Adhyāya 12

वैशंपायन उवाच । ऋषेस्तद्वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः । चिन्तयन्राजसूयाप्तिं न लेभे शर्म भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । r̥ṣes tad vacanaṁ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ । cintayan rājasūyāptiṁ na lebhe śarma bhārata ॥

राजर्षीणां हि तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम् । यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर्लोकप्राप्तिं समीक्ष्य च ॥

rājarṣīṇāṁ hi taṁ śrutvā mahimānaṁ mahātmanām । yajvanāṁ karmabhiḥ puṇyair lokaprāptiṁ samīkṣya ca ॥

हरिश्चन्द्रं च राजर्षिं रोचमानं विशेषतः । यज्वानं यज्ञमाहर्तुं राजसूयमियेष सः ॥

hariścandraṁ ca rājarṣiṁ rocamānaṁ viśeṣataḥ । yajvānaṁ yajñam āhartuṁ rājasūyam iyeṣa saḥ ॥

युधिष्ठिरस्ततः सर्वानर्चयित्वा सभासदः । प्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर्यज्ञायैव मनो दधे ॥

yudhiṣṭhiras tataḥ sarvān arcayitvā sabhāsadaḥ । pratyarcitaś ca taiḥ sarvair yajñāyaiva mano dadhe ॥

स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणामृषभः क्रतुम् । आहर्तुं प्रवणं चक्रे मनः संचिन्त्य सोऽसकृत् ॥

sa rājasūyaṁ rājendra kurūṇām r̥ṣabhaḥ kratum । āhartuṁ pravaṇaṁ cakre manaḥ saṁcintya so ’sakr̥t ॥

भूयश्चाद्भुतवीर्यौजा धर्ममेवानुपालयन् । किं हितं सर्वलोकानां भवेदिति मनो दधे ॥

bhūyaś cādbhutavīryaujā dharmam evānupālayan । kiṁ hitaṁ sarvalokānāṁ bhaved iti mano dadhe ॥

अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मविदां वरः । अविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः ॥

anugr̥hṇan prajāḥ sarvāḥ sarvadharmavidāṁ varaḥ । aviśeṣeṇa sarveṣāṁ hitaṁ cakre yudhiṣṭhiraḥ ॥

एवं गते ततस्तस्मिन्पितरीवाश्वसञ्जनाः । न तस्य विद्यते द्वेष्टा ततोऽस्याजातशत्रुता ॥

evaṁ gate tatas tasmin pitarīvāśvasañ janāḥ । na tasya vidyate dveṣṭā tato ’syājātaśatrutā ॥

स मन्त्रिणः समानाय्य भ्रातॄंश्च वदतां वरः । राजसूयं प्रति तदा पुनः पुनरपृच्छत ॥

sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātr̥̄ṁś ca vadatāṁ varaḥ । rājasūyaṁ prati tadā punaḥ punar apr̥cchata ॥

ते पृच्छ्यमानाः सहिता वचोऽर्थ्यं मन्त्रिणस्तदा । युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुमिदमब्रुवन् ॥

te pr̥cchyamānāḥ sahitā vaco ’rthyaṁ mantriṇas tadā । yudhiṣṭhiraṁ mahāprājñaṁ yiyakṣum idam abruvan ॥

येनाभिषिक्तो नृपतिर्वारुणं गुणमृच्छति । तेन राजापि सन्कृत्स्नं सम्राड्गुणमभीप्सति ॥

yenābhiṣikto nr̥patir vāruṇaṁ guṇam r̥cchati । tena rājāpi san kr̥tsnaṁ samrāḍguṇam abhīpsati ॥

तस्य सम्राड्गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दन । राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव ॥

tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandana । rājasūyasya samayaṁ manyante suhr̥das tava ॥

तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसंपदा । साम्ना षडग्नयो यस्मिंश्चीयन्ते संशितव्रतैः ॥

tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasaṁpadā । sāmnā ṣaḍ agnayo yasmiṁś cīyante saṁśitavrataiḥ ॥

दर्वीहोमानुपादाय सर्वान्यः प्राप्नुते क्रतून् । अभिषेकं च यज्ञान्ते सर्वजित्तेन चोच्यते ॥

darvīhomān upādāya sarvān yaḥ prāpnute kratūn । abhiṣekaṁ ca yajñānte sarvajit tena cocyate ॥

समर्थोऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम् । अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु ॥

samartho ’si mahābāho sarve te vaśagā vayam । avicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru ॥

इत्येवं सुहृदः सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन् । स धर्म्यं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशां पते । धृष्टमिष्टं वरिष्ठं च जग्राह मनसारिहा ॥

ity evaṁ suhr̥daḥ sarve pr̥thak ca saha cābruvan । sa dharmyaṁ pāṇḍavas teṣāṁ vacaḥ śrutvā viśāṁ pate । dhr̥ṣṭam iṣṭaṁ variṣṭhaṁ ca jagrāha manasārihā ॥

श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच्च जानंश्चाप्यात्मनः क्षमम् । पुनः पुनर्मनो दध्रे राजसूयाय भारत ॥

śrutvā suhr̥dvacas tac ca jānaṁś cāpy ātmanaḥ kṣamam । punaḥ punar mano dadhre rājasūyāya bhārata ॥

स भ्रातृभिः पुनर्धीमानृत्विग्भिश्च महात्मभिः । धौम्यद्वैपायनाद्यैश्च मन्त्रयामास मन्त्रिभिः ॥

sa bhrātr̥bhiḥ punar dhīmān r̥tvigbhiś ca mahātmabhiḥ । dhaumyadvaipāyanādyaiś ca mantrayām āsa mantribhiḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । इयं या राजसूयस्य सम्राडर्हस्य सुक्रतोः । श्रद्दधानस्य वदतः स्पृहा मे सा कथं भवेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । iyaṁ yā rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥ । śraddadhānasya vadataḥ spr̥hā me sā kathaṁ bhavet ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तास्तु ते तेन राज्ञा राजीवलोचन । इदमूचुर्वचः काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । अर्हस्त्वमसि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktās tu te tena rājñā rājīvalocana । idam ūcur vacaḥ kāle dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । arhas tvam asi dharmajña rājasūyaṁ mahākratum ॥

अथैवमुक्ते नृपतावृत्विग्भिरृषिभिस्तथा । मन्त्रिणो भ्रातरश्चास्य तद्वचः प्रत्यपूजयन् ॥

athaivam ukte nr̥patāv r̥tvigbhir r̥ṣibhis tathā । mantriṇo bhrātaraś cāsya tad vacaḥ pratyapūjayan ॥

स तु राजा महाप्राज्ञः पुनरेवात्मनात्मवान् । भूयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया ॥

sa tu rājā mahāprājñaḥ punar evātmanātmavān । bhūyo vimamr̥śe pārtho lokānāṁ hitakāmyayā ॥

सामर्थ्ययोगं संप्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौ । विमृश्य सम्यक्च धिया कुर्वन्प्राज्ञो न सीदति ॥

sāmarthyayogaṁ saṁprekṣya deśakālau vyayāgamau । vimr̥śya samyak ca dhiyā kurvan prājño na sīdati ॥

न हि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविपत्तये । भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यमुद्वहन् ॥

na hi yajñasamārambhaḥ kevalātmavipattaye । bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryam udvahan ॥

स निश्चयार्थं कार्यस्य कृष्णमेव जनार्दनम् । सर्वलोकात्परं मत्वा जगाम मनसा हरिम् ॥

sa niścayārthaṁ kāryasya kr̥ṣṇam eva janārdanam । sarvalokāt paraṁ matvā jagāma manasā harim ॥

अप्रमेयं महाबाहुं कामाज्जातमजं नृषु । पाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर्देवसंमितैः ॥

aprameyaṁ mahābāhuṁ kāmāj jātam ajaṁ nr̥ṣu । pāṇḍavas tarkayām āsa karmabhir devasaṁmitaiḥ ॥

नास्य किंचिदविज्ञातं नास्य किंचिदकर्मजम् । न स किंचिन्न विषहेदिति कृष्णममन्यत ॥

nāsya kiṁ cid avijñātaṁ nāsya kiṁ cid akarmajam । na sa kiṁ cin na viṣahed iti kr̥ṣṇam amanyata ॥

स तु तां नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरः । गुरुवद्भूतगुरवे प्राहिणोद्दूतमञ्जसा ॥

sa tu tāṁ naiṣṭhikīṁ buddhiṁ kr̥tvā pārtho yudhiṣṭhiraḥ । guruvad bhūtagurave prāhiṇod dūtam añjasā ॥

शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान् । द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत् ॥

śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavān । dvārakāvāsinaṁ kr̥ṣṇaṁ dvāravatyāṁ samāsadat ॥

दर्शनाकाङ्क्षिणं पार्थं दर्शनाकाङ्क्षयाच्युतः । इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थं ययौ तदा ॥

darśanākāṅkṣiṇaṁ pārthaṁ darśanākāṅkṣayācyutaḥ । indrasenena sahita indraprasthaṁ yayau tadā ॥

व्यतीत्य विविधान्देशांस्त्वरावान्क्षिप्रवाहनः । इन्द्रप्रस्थगतं पार्थमभ्यगच्छज्जनार्दनः ॥

vyatītya vividhān deśāṁs tvarāvān kṣipravāhanaḥ । indraprasthagataṁ pārtham abhyagacchaj janārdanaḥ ॥

स गृहे भ्रातृवद्भ्रात्रा धर्मराजेन पूजितः । भीमेन च ततोऽपश्यत्स्वसारं प्रीतिमान्पितुः ॥

sa gr̥he bhrātr̥vad bhrātrā dharmarājena pūjitaḥ । bhīmena ca tato ’paśyat svasāraṁ prītimān pituḥ ॥

प्रीतः प्रियेण सुहृदा रेमे स सहितस्तदा । अर्जुनेन यमाभ्यां च गुरुवत्पर्युपस्थितः ॥

prītaḥ priyeṇa suhr̥dā reme sa sahitas tadā । arjunena yamābhyāṁ ca guruvat paryupasthitaḥ ॥

तं विश्रान्तं शुभे देशे क्षणिनं कल्यमच्युतम् । धर्मराजः समागम्य ज्ञापयत्स्वं प्रयोजनम् ॥

taṁ viśrāntaṁ śubhe deśe kṣaṇinaṁ kalyam acyutam । dharmarājaḥ samāgamya jñāpayat svaṁ prayojanam ॥

युधिष्ठिर उवाच । प्रार्थितो राजसूयो मे न चासौ केवलेप्सया । प्राप्यते येन तत्ते ह विदितं कृष्ण सर्वशः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । prārthito rājasūyo me na cāsau kevalepsayā । prāpyate yena tat te ha viditaṁ kr̥ṣṇa sarvaśaḥ ॥

यस्मिन्सर्वं संभवति यश्च सर्वत्र पूज्यते । यश्च सर्वेश्वरो राजा राजसूयं स विन्दति ॥

yasmin sarvaṁ saṁbhavati yaś ca sarvatra pūjyate । yaś ca sarveśvaro rājā rājasūyaṁ sa vindati ॥

तं राजसूयं सुहृदः कार्यमाहुः समेत्य मे । तत्र मे निश्चिततमं तव कृष्ण गिरा भवेत् ॥

taṁ rājasūyaṁ suhr̥daḥ kāryam āhuḥ sametya me । tatra me niścitatamaṁ tava kr̥ṣṇa girā bhavet ॥

केचिद्धि सौहृदादेव दोषं न परिचक्षते । अर्थहेतोस्तथैवान्ये प्रियमेव वदन्त्युत ॥

ke cid dhi sauhr̥dād eva doṣaṁ na paricakṣate । arthahetos tathaivānye priyam eva vadanty uta ॥

प्रियमेव परीप्सन्ते केचिदात्मनि यद्धितम् । एवंप्रायाश्च दृश्यन्ते जनवादाः प्रयोजने ॥

priyam eva parīpsante ke cid ātmani yad dhitam । evaṁprāyāś ca dr̥śyante janavādāḥ prayojane ॥

त्वं तु हेतूनतीत्यैतान्कामक्रोधौ व्यतीत्य च । परमं नः क्षमं लोके यथावद्वक्तुमर्हसि ॥

tvaṁ tu hetūn atītyaitān kāmakrodhau vyatītya ca । paramaṁ naḥ kṣamaṁ loke yathāvad vaktum arhasi ॥