाः ॥

pr̥thaktvena drutā rājan saṁkṣipya mahatīṁ śriyam । prapatāmo bhayāt tasya sadhanajñātibāndhavāḥ ॥

इति संचिन्त्य सर्वे स्म प्रतीचीं दिशमाश्रिताः । कुशस्थलीं पुरीं रम्यां रैवतेनोपशोभिताम् ॥

iti saṁcintya sarve sma pratīcīṁ diśam āśritāḥ । kuśasthalīṁ purīṁ ramyāṁ raivatenopaśobhitām ॥

पुनर्निवेशनं तस्यां कृतवन्तो वयं नृप । तथैव दुर्गसंस्कारं देवैरपि दुरासदम् ॥

punar niveśanaṁ tasyāṁ kr̥tavanto vayaṁ nr̥pa । tathaiva durgasaṁskāraṁ devair api durāsadam ॥

स्त्रियोऽपि यस्यां युध्येयुः किं पुनर्वृष्णिपुंगवाः । तस्यां वयममित्रघ्न निवसामोऽकुतोभयाः ॥

striyo ’pi yasyāṁ yudhyeyuḥ kiṁ punar vr̥ṣṇipuṁgavāḥ । tasyāṁ vayam amitraghna nivasāmo ’kutobhayāḥ ॥

आलोक्य गिरिमुख्यं तं माधवीतीर्थमेव च । माधवाः कुरुशार्दूल परां मुदमवाप्नुवन् ॥

ālokya girimukhyaṁ taṁ mādhavītīrtham eva ca । mādhavāḥ kuruśārdūla parāṁ mudam avāpnuvan ॥

एवं वयं जरासंधादादितः कृतकिल्बिषाः । सामर्थ्यवन्तः संबन्धाद्भवन्तं समुपाश्रिताः ॥

evaṁ vayaṁ jarāsaṁdhād āditaḥ kr̥takilbiṣāḥ । sāmarthyavantaḥ saṁbandhād bhavantaṁ samupāśritāḥ ॥

त्रियोजनायतं सद्म त्रिस्कन्धं योजनादधि । योजनान्ते शतद्वारं विक्रमक्रमतोरणम् । अष्टादशावरैर्नद्धं क्षत्रियैर्युद्धदुर्मदैः ॥

triyojanāyataṁ sadma triskandhaṁ yojanād adhi । yojanānte śatadvāraṁ vikramakramatoraṇam । aṣṭādaśāvarair naddhaṁ kṣatriyair yuddhadurmadaiḥ ॥

अष्टादश सहस्राणि व्रातानां सन्ति नः कुले । आहुकस्य शतं पुत्रा एकैकस्त्रिशतावरः ॥

aṣṭādaśa sahasrāṇi vrātānāṁ santi naḥ kule । āhukasya śataṁ putrā ekaikas triśatāvaraḥ ॥

चारुदेष्णः सह भ्रात्रा चक्रदेवोऽथ सात्यकिः । अहं च रौहिणेयश्च साम्बः शौरिसमो युधि ॥

cārudeṣṇaḥ saha bhrātrā cakradevo ’tha sātyakiḥ । ahaṁ ca rauhiṇeyaś ca sāmbaḥ śaurisamo yudhi ॥

एवमेते रथाः सप्त राजन्नन्यान्निबोध मे । कृतवर्मा अनाधृष्टिः समीकः समितिंजयः ॥

evam ete rathāḥ sapta rājann anyān nibodha me । kr̥tavarmā anādhr̥ṣṭiḥ samīkaḥ samitiṁjayaḥ ॥

कह्वः शङ्कुर्निदान्तश्च सप्तैवैते महारथाः । पुत्रौ चान्धकभोजस्य वृद्धो राजा च ते दश ॥

kahvaḥ śaṅkur nidāntaś ca saptaivaite mahārathāḥ । putrau cāndhakabhojasya vr̥ddho rājā ca te daśa ॥

लोकसंहनना वीरा वीर्यवन्तो महाबलाः । स्मरन्तो मध्यमं देशं वृष्णिमध्ये गतव्यथाः ॥

lokasaṁhananā vīrā vīryavanto mahābalāḥ । smaranto madhyamaṁ deśaṁ vr̥ṣṇimadhye gatavyathāḥ ॥

स त्वं सम्राड्गुणैर्युक्तः सदा भरतसत्तम । क्षत्रे सम्राजमात्मानं कर्तुमर्हसि भारत ॥

sa tvaṁ samrāḍguṇair yuktaḥ sadā bharatasattama । kṣatre samrājam ātmānaṁ kartum arhasi bhārata ॥

न तु शक्यं जरासंधे जीवमाने महाबले । राजसूयस्त्वया प्राप्तुमेषा राजन्मतिर्मम ॥

na tu śakyaṁ jarāsaṁdhe jīvamāne mahābale । rājasūyas tvayā prāptum eṣā rājan matir mama ॥

तेन रुद्धा हि राजानः सर्वे जित्वा गिरिव्रजे । कन्दरायां गिरीन्द्रस्य सिंहेनेव महाद्विपाः ॥

tena ruddhā hi rājānaḥ sarve jitvā girivraje । kandarāyāṁ girīndrasya siṁheneva mahādvipāḥ ॥

सोऽपि राजा जरासंधो यियक्षुर्वसुधाधिपैः । आराध्य हि महादेवं निर्जितास्तेन पार्थिवाः ॥

so ’pi rājā jarāsaṁdho yiyakṣur vasudhādhipaiḥ । ārādhya hi mahādevaṁ nirjitās tena pārthivāḥ ॥

स हि निर्जित्य निर्जित्य पार्थिवान्पृतनागतान् । पुरमानीय बद्ध्वा च चकार पुरुषव्रजम् ॥

sa hi nirjitya nirjitya pārthivān pr̥tanāgatān । puram ānīya baddhvā ca cakāra puruṣavrajam ॥

वयं चैव महाराज जरासंधभयात्तदा । मथुरां संपरित्यज्य गता द्वारवतीं पुरीम् ॥

vayaṁ caiva mahārāja jarāsaṁdhabhayāt tadā । mathurāṁ saṁparityajya gatā dvāravatīṁ purīm ॥

यदि त्वेनं महाराज यज्ञं प्राप्तुमिहेच्छसि । यतस्व तेषां मोक्षाय जरासंधवधाय च ॥

yadi tv enaṁ mahārāja yajñaṁ prāptum ihecchasi । yatasva teṣāṁ mokṣāya jarāsaṁdhavadhāya ca ॥

समारम्भो हि शक्योऽयं नान्यथा कुरुनन्दन । राजसूयस्य कार्त्स्न्येन कर्तुं मतिमतां वर ॥

samārambho hi śakyo ’yaṁ nānyathā kurunandana । rājasūyasya kārtsnyena kartuṁ matimatāṁ vara ॥

इत्येषा मे मती राजन्यथा वा मन्यसेऽनघ । एवं गते ममाचक्ष्व स्वयं निश्चित्य हेतुभिः ॥

ity eṣā me matī rājan yathā vā manyase ’nagha । evaṁ gate mamācakṣva svayaṁ niścitya hetubhiḥ ॥