Adhyāya 11

नारद उवाच । पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः । आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः ॥

nārada uvāca । purā devayuge rājann ādityo bhagavān divaḥ । āgacchan mānuṣaṁ lokaṁ didr̥kṣur vigataklamaḥ ॥

चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवः । सभामकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव ॥

caran mānuṣarūpeṇa sabhāṁ dr̥ṣṭvā svayaṁbhuvaḥ । sabhām akathayan mahyaṁ brāhmīṁ tattvena pāṇḍava ॥

अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ । अनिर्देश्यां प्रभावेन सर्वभूतमनोरमाम् ॥

aprameyaprabhāṁ divyāṁ mānasīṁ bharatarṣabha । anirdeśyāṁ prabhāvena sarvabhūtamanoramām ॥

श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दन । दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमहमब्रुवम् ॥

śrutvā guṇān ahaṁ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍunandana । darśanepsus tathā rājann ādityam aham abruvam ॥

भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभामहम् । येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते ॥

bhagavan draṣṭum icchāmi pitāmahasabhām aham । yena sā tapasā śakyā karmaṇā vāpi gopate ॥

औषधैर्वा तथा युक्तैरुत वा मायया यया । तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां कथम् ॥

auṣadhair vā tathā yuktair uta vā māyayā yayā । tan mamācakṣva bhagavan paśyeyaṁ tāṁ sabhāṁ katham ॥

ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान् । अगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपापां विगतक्लमाम् ॥

tataḥ sa bhagavān sūryo mām upādāya vīryavān । agacchat tāṁ sabhāṁ brāhmīṁ vipāpāṁ vigataklamām ॥

एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिप । क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा ॥

evaṁrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṁ janādhipa । kṣaṇena hi bibharty anyad anirdeśyaṁ vapus tathā ॥

न वेद परिमाणं वा संस्थानं वापि भारत । न च रूपं मया तादृग्दृष्टपूर्वं कदाचन ॥

na veda parimāṇaṁ vā saṁsthānaṁ vāpi bhārata । na ca rūpaṁ mayā tādr̥g dr̥ṣṭapūrvaṁ kadā cana ॥

सुसुखा सा सभा राजन्न शीता न च घर्मदा । न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत ॥

susukhā sā sabhā rājan na śītā na ca gharmadā । na kṣutpipāse na glāniṁ prāpya tāṁ prāpnuvanty uta ॥

नानारूपैरिव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैः । स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा ॥

nānārūpair iva kr̥tā suvicitraiḥ subhāsvaraiḥ । stambhair na ca dhr̥tā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā ॥

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा । दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम् ॥

ati candraṁ ca sūryaṁ ca śikhinaṁ ca svayaṁprabhā । dīpyate nākapr̥ṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskaram ॥

तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया । स्वयमेकोऽनिशं राजँल्लोकाँल्लोकपितामहः ॥

tasyāṁ sa bhagavān āste vidadhad devamāyayā । svayam eko ’niśaṁ rājam̐l lokām̐l lokapitāmahaḥ ॥

उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् । दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपस्तथा ॥

upatiṣṭhanti cāpy enaṁ prajānāṁ patayaḥ prabhum । dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapas tathā ॥

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमश्च तथाङ्गिराः । मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही ॥

bhr̥gur atrir vasiṣṭhaś ca gautamaś ca tathāṅgirāḥ । mano ’ntarikṣaṁ vidyāś ca vāyus tejo jalaṁ mahī ॥

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत । प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः ॥

śabdaḥ sparśas tathā rūpaṁ raso gandhaś ca bhārata । prakr̥tiś ca vikāraś ca yac cānyat kāraṇaṁ bhuvaḥ ॥

चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् । वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च ॥

candramāḥ saha nakṣatrair ādityaś ca gabhastimān । vāyavaḥ kratavaś caiva saṁkalpaḥ prāṇa eva ca ॥

एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवमुपस्थिताः । अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः ॥

ete cānye ca bahavaḥ svayaṁbhuvam upasthitāḥ । artho dharmaś ca kāmaś ca harṣo dveṣas tapo damaḥ ॥

आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस्तथा । विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः ॥

āyānti tasyāṁ sahitā gandharvāpsarasas tathā । viṁśatiḥ sapta caivānye lokapālāś ca sarvaśaḥ ॥

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्गारक एव च । शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च ॥

śukro br̥haspatiś caiva budho ’ṅgāraka eva ca । śanaiścaraś ca rāhuś ca grahāḥ sarve tathaiva ca ॥

मन्त्रो रथंतरश्चैव हरिमान्वसुमानपि । आदित्याः साधिराजानो नानाद्वंद्वैरुदाहृताः ॥

mantro rathaṁtaraś caiva harimān vasumān api । ādityāḥ sādhirājāno nānādvaṁdvair udāhr̥tāḥ ॥

मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत । तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ ॥

maruto viśvakarmā ca vasavaś caiva bhārata । tathā pitr̥gaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṁṣy atha ॥

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव । अथर्ववेदश्च तथा पर्वाणि च विशां पते ॥

r̥gvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedaś ca pāṇḍava । atharvavedaś ca tathā parvāṇi ca viśāṁ pate ॥

इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः । ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च दैवतानि च सर्वशः ॥

itihāsopavedāś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ । grahā yajñāś ca somaś ca daivatāni ca sarvaśaḥ ॥

सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा । मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा ॥

sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā । medhā dhr̥tiḥ śrutiś caiva prajñā buddhir yaśaḥ kṣamā ॥

सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा । भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशां पते ॥

sāmāni stutiśastrāṇi gāthāś ca vividhās tathā । bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāṁ pate ॥

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च । अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट्च भारत ॥

kṣaṇā lavā muhūrtāś ca divā rātris tathaiva ca । ardhamāsāś ca māsāś ca r̥tavaḥ ṣaṭ ca bhārata ॥

संवत्सराः पञ्चयुगमहोरात्राश्चतुर्विधाः । कालचक्रं च यद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् ॥

saṁvatsarāḥ pañcayugam ahorātrāś caturvidhāḥ । kālacakraṁ ca yad divyaṁ nityam akṣayam avyayam ॥

अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा । कालका सुरभिर्देवी सरमा चाथ गौतमी ॥

aditir ditir danuś caiva surasā vinatā irā । kālakā surabhir devī saramā cātha gautamī ॥

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि । विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः ॥

ādityā vasavo rudrā marutaś cāśvināv api । viśvedevāś ca sādhyāś ca pitaraś ca manojavāḥ ॥

राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा । सुपर्णनागपशवः पितामहमुपासते ॥

rākṣasāś ca piśācāś ca dānavā guhyakās tathā । suparṇanāgapaśavaḥ pitāmaham upāsate ॥

देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये । ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा ॥

devo nārāyaṇas tasyāṁ tathā devarṣayaś ca ye । r̥ṣayo vālakhilyāś ca yonijāyonijās tathā ॥

यच्च किंचित्त्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणुजङ्गमम् । सर्वं तस्यां मया दृष्टं तद्विद्धि मनुजाधिप ॥

yac ca kiṁ cit triloke ’smin dr̥śyate sthāṇujaṅgamam । sarvaṁ tasyāṁ mayā dr̥ṣṭaṁ tad viddhi manujādhipa ॥

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् । प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव ॥

aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām । prajāvatāṁ ca pañcāśad r̥ṣīṇām api pāṇḍava ॥

ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतियान्ति यथागतम् ॥

te sma tatra yathākāmaṁ dr̥ṣṭvā sarve divaukasaḥ । praṇamya śirasā tasmai pratiyānti yathāgatam ॥

अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागान्मुनींस्तथा । यक्षान्सुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥

atithīn āgatān devān daityān nāgān munīṁs tathā । yakṣān suparṇān kāleyān gandharvāpsarasas tathā ॥

महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः । दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते ॥

mahābhāgān amitadhīr brahmā lokapitāmahaḥ । dayāvān sarvabhūteṣu yathārhaṁ pratipadyate ॥

प्रतिगृह्य च विश्वात्मा स्वयंभूरमितप्रभः । सान्त्वमानार्थसंभोगैर्युनक्ति मनुजाधिप ॥

pratigr̥hya ca viśvātmā svayaṁbhūr amitaprabhaḥ । sāntvamānārthasaṁbhogair yunakti manujādhipa ॥

तथा तैरुपयातैश्च प्रतियातैश्च भारत । आकुला सा सभा तात भवति स्म सुखप्रदा ॥

tathā tair upayātaiś ca pratiyātaiś ca bhārata । ākulā sā sabhā tāta bhavati sma sukhapradā ॥

सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता । ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा ॥

sarvatejomayī divyā brahmarṣigaṇasevitā । brāhmyā śriyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā ॥

सा सभा तादृशी दृष्टा सर्वलोकेषु दुर्लभा । सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव ॥

sā sabhā tādr̥śī dr̥ṣṭā sarvalokeṣu durlabhā । sabheyaṁ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava ॥

एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु पाण्डव । तवेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा सभा ॥

etā mayā dr̥ṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu pāṇḍava । taveyaṁ mānuṣe loke sarvaśreṣṭhatamā sabhā ॥

युधिष्ठिर उवाच । प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर । वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि वै प्रभो ॥

yudhiṣṭhira uvāca । prāyaśo rājalokas te kathito vadatāṁ vara । vaivasvatasabhāyāṁ tu yathā vadasi vai prabho ॥

वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो । दैत्येन्द्राश्चैव भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा ॥

varuṇasya sabhāyāṁ tu nāgās te kathitā vibho । daityendrāś caiva bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarās tathā ॥

तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा । गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः ॥

tathā dhanapater yakṣā guhyakā rākṣasās tathā । gandharvāpsarasaś caiva bhagavāṁś ca vr̥ṣadhvajaḥ ॥

पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षयः । सर्वदेवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि चैव हि ॥

pitāmahasabhāyāṁ tu kathitās te maharṣayaḥ । sarvadevanikāyāś ca sarvaśāstrāṇi caiva hi ॥

शतक्रतुसभायां तु देवाः संकीर्तिता मुने । उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः ॥

śatakratusabhāyāṁ tu devāḥ saṁkīrtitā mune । uddeśataś ca gandharvā vividhāś ca maharṣayaḥ ॥

एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुने । कथितस्ते सभानित्यो देवेन्द्रस्य महात्मनः ॥

eka eva tu rājarṣir hariścandro mahāmune । kathitas te sabhānityo devendrasya mahātmanaḥ ॥

किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रतम् । येनासौ सह शक्रेण स्पर्धते स्म महायशाः ॥

kiṁ karma tenācaritaṁ tapo vā niyatavratam । yenāsau saha śakreṇa spardhate sma mahāyaśāḥ ॥

पितृलोकगतश्चापि त्वया विप्र पिता मम । दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं चासि समागतः ॥

pitr̥lokagataś cāpi tvayā vipra pitā mama । dr̥ṣṭaḥ pāṇḍur mahābhāgaḥ kathaṁ cāsi samāgataḥ ॥

किमुक्तवांश्च भगवन्नेतदिच्छामि वेदितुम् । त्वत्तः श्रोतुमहं सर्वं परं कौतूहलं हि मे ॥

kim uktavāṁś ca bhagavann etad icchāmi veditum । tvattaḥ śrotum ahaṁ sarvaṁ paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

नारद उवाच । यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः ॥

nārada uvāca । yan māṁ pr̥cchasi rājendra hariścandraṁ prati prabho । tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi māhātmyaṁ tasya dhīmataḥ ॥

स राजा बलवानासीत्सम्राट्सर्वमहीक्षिताम् । तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः ॥

sa rājā balavān āsīt samrāṭ sarvamahīkṣitām । tasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sthitāḥ ॥

तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम् । शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त नरेश्वर ॥

tenaikaṁ ratham āsthāya jaitraṁ hemavibhūṣitam । śastrapratāpena jitā dvīpāḥ sapta nareśvara ॥

स विजित्य महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् । आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम् ॥

sa vijitya mahīṁ sarvāṁ saśailavanakānanām । ājahāra mahārāja rājasūyaṁ mahākratum ॥

तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञया । द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन् ॥

tasya sarve mahīpālā dhanāny ājahrur ājñayā । dvijānāṁ pariveṣṭāras tasmin yajñe ca te ’bhavan ॥

प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याजकानां नरेश्वरः । यथोक्तं तत्र तैस्तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम् ॥

prādāc ca draviṇaṁ prītyā yājakānāṁ nareśvaraḥ । yathoktaṁ tatra tais tasmiṁs tataḥ pañcaguṇādhikam ॥

अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तथा । प्रासर्पकाले संप्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान् ॥

atarpayac ca vividhair vasubhir brāhmaṇāṁs tathā । prāsarpakāle saṁprāpte nānādigbhyaḥ samāgatān ॥

भक्ष्यैर्भोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः । रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम् । तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ॥

bhakṣyair bhojyaiś ca vividhair yathākāmapuraskr̥taiḥ । ratnaughatarpitais tuṣṭair dvijaiś ca samudāhr̥tam । tejasvī ca yaśasvī ca nr̥pebhyo ’bhyadhiko ’bhavat ॥

एतस्मात्कारणात्पार्थ हरिश्चन्द्रो विराजते । तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

etasmāt kāraṇāt pārtha hariścandro virājate । tebhyo rājasahasrebhyas tad viddhi bharatarṣabha ॥

समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान् । अभिषिक्तः स शुशुभे साम्राज्येन नराधिप ॥

samāpya ca hariścandro mahāyajñaṁ pratāpavān । abhiṣiktaḥ sa śuśubhe sāmrājyena narādhipa ॥

ये चान्येऽपि महीपाला राजसूयं महाक्रतुम् । यजन्ते ते महेन्द्रेण मोदन्ते सह भारत ॥

ye cānye ’pi mahīpālā rājasūyaṁ mahākratum । yajante te mahendreṇa modante saha bhārata ॥

ये चापि निधनं प्राप्ताः संग्रामेष्वपलायिनः । ते तत्सदः समासाद्य मोदन्ते भरतर्षभ ॥

ye cāpi nidhanaṁ prāptāḥ saṁgrāmeṣv apalāyinaḥ । te tatsadaḥ samāsādya modante bharatarṣabha ॥

तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम् । तेऽपि तत्स्थानमासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः ॥

tapasā ye ca tīvreṇa tyajantīha kalevaram । te ’pi tat sthānam āsādya śrīmanto bhānti nityaśaḥ ॥

पिता च त्वाह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दनः । हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः ॥

pitā ca tvāha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ । hariścandre śriyaṁ dr̥ṣṭvā nr̥patau jātavismayaḥ ॥

समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते वशे स्थिताः । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमाहरस्वेति भारत ॥

samartho ’si mahīṁ jetuṁ bhrātaras te vaśe sthitāḥ । rājasūyaṁ kratuśreṣṭham āharasveti bhārata ॥

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र संकल्पं कुरु पाण्डव । गन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम् ॥

tasya tvaṁ puruṣavyāghra saṁkalpaṁ kuru pāṇḍava । gantāras te mahendrasya pūrvaiḥ saha salokatām ॥

बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान् । छिद्राण्यत्र हि वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः ॥

bahuvighnaś ca nr̥pate kratur eṣa smr̥to mahān । chidrāṇy atra hi vāñchanti yajñaghnā brahmarākṣasāḥ ॥

युद्धं च पृष्ठगमनं पृथिवीक्षयकारकम् । किंचिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम् ॥

yuddhaṁ ca pr̥ṣṭhagamanaṁ pr̥thivīkṣayakārakam । kiṁ cid eva nimittaṁ ca bhavaty atra kṣayāvaham ॥

एतत्संचिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर । अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे । भव एधस्व मोदस्व दानैस्तर्पय च द्विजान् ॥

etat saṁcintya rājendra yat kṣamaṁ tat samācara । apramattotthito nityaṁ cāturvarṇyasya rakṣaṇe । bhava edhasva modasva dānais tarpaya ca dvijān ॥

एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति ॥

etat te vistareṇoktaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । āpr̥cche tvāṁ gamiṣyāmi dāśārhanagarīṁ prati ॥

वैशंपायन उवाच । एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय । जगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ākhyāya pārthebhyo nārado janamejaya । jagāma tair vr̥to rājann r̥ṣibhir yaiḥ samāgataḥ ॥

गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरव । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास भारत ॥

gate tu nārade pārtho bhrātr̥bhiḥ saha kaurava । rājasūyaṁ kratuśreṣṭhaṁ cintayām āsa bhārata ॥