Adhyāya 3

वैशंपायन उवाच । एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह । कालो गृहाणि सर्वेषां परिचक्राम नित्यशः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ prayatamānānāṁ vr̥ṣṇīnām andhakaiḥ saha । kālo gr̥hāṇi sarveṣāṁ paricakrāma nityaśaḥ ॥

करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः । गृहाण्यवेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यत पुनः क्वचित् ॥

karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kr̥ṣṇapiṅgalaḥ । gr̥hāṇy avekṣya vr̥ṣṇīnāṁ nādr̥śyata punaḥ kva cit ॥

उत्पेदिरे महावाता दारुणाश्चा दिने दिने । वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवो रोमहर्षणाः ॥

utpedire mahāvātā dāruṇāś cā dine dine । vr̥ṣṇyandhakavināśāya bahavo romaharṣaṇāḥ ॥

विवृद्धमूषका रथ्या विभिन्नमणिकास्तथा । चीचीकूचीति वाश्यन्त्यः सारिका वृष्णिवेश्मसु । नोपशाम्यति शब्दश्च स दिवारात्रमेव हि ॥

vivr̥ddhamūṣakā rathyā vibhinnamaṇikās tathā । cīcīkūcīti vāśyantyaḥ sārikā vr̥ṣṇiveśmasu । nopaśāmyati śabdaś ca sa divārātram eva hi ॥

अनुकुर्वन्नुलूकानां सारसा विरुतं तथा । अजाः शिवानां च रुतमन्वकुर्वत भारत ॥

anukurvann ulūkānāṁ sārasā virutaṁ tathā । ajāḥ śivānāṁ ca rutam anvakurvata bhārata ॥

पाण्डुरा रक्तपादाश्च विहगाः कालचोदिताः । वृष्ण्यन्धकानां गेहेषु कपोता व्यचरंस्तदा ॥

pāṇḍurā raktapādāś ca vihagāḥ kālacoditāḥ । vr̥ṣṇyandhakānāṁ geheṣu kapotā vyacaraṁs tadā ॥

व्यजायन्त खरा गोषु करभाश्वतरीषु च । शुनीष्वपि बिडालाश्च मूषका नकुलीषु च ॥

vyajāyanta kharā goṣu karabhāśvatarīṣu ca । śunīṣv api biḍālāś ca mūṣakā nakulīṣu ca ॥

नापत्रपन्त पापानि कुर्वन्तो वृष्णयस्तदा । प्राद्विषन्ब्राह्मणांश्चापि पितॄन्देवांस्तथैव च ॥

nāpatrapanta pāpāni kurvanto vr̥ṣṇayas tadā । prādviṣan brāhmaṇāṁś cāpi pitr̥̄n devāṁs tathaiva ca ॥

गुरूंश्चाप्यवमन्यन्त न तु रामजनार्दनौ । पत्न्यः पतीन्व्युच्चरन्त पत्नीश्च पतयस्तथा ॥

gurūṁś cāpy avamanyanta na tu rāmajanārdanau । patnyaḥ patīn vyuccaranta patnīś ca patayas tathā ॥

विभावसुः प्रज्वलितो वामं विपरिवर्तते । नीललोहितमाञ्जिष्ठा विसृजन्नर्चिषः पृथक् ॥

vibhāvasuḥ prajvalito vāmaṁ viparivartate । nīlalohitamāñjiṣṭhā visr̥jann arciṣaḥ pr̥thak ॥

उदयास्तमने नित्यं पुर्यां तस्यां दिवाकरः । व्यदृश्यतासकृत्पुंभिः कबन्धैः परिवारितः ॥

udayāstamane nityaṁ puryāṁ tasyāṁ divākaraḥ । vyadr̥śyatāsakr̥t puṁbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ ॥

महानसेषु सिद्धेऽन्ने संस्कृतेऽतीव भारत । आहार्यमाणे कृमयो व्यदृश्यन्त नराधिप ॥

mahānaseṣu siddhe ’nne saṁskr̥te ’tīva bhārata । āhāryamāṇe kr̥mayo vyadr̥śyanta narādhipa ॥

पुण्याहे वाच्यमाने च जपत्सु च महात्मसु । अभिधावन्तः श्रूयन्ते न चादृश्यत कश्चन ॥

puṇyāhe vācyamāne ca japatsu ca mahātmasu । abhidhāvantaḥ śrūyante na cādr̥śyata kaś cana ॥

परस्परं च नक्षत्रं हन्यमानं पुनः पुनः । ग्रहैरपश्यन्सर्वे ते नात्मनस्तु कथंचन ॥

parasparaṁ ca nakṣatraṁ hanyamānaṁ punaḥ punaḥ । grahair apaśyan sarve te nātmanas tu kathaṁ cana ॥

नदन्तं पाञ्चजन्यं च वृष्ण्यन्धकनिवेशने । समन्तात्प्रत्यवाश्यन्त रासभा दारुणस्वराः ॥

nadantaṁ pāñcajanyaṁ ca vr̥ṣṇyandhakaniveśane । samantāt pratyavāśyanta rāsabhā dāruṇasvarāḥ ॥

एवं पश्यन्हृषीकेशः संप्राप्तं कालपर्ययम् । त्रयोदश्याममावास्यां तां दृष्ट्वा प्राब्रवीदिदम् ॥

evaṁ paśyan hr̥ṣīkeśaḥ saṁprāptaṁ kālaparyayam । trayodaśyām amāvāsyāṁ tāṁ dr̥ṣṭvā prābravīd idam ॥

चतुर्दशी पञ्चदशी कृतेयं राहुणा पुनः । तदा च भारते युद्धे प्राप्ता चाद्य क्षयाय नः ॥

caturdaśī pañcadaśī kr̥teyaṁ rāhuṇā punaḥ । tadā ca bhārate yuddhe prāptā cādya kṣayāya naḥ ॥

विमृशन्नेव कालं तं परिचिन्त्य जनार्दनः । मेने प्राप्तं स षट्त्रिंशं वर्षं वै केशिसूदनः ॥

vimr̥śann eva kālaṁ taṁ paricintya janārdanaḥ । mene prāptaṁ sa ṣaṭtriṁśaṁ varṣaṁ vai keśisūdanaḥ ॥

पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी हतबान्धवा । यदनुव्याजहारार्ता तदिदं समुपागतम् ॥

putraśokābhisaṁtaptā gāndhārī hatabāndhavā । yad anuvyājahārārtā tad idaṁ samupāgatam ॥

इदं च तदनुप्राप्तमब्रवीद्यद्युधिष्ठिरः । पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्ट्वोत्पातान्सुदारुणान् ॥

idaṁ ca tad anuprāptam abravīd yad yudhiṣṭhiraḥ । purā vyūḍheṣv anīkeṣu dr̥ṣṭvotpātān sudāruṇān ॥

इत्युक्त्वा वासुदेवस्तु चिकीर्षन्सत्यमेव तत् । आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदम ॥

ity uktvā vāsudevas tu cikīrṣan satyam eva tat । ājñāpayām āsa tadā tīrthayātrām ariṁdama ॥

अघोषयन्त पुरुषास्तत्र केशवशासनात् । तीर्थयात्रा समुद्रे वः कार्येति पुरुषर्षभाः ॥

aghoṣayanta puruṣās tatra keśavaśāsanāt । tīrthayātrā samudre vaḥ kāryeti puruṣarṣabhāḥ ॥